16. vātaśōṇitanidānam

Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ವಾತಹೇತುತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯನನ್ತರಂ ವಾತಶೋಣಿತನಿರ್ಣಯಾಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಅಸೃಜಾ ರುದ್ಧೋ ವಾಯುರ್ವಾತಶೋಣಿತಮ್|| ೧||

Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2

ನಿದಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯ್ಯಾಯಾಃ- ವಿದಾಹ್ಯನ್ನಂ ವಿರುದ್ಧಞ್ಚ ತತ್ತಚ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣಮ್| ಭಜತಾಂ ವಿಧಿಹೀನಞ್ಚ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಮೈಥುನಮ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಮಚಙ್ಕ್ರಮಣಶೀಲಿನಾಮ್| ಅಭಿಘಾತಾದಶುದ್ಧೇಶ್ಚ ನೃಣಾಮಸೃಜಿ ದೂಷಿತೇ| ವಾತಲೈಃ ಶೀತಲೈರ್ವಾಯುವೃದ್ಧಕೃದ್ಧೋ ವಿಮಾರ್ಗಗಃ| ತಾದೃಶೇನಾಸೃಜಾ ರುದ್ಧಃ ಪ್ರಾಕ್ತದೇವಪ್ರದೂಷಯೇತ್| ಆಢ್ಯರೋಗಂ ಖ್ರುಡಂ ವಾತಬಲಾಸಂ ವಾತಶೋಣಿತಮ್| ತದಾಹುರ್ನಾಮಭಿಃ.............................||೨||

ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸುಕುಮಾರಾ ಅತ್ಯರ್ಥಮೃದುಶರೀರಾಽವಯವಾಃ ಸರ್ವಕ್ಲೇಶಾಽಸಮರ್ಥಾ ಉಕ್ತಃ (ಶಾ. - ೫೫೬)| ತೇ ಪುನರ್ಬಾಲಾ ಏವೇತ್ಯೇಕೇ| ಪ್ರಾಗಿತಿ ಕ್ರಮಾದ್ಧಾತ್ವನ್ತರಮಪಿ ಪ್ರದೂಷಯೇತ್| ತಚ್ಚ ವಾತಶೋಣಿತಮಾಚಾರ್ಯ್ಯಾ ಆಢ್ಯರೋಗಾದಿಭಿರಾಹುಃ (ಚ. ಚಿ. - ೨೮/೧೧)||೨||

Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3

..........................ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವಂ ಪಾದೌ ಪ್ರಧಾವತಿ| ವಿಶೇಷಾದ್ಯಾನಯನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಲಮ್ಬೌ..........................||೩||

ತಚ್ಚ ವಾತಶೋಣಿತಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪಾದೌ ಪ್ರಧಾವತಿ| ಯಾನಯಾನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಲಮ್ಬೌ ಪಾದೌ ವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಧಾವತಿ|| ೩||

Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4

............................ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಭವಿಷ್ಯತಃ ಕುಷ್ಠಸಮಂ ತಥಾ ಸಾದಃ ಶ್ಲಥಾಙ್ಗತಾ| ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಕಟ್ಯಂಸಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು| ಕಣ್ಡೂಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಗೌರವಸುಪ್ತತಾಃ| ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತಿ ಮುಹುರಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ||೪||

ತಸ್ಯ ಚ ವಾತಾಸ್ರಸ್ಯ ಕುಷ್ಠಸದೃಶಮತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಯುಕ್ತಂ (ಅ. ಸಂ. ನಿ. - ೫೩೧) ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ತು ಸಾದಾದೀನ್ಯಪಿ ಭವನ್ತಿ|| ೪||

Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5

ಪಾದಯೋರ್ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತಯೋರಪಿ| ಆಖೋರಿವ ವಿಷಂ ಕ್ರುದ್ಧಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ಪ್ರಧಾವತಿ|೫|

೦೦

Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5

ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಮುತ್ತಾನಂ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಜಾಯತೇ ತತಃ| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸರ್ವನ್ ಧಾತೂನಭಿದ್ರವತ್||೫||

ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ಪೂರ್ವಮೇವ ಯಾವತ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಂ ತಾವದುತ್ತಾನಮುಚ್ಯತೇ| ತತಃ ಕ್ರಮೇಣ ಸರ್ವಾನ್ ಧಾತೂನಪಿ ಗಚ್ಛದ್ ಗಮ್ಭೀರಾಖ್ಯಂ ಲಭತೇ|| ೫||

Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6

ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಸಂಯುತೋತ್ತಾನೇ ತ್ವಕ್ತಾಮ್ರಾ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಾ| ಸಾಯಾಮಾ ಭೃಶದಾಹೋಷಾ........................||೬||

ಅಥೋತ್ತಾನಲಿಙ್ಗಮಾಹ- ಕಣ್ಡ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ||೬||

Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7

................................ಗಮ್ಭೀರೇಽಧಿಕಪೂರ್ವರುಕ| ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತಃ ಪಾಕೋ ವಾಯುಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು| ಭಿನ್ದನ್ನಿವ ಚರತ್ಯನ್ತರ್ವಕ್ರೀಕುರ್ವಂಶ್ಚ ವೇಗವಾನ್| ಕರೋತಿ ಖಞ್ಜಂ ಪಙುಂ ವಾ ಶರೀರೇ ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್||೭||

ಗಮ್ಭೀರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗಮ್ಭೀರಲಿಙ್ಗಮ್| ಗಮ್ಭೀರೇ ಶ್ವಯಥುಃ| ಉತ್ತಾನಶ್ವಯಥೋರಪ್ಯಧಿಕರುಗ್ಭವತಿ| ತಥಾ ಗ್ರಥಿತಃ ಕಠಿನಃ| ಖಞ್ಜೋ ವಿಕಲೈಕಪಾದಃ ಪಙ್ಗುರುಭಯಪಾದವಿಕಲಃ|| ೭||

Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8

ವಾತೇಽಧಿಕೇಽಧಿಕಂ ತತ್ರ ಶೂಲಸ್ಫುರಣತೋದನಮ್| ಶೋಫಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಕೃಷ್ಣತ್ವಶ್ಯಾವತಾವೃದ್ಧಿಹಾನಯಃ| ಧಮನ್ಯಙ್ಗುಲಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಸಙ್ಕೋಚೋಽಙ್ಗಗ್ರಹೋಽತಿರುಕ್| ಶೀತದ್ವೇಷಾನುಪಶಯೌ ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುಸುಪ್ತಯಃ||೮||

ವಾತೇಽಧಿಕೇತ್ಯಾದಿ ವಾತಾಧಿಕಲಿಙ್ಗಮ್||೮||

Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9

ರಕ್ತೇ ಶೋಫೋಽತಿರುಕ್ತೋದಸ್ತಾಮ್ರಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೈಃ ಶಮಂ ನೈತಿ ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಸಮನ್ವಿತಃ||೯||

ರಕ್ತೇಽಧಿಕೇ ವಾತಾಽಸ್ರೇ ಶೋಫಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್|| ೯||

Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10

ಪಿತ್ತೇ ವಿದಾಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸ್ವೇದೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಮದಃ ಸತೃಟ್| ಸ್ಪರ್ಶಾಽಕ್ಷಮತ್ವಂ ರುಗ್ರಾಗಃ ಶೋಫಃ ಪಾಕೋ ಭೃಶೋಷ್ಮತಾ||೧೦||

ಪಿತ್ತೇಽಧಿಕೇ ವಾತಾಽಸ್ರೇ ವಿದಾಹಾದಿಲಿಙ್ಗಮ್|| ೧೦||

Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ಕಫೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗುರುತಾ ಸುಪ್ತಿಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಶೀತತಾಃ| ಕಣ್ಡೂರ್ಮನ್ದಾ ಚ ರುಕ್............................||೧೧||

ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದಿಫೇಽಧಿಕೇ|| ೧೧||

Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12

...............................ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಸಙ್ಹ್ಕರೇ||೧೨||

ಸಙ್ಕರೇ ಸಂಸರ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮ್| ಯಥಾಸ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಭವತಿ|| ೧೨||

Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13

ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ಸಾಧ್ಯಂ ನವಂ .......................||೧೩||

ತಚ್ಚ ವಾತಶೋಣಿತಮೇಕದೋಷಜಂ ನವಂ ಸತ್ ಸಾಧ್ಯಮ್|| ೧೩||

Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14

.....................................ಯಾಪ್ಯಂ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್||೧೪||

೦೦

Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15

ತ್ರಿದೋಷಜಂ ತ್ಯಜೇತ್ ಸ್ರಾವಿಸ್ತಬ್ಧಮರ್ಬುದಕಾರಿ ಚ||೧೫||

ತ್ರಿದೋಷಜಂ ತ್ಯಜೇದಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಸ್ರಾವಿತ್ಯ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಚ| ಅರ್ಬುದಂ ಸ್ಥಿರಂ ಘನಂ ಸವ್ರಣಮಧಿಕಮಾಂಸಮ್|| ೧೫||

Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16

ರಕ್ತಮಾರ್ಗಂ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ಮಾರುತಃ| ನಿವಿಶ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾಽಽವಾರ್ಯ್ಯವೇದನಾಭಿರ್ಹರತ್ಯಸೂನ್||೧೬||

ವಾಯುಃ ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ನಿವಿಶ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಮಾಶು ನಿಹನ್ತಿ| ತೇ ಚ ವಾಯುರಕ್ತೇ ಪರಸ್ಪರಮಾವಾರ್ಯ್ಯವೇದನಾಭೀ ರುಜಾಭಿಃ ಪುರುಷಸ್ಯಾಸೂನ್ ಹರತಃ| ನ ಕೇವಲಮೇಷೈವಾವರಣವಿಧಾ| ಯಾವದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ (೬೫೧) ಪ್ರಕಾರೇಣಾನೇಕಧಾಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಾಂ ಚ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪಞ್ಚಸು ವಾಯುವಿಶೇಷೇಷು ನಿದಾನಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಸೈವ ಚ| ವಾಯೌ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರದರ್ಶಯತೋ ವಾಯೋಃ ಸವೇಗತ್ವಾದಾವರಣಂ ಸಿದ್ಧಮ್|| ೧೬||

Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17

ವಾಯೌ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರಾಣೋ ರೌಕ್ಷ್ಯವ್ಯಾಯಾಮಲಙ್ಘನೈಃ| ಅತ್ಯಾಹಾರಾಭಿಘಾತಾಧ್ವವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ| ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಘಾತಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತಯೇತ್| ಪೀನಸಾರ್ದಿತತೃಟ್ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದೀಂಶ್ಚಾಮಯಾನ್ಬಹೂನ್||೧೭||

ತೇಷು ಚ ಪ್ರಾಣೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದ್ಯುಪಘಾತಂ ಪೀನಸಾದೀಂಶ್ಚ ಯಥಾಕೋಪಂ ಬಹುನುಪದ್ರವಾನ್ ಕುರುತೇ|| ೧೭||

Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18

ಉದಾನಃ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಚ್ಛರ್ದಿನಿದ್ರಾವಿಧಾರಣೈಃ| ಗುರುಭಾರಾತಿರುದಿತಹಾಸ್ಯಾದ್ಯೈರ್ವಿಕೃತೋ ಗದಾನ್| ಕಣ್ಠರೋಧಮನೋಭ್ರಂಶಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಪೀನಸಾನ್| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಗಲಗಣ್ಡಾದೀನ್ತಾಸ್ತಾಞ್ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾನ್||೧೮||

ಉದಾನಃ ಕ್ಷವಥುಧಾರಣಾದಿಭಿರ್ವಿಕೃತಃ ಕಣ್ಠರೋಧಾದೀನನ್ಯಾಶ್ಚ ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಜಾನ್ ಯಥಾಕೋಪಂ ಗದಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್|| ೧೮||

Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19

ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಸ್ಥಾನಕ್ರೋಡಾವಿಷಮಚೇಷ್ಟಿತೈಃ| ವಿರೋಧಿರೂಕ್ಷಭೀಹರ್ಷವಿಷಾದಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ| ಪುಂಸ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಬಲಭ್ರಂಶಶೋಫಚಿತ್ತೋತ್ಪ್ಲವಜ್ವರಾನ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗನಿಸ್ತೋದರೋಮಹರ್ಷಾಙ್ಗಸುಪ್ತತಾಃ| ಕುಷ್ಠಂ ವೀಸರ್ಪಮನ್ಯಾಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಾಙ್ಗದಾನ್||೧೯||

ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಾತಿಸ್ಥಾನಾದಿಭಿರ್ದೂಷಿತಃ ಪುಂಸ್ತ್ವಭ್ರಂಶಾದೀನ್ಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಾನ್ ಗದನ್ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್| ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಶುಕ್ರಮ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗ ಉಭಯ ಪಕ್ಷವಧಃ|| ೧೯||

Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20

ಸಮಾನೋ ವಿಷಮಾಜೀರ್ಣಶೀತಸಙ್ಕೀರ್ಣಭೋಜನೈಃ| ಕರೋತ್ಯಕಾಲಶಯನಜಾಗರಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ| ಶೂಲಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣ್ಯಾದೀನ್ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಜಾಙ್ಗದಾನ್||೨೦||

ಸಮಾನೋ ವಿಷಭೋಜನಾದಿಭಿರ್ದೂಷಿತಃ ಶೂಲಾದೀನ್ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಜಾನ್ ಗದಾನ್ ಕರೋತಿ| ಅಕಾಲೇ ಬಹು ವಾಽಲ್ಪಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ತು ವಿಷಮಾಶನಮ್|| ೨೦||

Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21

ಅಪಾನೋ ರೂಕ್ಷಗುರ್ವನ್ನವೇಣಾಘಾತಾತಿವಾಹನೈಃ| ಯಾನಯಾನಾಸನಸ್ಥಾನಚಙ್ಕ್ರಮೈಶ್ಚಾತಿಸೇವಿತೈಃ| ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾನ್| ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಪ್ರದೋಷಾಽರ್ಶೋಗುದಭ್ರಂಶಾದಿಕಾನ್ ಬಹೂನ್||೨೧||

ಅಪಾನೋ ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ಯಾನಯಾನಾದಿಭಿಶ್ಚಾತಿಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಃ ಮೂತ್ರದೋಷಾದಿಕಾನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಿತಾನ್ ಅತಿಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕುರುತೇ| ಸರ್ವತ್ರ ಚಾದಿಗ್ರಹಣಾನ್ಯಾಗಮಾಽವಿರುದ್ಧೇನಾನುಮಾನೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾನಿ|| ೨೧||

Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22

ಸರ್ವಞ್ಚ ಮಾರುತಂ ಸಾಮಂ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗೌರವಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾರೋಚಕಾಲಸ್ಯಶೈತ್ಯಶೋಫಾಗ್ನಿಹಾನಿಭಿಃ| ಕಟೂರೂಕ್ಷಾಭಿಲಾಷೇಣ ತದ್ವಿಧೋಪಶಯೇನ ಚ| ಯುಕ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್............................||೨೨||

ಸರ್ವಂ ಚ ಪ್ರಾಣಾದಿಕಂ ಮಾರುತಂ ತನ್ದ್ರಾದಿಭಿರನ್ವಿತಂ ಸಾಮಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ|| ೨೨||

Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23

................... ನಿರಾಮಂ ತು ತನ್ದ್ರಾದೀನಾಮ್ ವಿಪರ್ಯ್ಯಯಾತ್||೨೩||

ತನ್ದ್ರಾದಿವೈಪರೀತ್ಯಾನ್ನಿರಾಮಮ್||೨೩||

Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24

ವಾಯೋರಾಽಽವರಣಂ ಚಾಽತೋ ಬಹುಭೇದಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೪||

ಅತೋಽನ್ತರಂ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಾದಿವಿಶೇಷಾತ್ ಬಹುಭೇದಮಾಽಽವರಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೪||

Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಶೂಲಂ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ| ಕಟುಕೋಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಿದಾಹಃ ಶೀತಕಾಮತಾ||೨೫||

ದಾಹಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಾಽವೃತೇ ಲಿಙ್ಗಮ್|| ೨೫||

Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26

ಶೈತ್ಯಗೌರವಶೂಲಾನಿ ಕಟ್ವಾದ್ಯಪಶಯೋಽಧಿಕಮ್| ಲಙ್ಘನಾಯಾಸರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಾಮತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ||೨೬||

ಶೈತ್ಯಾದಿಕಂ ಕಫಾವೃತೇ|| ೨೬||

Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27

ರಕ್ತಾವೃತೇ ಸದಾಹಾರ್ತ್ತಿಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾನ್ತರಜಾ ಭೃಶಮ್| ಭವೇಚ್ಚ ರಾಗೀ ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ||೨೭||

ಸದಾಹತ್ವಗಾರ್ತ್ತ್ಯಾದಿ ರಕ್ತಾವೃತೇ|| ೨೭||

Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28

ಮಾಂಸೇನ ಕಠಿನಃ ಶೋಫೋ ವಿವರ್ಣಃ ಪಿಟಕಾಸ್ತಥಾ| ಹರ್ಷಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಂ ಚ ಸಞ್ಚಾರ ಇವ ಜಾಯತೇ||೨೮||

ಕಠಿನಃ ಶೋಫಾದಿಮಾಂಸೇನ|| ೨೮||

Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ಚಲಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುಃ ಶೀತಃ ಶೋಫೋ ಗಾತ್ರೇಷ್ವರೋಚಕಃ| ಆಢ್ಯವಾತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮೇದಸಾವೃತೇ||೨೯||

ಚಲತ್ವಾದಿಯುತಃ ಶೋಫ ಆಢ್ಯವಾತನಾಮಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಮೇದಸಾವೃತೇ|| ೨೯||

Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30

ಸ್ಪರ್ಶಮಸ್ಥ್ಯಾವೃತೇಽತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪೀಡನಂ ಚಾಭಿನನ್ದತಿ| ಸೂಚ್ಯೇವ ತುದ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಮಙ್ಗಂ ಸೀದತಿ ಶೂಲ್ಯತೇ||೩೦||

ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಯಭಿನನ್ದನಾದ್ಯಸ್ಥ್ಯಾವೃತೇ||೩೦||

Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31

ಮಜ್ಜಾವೃತೇ ವಿನಮನಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಪರಿವೇಷ್ಟನಮ್| ಶೂಲಞ್ಚ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಚ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್||೩೧||

ಅಙ್ಗವಿನಮನಾದಿಕಂ ಮಜ್ಜಾವೃತೇ|| ೩೧||

Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32

ಶುಕ್ರಾವೃತೇಽತಿವೇಗೋ ವಾ ನ ವಾ ನಿಷ್ಫಲತಾಽಪಿ ವಾ||೩೨||

ಅತಿವೇಗಾದಿಕಂ ಶುಕ್ರಾವೃತೇ| ಶುಕ್ರಫಲಸಂಸರ್ಗಃ||೩೨||

Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33

ಭುಕ್ತೇ ಕುಕ್ಷೌ ರುಜಾಜೀರ್ಣೇ ಶಾಮ್ಯತ್ಯನ್ನಾವೃತೇಽನಿಲೇ||೩೩||

ಅನ್ನಾವೃತೇಽನಿಲೇ ಭುಕ್ತೇ ಕುಕ್ಷಿರುಜಾದಿ||೩೩||

Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34

ಮೂತ್ರಾಽಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಬಸ್ತೇರ್ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಭವೇತ್||೩೪||

ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಮೂತ್ರಾಽಪ್ರವೃತ್ಯಾದಿಲಿಙ್ಗಮ್||೩೪||

Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35

ವಿಡಾವೃತೇ ವಿಬನ್ಧೋಽಧಃ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಪರಿಕೃನ್ತತಿ| ವ್ರಜತ್ಯಾಽಽಶು ಜರಾಂ ಸ್ನೇಹೋ ಭುಕ್ತೋ ಚಾಽಽನಹ್ಯತೇ ನರಃ| ಶಕೃತ್ಪೀಡಿತಮನ್ನೇನ ದುಃಖಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚಿರಾತ್ಸೃಜೇತ್||೩೫||

