16. vātaśōṇitanidānam

Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વાતશોણિતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2

નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપર્ય્યાયાઃ- વિદાહ્યન્નં વિરુદ્ધઞ્ચ તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણમ્| ભજતાં વિધિહીનઞ્ચ સ્વપ્નજાગરમૈથુનમ્| પ્રાયેણ સુકુમારાણામચઙ્ક્રમણશીલિનામ્| અભિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે| વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુવૃદ્ધકૃદ્ધો વિમાર્ગગઃ| તાદૃશેનાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદેવપ્રદૂષયેત્| આઢ્યરોગં ખ્રુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમ્| તદાહુર્નામભિઃ.............................||૨||

Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3

..........................તચ્ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ| વિશેષાદ્યાનયનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ..........................||૩||

Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4

............................તસ્ય લક્ષણમ્ ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતા| જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ| કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ| ભૂત્વા ભૂત્વ પ્રણશ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ||૪||

Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ| આખોરિવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં પ્રધાવતિ|૫|

Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5

ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ| કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વન્ ધાતૂનભિદ્રવત્||૫||

Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6

કણ્ડ્વાદિસંયુતોત્તાને ત્વક્તામ્રા શ્યાવલોહિતા| સાયામા ભૃશદાહોષા........................||૬||

Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7

................................ગમ્ભીરેઽધિકપૂર્વરુક| શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકો વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ| ભિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્| કરોતિ ખઞ્જં પઙું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્||૭||

Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8

વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણતોદનમ્| શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ| ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્| શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ||૮||

Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9

રક્તે શોફોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ||૯||

Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10

પિત્તે વિદાહઃ સમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્ચ્છા મદઃ સતૃટ્| સ્પર્શાઽક્ષમત્વં રુગ્રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મતા||૧૦||

Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ| કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુક્............................||૧૧||

Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12

...............................દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગઞ્ચ સઙ્હ્કરે||૧૨||

Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં .......................||૧૩||

Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14

.....................................યાપ્યં દ્વિદોષજમ્||૧૪||

Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15

ત્રિદોષજં ત્યજેત્ સ્રાવિસ્તબ્ધમર્બુદકારિ ચ||૧૫||

Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16

રક્તમાર્ગં નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ| નિવિશ્યાન્યોન્યમાઽઽવાર્ય્યવેદનાભિર્હરત્યસૂન્||૧૬||

Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્યવ્યાયામલઙ્ઘનૈઃ| અત્યાહારાભિઘાતાધ્વવેગોદીરણધારણૈઃ| કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્ત્તયેત્| પીનસાર્દિતતૃટ્કાસશ્વાસાદીંશ્ચામયાન્બહૂન્||૧૭||

Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગારચ્છર્દિનિદ્રાવિધારણૈઃ| ગુરુભારાતિરુદિતહાસ્યાદ્યૈર્વિકૃતો ગદાન્| કણ્ઠરોધમનોભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્| કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડાદીન્તાઁસ્તાઞ્જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્||૧૮||

Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19

વ્યાનોઽતિગમનસ્થાનક્રોડાવિષમચેષ્ટિતૈઃ| વિરોધિરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોફચિત્તોત્પ્લવજ્વરાન્| સર્વાઙ્ગરોગનિસ્તોદરોમહર્ષાઙ્ગસુપ્તતાઃ| કુષ્ઠં વીસર્પમન્યાઁશ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગગાઙ્ગદાન્||૧૯||

Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20

સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ| કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્પક્વામાશયજાઙ્ગદાન્||૨૦||

Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેણાઘાતાતિવાહનૈઃ| યાનયાનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ| કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃચ્છ્રાન્પક્વાશયાશ્રયાન્| મૂત્રશુક્રપ્રદોષાઽર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્||૨૧||

Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22

સર્વઞ્ચ મારુતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવઃ| સ્નિગ્ધત્વારોચકાલસ્યશૈત્યશોફાગ્નિહાનિભિઃ| કટૂરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ| યુક્તં વિદ્યાત્............................||૨૨||

Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23

................... નિરામં તુ તન્દ્રાદીનામ્ વિપર્ય્યયાત્||૨૩||

Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24

વાયોરાઽઽવરણં ચાઽતો બહુભેદં પ્રવક્ષ્યતે||૨૪||

Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25

લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણાશૂલં ભ્રમસ્તમઃ| કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકામતા||૨૫||

Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26

શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યપશયોઽધિકમ્| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે||૨૬||

Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27

રક્તાવૃતે સદાહાર્ત્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજા ભૃશમ્| ભવેચ્ચ રાગી શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ||૨૭||

Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28

માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિટકાસ્તથા| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે||૨૮||

Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવૃતે||૨૯||

Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30

સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતેઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ| સૂચ્યેવ તુદ્યતેઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે||૩૦||

Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31

મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્| શૂલઞ્ચ પીડ્યમાને ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્||૩૧||

Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32

શુક્રાવૃતેઽતિવેગો વા ન વા નિષ્ફલતાઽપિ વા||૩૨||

Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજાજીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે||૩૩||

Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34

મૂત્રાઽપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્||૩૪||

Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35

વિડાવૃતે વિબન્ધોઽધઃ સ્વે સ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાઽઽશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તો ચાઽઽનહ્યતે નરઃ| શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્||૩૫||

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36

સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષપૃષ્ઠરુક્| વિલોમો મારુતોઽસ્વાસ્થ્યં હૃદયં પીડ્યતેઽતિ ચ||૩૬||

Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37

ભ્રમો મૂર્ચ્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે| વિદગ્ધેઽન્ને ચ વમનમ્ .....................||૩૭||

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38

............................ઉદાને વિભ્રમાદયઃ| દાહોઽન્તર્રુજાભ્રંશશ્ચ.......................||૩૮||

Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39

....................................દાહો વ્યાને તુ સર્વગઃ| ક્લમોઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગાશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ||૩૯||

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40

સમાન ઊષ્મોપહતિરતિસ્વેદોઽરતિઃ સતૃટ્| દાહશ્ચ સ્યાત્...........................||૪૦||

Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41

.......................... અપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા| રુજોઽતિવૃદ્ધિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ||૪૧||

Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

શ્લેષ્મણા ત્વાવૃતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રાઽરુચિર્વમિઃ| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંગ્રહઃ| ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વક્સ્વરગ્રહઃ| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ વ્યાને પર્વાઽસ્થિવાગ્ગ્રહઃ| ગુરુતાઽઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતઞ્ચ ગતૌ ભૃશમ્| સમાનેઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા| અપાને સકફં મૂત્રશકૃતોઃ સ્યાત્પ્રવર્ત્તનામ્||૪૨||

Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43

ઇતિ દ્વાવિશતિવિધં વાયોરાઽઽવરણં વિદુઃ||૪૩||

Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44

પ્રાણાદયસ્તથાન્યોન્યમાઽઽવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્| સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાઽઽવરણઞ્ચ તત્||૪૪||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ| હૃદ્રોગી મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદન આવૃતે||૪૫||

Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46

ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસંક્ષયઃ||૪૬||

Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47

દિશાનયા ચ વિભજેત્ સર્વમાવરણં ભિષક| સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિહાનિઞ્ચ કર્મણામ્||૪૭||

Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમાઽઽવરણં મિથઃ| પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ| મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રણાભિરનેકધા| તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ યાત્યાવૃત્તિરસઙ્ખ્યતામ્||૪૮||

Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49

તાં લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્| શનૈશ્શનૈશ્ચોપશયાદ્ગૂઢામપિ મુહુર્મુહુઃ||૪૯||

Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50

વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે| સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાઽઽયુષશ્ચ બલસ્ય ચ||૫૦||

Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51

આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ| પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યા ભવેયુર્વાઽનુપક્રમાઃ||૫૧||

Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માઽગ્નિસદનાદયઃ| ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્||૫૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવંષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં વાતશોણિત નિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૫૩||