Adhikarana atha vAtavyAdhinidAnaM nAma pa~jcadasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
অথারো বাতব্যাধিনিদানং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ||১||
अथारो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
মহারোগত্বসামান্যাত্কুষ্ঠাননন্তরং বাতব্যাধিনির্ণযাযাধ্যাযারম্ভঃ|| ১||
Adhikarana aduShTaduShTavAyorarthAnarthakAraNatvAdi (2) · Śloka 2
সর্বার্থানর্থকরণে বিশ্বস্যাঽস্যৈককারণম্| অদুষ্টদুষ্টঃ পবনঃ শরীরস্য বিশেষতঃ||২||
सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्याऽस्यैककारणम्| अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
পুরুষেণ বাতাদুষ্টৌ সদা যতিতব্যম্| যতোঽস্য বিশ্বস্য সর্বপ্রযোজনকরণে সর্বোপদ্রবকরণে চ যথাক্রমেণ দুষ্টোঽদুষ্টশ্চ পবনঃ কারণম্|| ২||
Adhikarana vAyustutiH (3) · Śloka 3
স বিশ্বকর্মা বিশ্বাত্মা বিশ্বরূপঃ প্রজাপতিঃ| স্রষ্টা ধাতা বিভুর্বিষ্ণুঃ সংহর্ত্তা মৃত্যুরন্তকঃ| তদদুষ্টৌ প্রযত্নেন যতিতব্যমতঃ সদা||৩||
स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः| स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्त्ता मृत्युरन्तकः| तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा||३||
🔊 Audio coming soon
শরীরস্য তু বিশেষেণাঽদুষ্টদুষ্টোঽর্থানর্থকারণম্| স বিশ্বকর্মেত্যাদি পূর্বাচার্য্যশৈল্যাদ্বাযুস্তোত্রম্|| ৩||
Adhikarana vAyoH doShavij~jAnIyAdhyAyeShu prAkRutakarmAdInAM varNitatvanirdeshaH (4) · Śloka 4
তস্যোক্তং দোষবিজ্ঞানে কর্মপ্রাকৃতবৈকৃতম্| সমাসাদ্ব্যাসতো দোষভেদীযে নাম ধাম চ| প্রত্যেকং পঞ্চধা চারো ব্যাপারশ্চ.......||৪||
तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्मप्राकृतवैकृतम्| समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च| प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च.......||४||
🔊 Audio coming soon
তস্যেতি বাতস্য| প্রাকৃতং কর্মোত্সাহোচ্ছ্বাসাদি| বৈকৃতং বৃদ্ধিক্ষযভেদাত্ কার্শ্যাঙ্গসাদাদি| ব্যাসতো বিস্তরেণ| নাম প্রাণাদিকম্| ধামোরঃকণ্ঠাদিপঞ্চস্বপি ভেদেষু প্রত্যেকমুক্তম্| তথা চারো ব্যাপ্তিঃ| ব্যাপারশ্চোক্তঃ (অ. সূ. - ২০)|
Adhikarana vAtasya rupAntareNa vaikRutakarmanirdeshapratij~jA (5) · Śloka 5
............................... ইহ বৈকৃতম্| তস্যোচ্যতে বিভাগেন সনিদানং সলক্ষণম্| অসংখ্যমপি সংখ্যাযৈ যদশীত্যা পুরেরিতম্||৫||
............................... इह वैकृतम्| तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्| असंख्यमपि संख्यायै यदशीत्या पुरेरितम्||५||
🔊 Audio coming soon
ইহ তু তস্যৈব বাযো রুপান্তরেণ বৈকৃতমুচ্যতে||৫||
Adhikarana vAtaprakopasya dvaividhyam (6) · Śloka 6
ধাতুক্ষযকরৈর্বাযুঃ কুপ্যত্যতিনিষেবিতৈঃ| চরন্স্রোতস্সুরিক্তেষু ভৃশং তান্যেব পূরযন্| তেভ্যোঽন্যদোষপূর্ণেভ্যঃ প্রাপ্য বাবরণং বলী||৬||
धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः| चरन्स्रोतस्सुरिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्| तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली||६||
🔊 Audio coming soon
বাযোর্দ্বিবিধঃ কোপো ধাতুক্ষযাদাঽঽবরণাচ্চ| স এব ধাতুক্ষযকরৈরিত্যাদিনা প্রদর্শ্যতে|| ৬||