ವಿಶಾ ಪುರೀಷೇಣಾಽವೃತೇ ವಿಬನ್ಧಾದಿ||೩೫||

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36

ಸರ್ವಧಾತ್ವಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಶ್ರೋಣಿವಙ್ಕ್ಷಪೃಷ್ಠರುಕ್| ವಿಲೋಮೋ ಮಾರುತೋಽಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಹೃದಯಂ ಪೀಡ್ಯತೇಽತಿ ಚ||೩೬||

ಶ್ರೋಣಿರುಗಾದಿ ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ಸರ್ವಧಾತ್ವಾವೃತೇ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ|| ೩೬||

Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37

ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ರುಜಾ ದಾಹಃ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಾಣ ಆವೃತೇ| ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನೇ ಚ ವಮನಮ್ .....................||೩೭||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಾಯೋರಾಽಽವರಣಮುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಭ್ರಮಾದಿಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಾಣಾಖ್ಯೇ ವಾಯಾವಾವೃತೇ ಭವತಿ|| ೩೭||

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38

............................ಉದಾನೇ ವಿಭ್ರಮಾದಯಃ| ದಾಹೋಽನ್ತರ್ರುಜಾಭ್ರಂಶಶ್ಚ.......................||೩೮||

ಪಿತ್ತೇನೋದಾನ ಆವೃತೇ ವಿಭ್ರಮನ್ತರ್ದಾಹಾದಯಃ| ವಿಭ್ರಮೋ ಮೋಹಪ್ರಾಯಃ||೩೮||

Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39

....................................ದಾಹೋ ವ್ಯಾನೇ ತು ಸರ್ವಗಃ| ಕ್ಲಮೋಽಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾಸಙ್ಗಾಶ್ಚ ಸನ್ತಾಪಃ ಸಹವೇದನಃ||೩೯||

ಪಿತ್ತೇನ ವ್ಯಾನೇ ಆವೃತೇ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣದಾಹಾದಿ ಲಕ್ಷಣಮ್|| ೩೯||

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40

ಸಮಾನ ಊಷ್ಮೋಪಹತಿರತಿಸ್ವೇದೋಽರತಿಃ ಸತೃಟ್| ದಾಹಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್...........................||೪೦||

ಅಗ್ನ್ಯುಪಹತ್ವಾದಿದಾಹಾನ್ತಂ ಪಿತ್ತೇನ ಸಮಾನೇ ಆವೃತೇ|| ೪೦||

Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41

.......................... ಅಪಾನೇ ತು ಮಲೇ ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣತಾ| ರುಜೋಽತಿವೃದ್ಧಿಸ್ತಾಪಶ್ಚ ಯೋನಿಮೇಹನಪಾಯುಷು||೪೧||

ಹಾರಿದ್ರಪುರೀಷತ್ವಾದಿಪಿತ್ತೇನಾಽಪಾನಾಖ್ಯೇಽನಿಲೇ ಆವೃತೇ ರೂಪಮ್|| ೪೧||

Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತ್ವಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಸಾದಸ್ತನ್ದ್ರಾಽರುಚಿರ್ವಮಿಃ| ಷ್ಠೀವನಂ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಂಗ್ರಹಃ| ಉದಾನೇ ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮರುಚಿರ್ವಕ್ಸ್ವರಗ್ರಹಃ| ಬಲವರ್ಣಪ್ರಣಾಶಶ್ಚ ವ್ಯಾನೇ ಪರ್ವಾಽಸ್ಥಿವಾಗ್ಗ್ರಹಃ| ಗುರುತಾಽಙ್ಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸ್ಖಲಿತಞ್ಚ ಗತೌ ಭೃಶಮ್| ಸಮಾನೇಽತಿಹಿಮಾಙ್ಗತ್ವಮಸ್ವೇದೋ ಮನ್ದವಹ್ನಿತಾ| ಅಪಾನೇ ಸಕಫಂ ಮೂತ್ರಶಕೃತೋಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರವರ್ತ್ತನಾಮ್||೪೨||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತವತ್ ಕ್ರಮೇಣೋಚ್ಯತೇ| ಕ್ಷವಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಂಗ್ರಹಃ| ಸುಬೋಧಮನ್ಯತ್|| ೪೨||

Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43

ಇತಿ ದ್ವಾವಿಶತಿವಿಧಂ ವಾಯೋರಾಽಽವರಣಂ ವಿದುಃ||೪೩||

ಏವಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತಾದಿಭಿಃ ಷಡ್ಭಿರ್ಧಾತುಭಿರನ್ನೇನ ಮೂತ್ರೇಣ ವಿಶಾ ಸರ್ವಧಾತುಭಿಃ ಪುನಃ ಪ್ರಾಣಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಪಿತ್ತೇನ ತದ್ವತ್ ಕಫೇನೇತಿ ದ್ವಾವಿಶತಿವಿಧಂ ವಾಯೋರಾಽಽವರಣಮುಕ್ತಮ್|| ೪೩||

Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44

ಪ್ರಾಣಾದಯಸ್ತಥಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾಽಽವೃಣ್ವನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಸರ್ವೇಽಪಿ ವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದಾಽಽವರಣಞ್ಚ ತತ್||೪೪||

ಸರ್ವೇಽಪಿ ಪ್ರಾಣಾದಯಃ ಪರಸ್ಪರೇಣ ಯಥಾಕ್ರಮಮಾಽಽವೃಣ್ವನ್ತಿ| ತಚ್ಚಾಽನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣಂ ವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಃ ಶೇಷಾಣಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾಽಽವರಕೋ ಭವತಿ| ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಾಣಾದಯಃ| ಯತಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚತುರೋ ಭೇದಾನ್ ಯಾನ್ತ್ಯತೋ ವಿಂಶತಿವಿಧಮಾಽಽವರಣಮ್|| ೪೪||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45

ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಂರೋಧಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಶಿರೋಗ್ರಹಃ| ಹೃದ್ರೋಗೀ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೇನೋದನ ಆವೃತೇ||೪೫||

ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಣೇನೋದಾನ ಆವೃತೇ ನಿಃಶ್ವಾಸರೋಧಾದಿಕಂ ಭವತಿ|| ೪೫||

Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46

ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ವರ್ಣೌಜೋಬಲಸಂಕ್ಷಯಃ||೪೬||

ಏವಮುದಾನೇನಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಬಲಾದಿಕ್ಷಯಃ|| ೪೬||

Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47

ದಿಶಾನಯಾ ಚ ವಿಭಜೇತ್ ಸರ್ವಮಾವರಣಂ ಭಿಷಕ| ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ವಾತಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹಾನಿಞ್ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್||೪೭||

ಅನಯೈವ ದಿಶಾಽನುಕ್ತಮಾವರಣಂ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ವೈದ್ಯೋ ವಿಭಜೇತ್| ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ-ವಾತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ದೋಷಭೇದೀಯೋಕ್ತೇನ (ಅ. ಸಂ. ಸೂ. - ೨೦) ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ತಥಾ ಕರ್ಮಣಾಂ ಷ್ಠೀವನಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಹಾನಿಂ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ| ತೇನೈವಂ ಭವತ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರಯಂ ಪ್ರದೇಶಸ್ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಚೇದಂ ಕರ್ಮಾಽಽಮ್ನಾತಂ ತಚ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಯತ್ನೇನ ರೂಪೇಣ ವೃದ್ಧಂ ವಾ ಹೀನಂ ವಾ ಯದಾ ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾಽನುಮೀಯತೇಽನೇನಾಽಽವೃತೋಽಯಮಿತಿ| ನ ಕೇವಲಮೇತದೇವಾಽಽವರಣಂ ಯಾವದೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದಪ್ಯಧಿಕಮಸ್ತೀತ್ಯಾಽಽಹ||೪೭||

Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48

ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಞ್ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಮಿಶ್ರಮಾಽಽವರಣಂ ಮಿಥಃ| ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಮಿಶ್ರಿತೈಶ್ಚ ತೈಃ| ಮಿಶ್ರೈಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಸ್ತದ್ವನ್ಮಿಶ್ರಣಾಭಿರನೇಕಧಾ| ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ಯಾತ್ಯಾವೃತ್ತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಮ್||೪೮||

ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾದಯೋ ದ್ವ್ಯಾದಿಸಂಯೋಗೇನ ಮಿಶ್ರಾಃ ಕದಾಚಿದಾಽಽವಾರ್ಯ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ| ಕದಾಚಿದಾಽಽವಾರಕಾ ಇತ್ಯಾವೃತ್ತಿರಸಂಖ್ಯತಾಂ ಯಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಥೈವ ಪಿತ್ತಾದಿಮಿಶ್ರಾ ಅಪಿ ದ್ವೌ ದೋಷೌ| ಷಡ್ಧಾತವೋ ರಕ್ತಾದಯಃ| ಅನ್ನಂ ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಂ ಸರ್ವಧಾತುಶ್ಚೇತಿ| ತೈಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದೀನಿ ದ್ವ್ಯಾದಿಸಂಯೋಗೇನ ಮಿಶ್ರೈಃ ಅನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಣಾದಿಮಿಶ್ರಣಾದಿಭಿಃ| ಸರ್ವೇಷು ಸಂಯೋಗೇಷು ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಕತರಂ ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಕತಮಮಿತಿ| ಏವಮನೇಕಧಾ ವಿಕಲ್ಪನಾಽಽವೃತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ|| ೪೮||

Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49

ತಾಂ ಲಕ್ಷಯೇದವಹಿತೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾತ್| ಶನೈಶ್ಶನೈಶ್ಚೋಪಶಯಾದ್ಗೂಢಾಮಪಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ||೪೯||

ತಾಞ್ಚಾಽನೇಕವಿಧಾಮಾವೃತ್ತಿಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೈರ್ದೋಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಗೂಢಾನ್ತು ಶನೈಶ್ಶನೈರ್ಮುಹುಶ್ಚೋಪಶಯೇನ ಲಕ್ಷಯೇತ್|| ೪೯||

Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50

ವಿಶೇಷಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಾಣ ಉದಾನೋ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ಯಾತ್ತಯೋಃ ಪೀಡನಾದ್ಧಾನಿರಾಽಽಯುಷಶ್ಚ ಬಲಸ್ಯ ಚ||೫೦||

ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಣೋದಾನೌ ಯತ್ನತೋ ರಕ್ಷೇತ್| ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ-ವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೫೦||

Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51

ಆವೃತಾ ವಾಯವೋಽಜ್ಞಾತಾ ಜ್ಞಾತಾ ವಾ ವತ್ಸರಂ ಸ್ಥಿತಾಃ| ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಪಿ ದುಃಸಾಧ್ಯಾ ಭವೇಯುರ್ವಾಽನುಪಕ್ರಮಾಃ||೫೧||

ಆವೃತಾಶ್ಚ ವಾಯವೋಽನುಪಲಕ್ಷಿತಾ ಲಕ್ಷಿತಾಶ್ಚಾಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಾ ಅತೀತಸಂವತ್ಸರಾಃ ಸನ್ತಃ ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಪ್ಯುಪಚರ್ಯ್ಯಮಾಣಾ ದುಃಸಾಧ್ಯಾ ಏವ ವ ಭವೇಯುಃ| ಅತೋಽವಶ್ಯಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್|| ೫೧||

Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53

ವಿದ್ರಧಿಪ್ಲೀಹಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾಽಗ್ನಿಸದನಾದಯಃ| ಭವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಮಾವೃತಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಣಾತ್||೫೨|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಂಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ವಾತಶೋಣಿತ ನಿದಾನಂ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೩||

ಆವೃತಾನಾಂ ವಾಯೂನಾಮುಪೇಕ್ಷಣಾದ್ವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯೋ ಭವೇಯುರತೋ ನೋಪೇಕ್ಷೇತೇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