Adhikarana pakvAshaye kupitasya vAtasya kAryANi (7) · Śloka 7
তত্র পক্বাশযে ক্রুদ্ধঃ শূলানাহান্ত্রকূজনম্| মলরোধাশ্মবর্ধ্মাঽর্শস্ত্রিকপৃষ্ঠকটীগ্রহম্| করোত্যধরকাযে চ তাংস্তান্ কৃচ্ছ্রানুপদ্রবান্||৭||
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्| मलरोधाश्मवर्ध्माऽर्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्| करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्||७||
🔊 Audio coming soon
সুবোধম্|| ৭||
Adhikarana AmAshaye kRuddhasya vAtasya kAryANi (8) · Śloka 8
আমাশযে তৃড্বমথুশ্বাসকাসবিষূচিকাঃ| কণ্ঠোপরোধমুদ্গারান্ ব্যাধীনূর্ধ্বঞ্চ নাভিতঃ||৮||
आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः| कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः||८||
🔊 Audio coming soon
সুবোধম্|| ৮||
Adhikarana shrotrAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (9) · Śloka 9
শ্রোতাদিষ্বিন্দ্রিযবধং......................||৯||
श्रोतादिष्विन्द्रियवधं......................||९||
🔊 Audio coming soon
শ্রোতাদিষ্বিত্যাদিগ্রহণান্নেত্ররসনাদীনাং গ্রহণম্|| ৯||
Adhikarana tvagAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (10) · Śloka 10
................................ত্বচি স্ফুটনরূক্ষতে| রক্তে তীব্রাং রুজাং স্বাপং তাপং রাগং বিবর্ণতাম্| অরূংষ্যন্নস্য বিষ্টম্ভমরুচিং কৃশতাং ভ্রমম্| মাংসমেদোগতো গ্রন্থীংস্তোদাঢ্যান্ কর্কশান্ ভ্রমম্| গুর্বঙ্গং চারিরুক্স্তব্ধং মুষ্টিদণ্ডহতোপমম্| অস্থিস্থঃ সক্থিসন্ধ্যস্থিশূলং তীব্রং বলক্ষযম্| মজ্জস্থোঽস্থিষু সৌষির্য্যমস্বপ্নং সসতং রুজম্| শুক্রস্য শীঘ্রমুত্সর্গং সঙ্গং বিকৃতিমেব বা| তদ্বদ্গর্ভস্য শুক্রস্থঃ.......................||১০||
................................त्वचि स्फुटनरूक्षते| रक्ते तीव्रां रुजां स्वापं तापं रागं विवर्णताम्| अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम्| मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् भ्रमम्| गुर्वङ्गं चारिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्| अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्| मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्य्यमस्वप्नं ससतं रुजम्| शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा| तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः.......................||१०||
🔊 Audio coming soon
শুক্রস্থো গর্ভস্যাঽপি শুক্রস্য তদ্বচ্ছীঘ্রমুত্সর্গাদিকং শুক্রবদ্গর্ভস্থ ইতি|| ১০||
Adhikarana sirAgatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (11) · Śloka 11
...................................সিরাস্বাধ্মানরিক্ততে| তত্স্থঃ................................................||১১||
...................................सिरास्वाध्मानरिक्तते| तत्स्थः................................................||११||
🔊 Audio coming soon
০০
Adhikarana snAyugatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (12) · Śloka 12
...................................স্নাবস্থিতঃ কুর্যাদ্দৃধ্রস্যাঽঽমকুব্জতাঃ|১২|
...................................स्नावस्थितः कुर्याद्दृध्रस्याऽऽमकुब्जताः|१२|
🔊 Audio coming soon
০০
Adhikarana sandhigatasya kruddhasya vAtasya kAryANi (12) · Śloka 12
বাতপূর্ণদৃতিস্পর্শং শোফং সন্ধিগতোঽনিলঃ| প্রসারণাকুঞ্চনযোঃ প্রবৃত্তিঞ্চ সবেদনাম্||১২||
वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिञ्च सवेदनाम्||१२||
🔊 Audio coming soon
বাতপূর্ণাদিসন্ধিগতলিঙ্গম্|| ১২||
Adhikarana sarvA~ggasaMshrayasya kruddhasya vAtasya kAryANi (13) · Śloka 13
সর্বাঙ্গসংশ্রযস্তোদভেদস্ফুরণভঞ্জনম্| স্তম্ভনাক্ষেপণ্স্বাপসন্ধ্যাকুঞ্চনকম্পনম্||১৩||
सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्| स्तम्भनाक्षेपण्स्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
সর্বাঙ্গসংশ্রযো বাযুস্তোদাদ্ করোতি|| ১৩||
Adhikarana AkShepakalakShaNam (14) · Śloka 14
যদা তু ধমনীঃ সর্বাঃ ক্রুদ্ধোঽভ্যেতি মুহুর্মুহুঃ| তদাঙ্গমাক্ষিপত্যেষ ব্যাধিকরাক্ষেপকঃ স্মৃতঃ||১৪||
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः| तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिकराक्षेपकः स्मृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
যদা তু বাযুঃ ক্রুদ্ধঃ সন্ সর্বা ধমনীর্মুহুর্মুহুরভ্যেতি তদাঙ্গং শরীরমাক্ষিপতি সঙ্কোচযতি| অসৌ নাম্নাব্যাধিরাক্ষেপকঃ|| ১৪||
Adhikarana apatantrakalakShaNam (15) · Śloka 15
অধঃপ্রতিহতো বাযুর্ব্রজন্নূর্ধ্বং হৃদাশ্রিতাঃ| নাডীঃ প্রবিশ্য হৃদযং শিরঃ শঙ্খৌ চ পীডযন্| আক্ষিপেত্ পরিতো গাত্রং ধনুর্বচ্চাস্য নামযেত্| কৃচ্ছাদুচ্ছ্বসিতি স্তব্ধস্রস্তমীলিতদৃক্ততঃ| কপোত ইব কূজেচ্চ নিস্সংজ্ঞঃ সোঽপতন্ত্রকঃ||১৫||
अधःप्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः| नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्| आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्| कृच्छादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः| कपोत इव कूजेच्च निस्संज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१५||
🔊 Audio coming soon
অধঃপ্রতিহত ইত্যাদিনাঽপতন্ত্রকলক্ষণমাহ| প্রতিহতঃ দোষান্তরেণ|| ১৫||
Adhikarana apatAnakalakShaNam (1) · Śloka 1
স এব চাপতানাখ্যো..................................||১||
स एव चापतानाख्यो..................................||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apatantrake svAsthyAsvAsthyakAraNam (16) · Śloka 16
....................... মুক্তে তু মরুতা হৃদি| অশ্নুবীত মুহুঃ স্বাস্থ্যং মুহুরস্বাস্থ্যমাবৃতে||১৬||
....................... मुक्ते तु मरुता हृदि| अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||१६||
🔊 Audio coming soon
অত্র চ হৃদি মরুতা মুক্তে মুহুঃ স্বাস্থ্যামশ্নুবীত| আবৃতে চ মরুত হৃদি মুহুরস্বাস্থ্যমশ্নুবীত||১৬||
Adhikarana dushcikitsyatamAH apatantrakAH (17) · Śloka 17
গর্ভপাতসমুত্পন্নঃ শোণিতাঽস্রবোত্থিতঃ| অভিঘাতসমুত্থশ্চ দুশ্চিকিত্স্যতমো হি সঃ||১৭||
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणिताऽस्रवोत्थितः| अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||१७||
🔊 Audio coming soon
এষ চাপতন্ত্রকো গর্ভপাতাদিনা নার্য্যাঃ সমুত্পন্নঃ কৃচ্ছ্রতমঃ|
Adhikarana antarAyAmalakShaNam (18) · Śloka 18
মন্যে সংস্তভ্য বাতোঽন্তরাযচ্ছন্ ধমনীর্যদা| ব্যাপ্নোতি সকলং দেহং জত্রুরাযম্যতে তদা| অন্তর্ধনুরিবাঙ্গঞ্চ বেগৈঃ স্তম্ভং চ নেত্রযোঃ| করোতি জৃম্ভাং দশনং দশনানাং কফোদ্বমম্| পার্শ্বযোর্বেদনাং বাক্যহনুপৃষ্ঠশিরোগ্রহম্| অন্তরাযাম ইত্যেষ.............................||১৮||
मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा| व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा| अन्तर्धनुरिवाङ्गञ्च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः| करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्| पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्| अन्तरायाम इत्येष.............................||१८||
🔊 Audio coming soon
মন্যে সংস্তভ্য ইত্যাদিনাঽন্তরাযামবহিরাযামযোঃ সাধারণম্| বিশেষস্ত্বন্তরাযামে বক্ষোঽভিমুখমাকুঞ্চনম্|
Adhikarana bahirAyAmalakShaNam (19) · Śloka 19
.............................বাহ্যাযামশ্চ তদ্বিধঃ| দেহস্য বহিরামাযাত্ পৃষ্ঠতো হ্রিযতে শিরঃ| উরশ্চোত্ক্ষিপ্যতে তত্র কন্ধরা চাবমূদ্যতে| দন্তেষ্বাস্যে চ বৈবর্ণ্যং প্রস্বেদঃ স্তব্ধগাত্রতা| বাহ্যাযামং ধনুষ্কম্পং ব্রুবতে বেগিনঞ্চ তম্||১৯||
.............................बाह्यायामश्च तद्विधः| देहस्य बहिरामायात् पृष्ठतो ह्रियते शिरः| उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमूद्यते| दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्तब्धगात्रता| बाह्यायामं धनुष्कम्पं ब्रुवते वेगिनञ्च तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
বহিরাযামে পৃষ্ঠাভিমুখমিতি|| ১৯||
Adhikarana vraNAyAmalakShaNAdi (20) · Śloka 20
ব্রণং মর্মাশ্রিতং প্রাপ্য সমীরণসমীরণাত্| ব্যাযচ্ছন্তি তনুং দোষাঃ সর্বামাঽঽপাদমস্তকম্| তৃষ্যতঃ পাণ্ডুগাত্রস্য ব্রণাযামঃ স বর্জিতঃ||২০||
व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्| व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामाऽऽपादमस्तकम्| तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः||२०||
🔊 Audio coming soon
ব্রণমিত্যাদিনা ব্রণাযামঃ| স বর্জিতোঽসাধ্যঃ|| ২০||
Adhikarana sarveShvAkShepakeShu svAsthyasamayaH (21) · Śloka 21
গতে বেগে ভবেত্স্বাস্থ্যং সর্বেষ্বাক্ষেপকেষু তু||২১||
गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु तु||२१||
🔊 Audio coming soon
যেষু চানন্তরোক্তেষ্বাক্ষেপকেষু বাযুবেগে গতে স্বাস্থ্যং ভবতি|
Adhikarana hanusraMsalakShaNam (22) · Śloka 22
জিহ্বাতিলেখনাচ্ছুষ্কভক্ষণাদিভিঘাততঃ| কুপিতো হনুমূলস্থঃ স্রংসযিত্বাঽনিলো হনূ| করোতি বিবৃতাস্যত্বমথবা সংবৃতাস্যতাম্| হনুস্রংসঃ স তেন স্যাত্কৃচ্ছ্রাচ্চর্বণভাষণম্||২২||
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादिभिघाततः| कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्| हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्||२२||
🔊 Audio coming soon
হনুস্রংসলিঙ্গমাঽঽহ জিহ্বেত্যাদিনা| কুপিতোঽনিলো হনূ স্রংসযিত্বা ভ্রংশযিত্বা| হনুস্রংসঃ সন্ধের্ভ্রংশঃ|| ২২||
Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (23) · Śloka 23
বাগ্বাহিনীসিরাসংস্থোজিহ্বাং স্তম্ভযতেঽনিলঃ| জিহ্বাস্তম্ভঃ স তেনাঽন্নপানবাক্যেষ্বনীশতা||২৩||
वाग्वाहिनीसिरासंस्थोजिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः| जिह्वास्तम्भः स तेनाऽन्नपानवाक्येष्वनीशता||२३||
🔊 Audio coming soon
বাগ্বাহিনীত্যাদিনা জিহ্বাস্তম্ভঃ| সুবোধম্|| ২৩||
Adhikarana arditalakShaNam (24) · Śloka 24
শিরসা ভারহরণাদতিহাস্যপ্রভাষণাত্| উত্ত্রাসবক্ত্রক্ষবথুখরকার্মুককর্ষণাত্| বিষমাদুপধানাচ্চ কঠিনানাঞ্চ চর্বণাত্| বাযুর্বিবৃদ্ধস্তৈস্তৈশ্চ বাতলৈরূর্ধ্বমাস্থিতঃ| বক্রীকরোতি বক্ত্রার্ধমুক্তং হসিতমীক্ষিতম্| ততোঽস্য কম্পতে মূর্ধা বাক্সঙ্গঃ স্তব্ধনেত্রতা| দন্তচালঃ স্বরভ্রংশঃ শ্রুতির্হানিঃ ক্ষবগ্রহঃ| গন্ধাজ্ঞানং স্মৃতের্মোষস্রাসঃ সুপ্তস্য জাযতে| নিষ্ঠীবঃ পার্শ্বতো যাযাদেকস্যাক্ষ্ণোর্নিমীলনম্| জত্রোরুর্ধ্বং রুজাস্তীব্রাঃ শরীরার্ধেঽধরেঽপি বা| তমাহুরর্দিতং কেচিদেকাযামমথাপরে||২৪||
शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्| उत्त्रासवक्त्रक्षवथुखरकार्मुककर्षणात्| विषमादुपधानाच्च कठिनानाञ्च चर्वणात्| वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः| वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्| ततोऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता| दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिर्हानिः क्षवग्रहः| गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोषस्रासः सुप्तस्य जायते| निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णोर्निमीलनम्| जत्रोरुर्ध्वं रुजास्तीव्राः शरीरार्धेऽधरेऽपि वा| तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे||२४||
🔊 Audio coming soon
শিরসেত্যাদিনাঽর্দিতালিঙ্গম্| খরকার্মুকমতিকঠিনচাপং তদাকর্ষণাত্| অস্যৈবামযস্য কেচিদাঽঽচার্য্যা একাযামমিতি নামকুর্বন্তি|| ২৪||
Adhikarana sirAgrahalakShaNamasAdhyatva~jca (25) · Śloka 25
রক্তমাশ্রিত্য পবনঃ কুর্যান্মূর্ধধরাঃ সিরাঃ| রূক্ষাস্সবেদনাঃ কৃষ্ণাস্সোঽসাধ্যঃ স্যাত্সিরাগ্রহঃ||২৫||
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः| रूक्षास्सवेदनाः कृष्णास्सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः||२५||
🔊 Audio coming soon
সিরাগ্রহলিঙ্গমাহ পবনো রক্তমাশ্রিত্যেত্যাদিনা| সুবোধমন্যত্|| ২৫||
Adhikarana pakShavadhalakShaNam (26) · Śloka 26
গৃহীত্বাঽর্ধং তনোর্বাযুঃ সিরাঃ স্নাযূর্বিশোষ্য চ| পক্ষমন্যতরং হন্তি সন্ধিবন্ধান্ বিমোক্ষযন্| কৃত্স্নোঽর্ধকাযস্তস্য স্যাদকর্মণ্যো বিচেতনঃ| একাঙ্গরোগং তং কেচিদন্যে পক্ষবধং বিদুঃ||২৬||
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्| कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः||२६||
🔊 Audio coming soon
পক্ষবধমাহ বাযুস্তনোঃ কাযস্যার্ধং গৃহীত্ব| অকর্মণ্যকর্মণ্যসাধুঃ| কেচিদাচার্য্যাস্তমেকাঙ্গরোগমিতি বিদুঃ (চ. চি. ২৮, ৫৫)| অন্যে আচার্য্যাঃ পক্ষবধমিতি বিদুঃ (সু. নি. - ১. ৬০-৬২)|| ২৬||
Adhikarana sarvA~ggavadhalakShaNam (27) · Śloka 27
সর্বাঙ্গরোগং তদ্বচ্চ সর্বকাযাশ্রিতেঽনিলে||২৭||
सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||२७||
🔊 Audio coming soon
তদ্বদুভযভাগগ্রহে সর্বাঙ্গরোগঃ স্যাত্||২৭||
Adhikarana avasthAvashAtpakShAghAtasya kRucchrasAdhyatamatvAdi (28) · Śloka 28
শুদ্ধবাহতঃ পক্ষঃ কৃচ্ছ্রসাধ্যতমো মতঃ| কৃচ্ছ্রস্ত্বন্যেন সংসৃষ্টো বিবর্জ্যঃ ক্ষতহেতুকঃ||২৮||
शुद्धवाहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः| कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षतहेतुकः||२८||
🔊 Audio coming soon
শুদ্ধেন বাযুনা পক্ষবধোঽতিকৃচ্ছ্রসাধ্যঃ| দোষান্তরযুক্তেন বাযুনা তু কৃচ্ছ্রসাধ্য এব| ক্ষতহেতুকঃ পক্ষবধোঽচিকিত্স্যঃ|
Adhikarana daNDakalakShaNam (29) · Śloka 29
আমবদ্ধাযনঃ কুর্য্যাত্সংস্তভ্যাঙ্গং কফান্বিতঃ| অসাধ্যং হতসর্বেহং দণ্ডবদ্দণ্ডকং মরুত্||২৯||
आमबद्धायनः कुर्य्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः| असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||२९||
🔊 Audio coming soon
অথ দণ্ডকলক্ষণমাহ-আমবদ্ধাযনো মরুত্| সুবোধম্|
Adhikarana apabAhukalakShaNam (30) · Śloka 30
অংসমূলস্থিতো বাযুঃ সিরাঃ সঙ্কোচ্য তত্রগাঃ| বাহুপ্রস্পন্দিতহরং জনযত্যপবাহুকম্||৩০||
अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः| बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यपबाहुकम्||३०||
🔊 Audio coming soon
অপবাহুকলিঙ্গমংসমূল ইত্যাদি|| ৩০||
Adhikarana vishvabhI(vishvAcI)lakShaNam (31) · Śloka 31
তলং প্রত্যঙ্গুলীনাং যা কণ্ডরা বাহুপৃষ্ঠতঃ| বাহুচেষ্টাপ্রহরণী বিশ্বভী নাম সা স্মৃতা||৩১||
तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः| बाहुचेष्टाप्रहरणी विश्वभी नाम सा स्मृता||३१||
🔊 Audio coming soon
বিশ্বভীলক্ষণমাহ-অঙ্গুলীনাং সম্বন্ধিনী যা কণ্ডরা তলং প্রতি পাণিতলাভিমুখ্যেন বর্ততে| সা কণ্ডরা বাহুপৃষ্ঠতো যদ বাযুকোপাত্ বাহুচেষ্টামপহরতি| তদা বিশ্বভী নাম (বিশ্বাচী) সা স্মৃতা|| ৩১||
Adhikarana kha~jjapa~ggutvayoH kAraNam (32) · Śloka 32
বাযুঃ কট্যাং স্থিতঃ সক্থ্নঃ কণ্ডরামাক্ষিপেদ্যদা| তদা খঞ্জো ভবেজ্জন্তুঃ পঙ্গুঃ সক্থ্নোর্দ্বযোরপি||৩২||
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा| तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||३२||
🔊 Audio coming soon
বাযুঃ কট্যামিত্যাদিনৈকসক্থ্যাক্ষেপণবর্জ্যত্বে হেতুঃ| দ্বযোঃ সক্থ্নোরাক্ষেপকঃ পঙ্গু খঞ্জো বিকলৈকপাদঃ| পঙ্গুর্বিকলোভযপাদঃ||৩২||
Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (33) · Śloka 33
কম্পতে গমনারম্ভে খঞ্জন্নিব চ যাতি যঃ| কলাযখঞ্জং তং বিদ্যান্মুক্তসন্ধিপ্রবন্ধনম্||৩৩||
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||३३||
🔊 Audio coming soon
যস্য তু বাতবশাত্ সক্থ্নঃ সম্বন্ধি বন্ধনং মুক্তং খঞ্জন্নিব চ যাতি তং কলাযখঞ্জং বিদ্যাত্|| ৩৩||
Adhikarana UrustambhanidAnAdi (34) · Śloka 34
শীতোষ্ণদ্রবসংশুষ্কগুরুস্নিগ্ধৈর্নিষেবিতৈঃ| জীর্ণাঽজীর্ণে তথাঽঽযাসসংক্ষোভস্বপ্নজাগরৈঃ| সশ্লেষ্মমেদঃ পবনমামমত্যর্থসঞ্চিতম্| অভিভূযেতরং দোষং মূঢঃ চেত্প্রতিপদ্যতে| সক্থ্যস্থিনী প্রপূর্য্যান্তঃশ্লেষ্মণা স্তিমিতেন তত্| তদা স্তভ্নাতি তেনোরূ স্তব্ধৌ শীতাবচেতনৌ| পরকীযাবিব গুরু স্যাতামতিভৃশব্যথৌ| ধ্যানাঙ্গমর্দস্তৈমিত্যতন্দ্রাচ্ছর্দ্যরুচিজ্বরৈঃ| সংযুতঃ পাদসদনকৃচ্ছ্রোদ্ধরণসুপ্তিভিঃ| তমূরুস্তম্ভমিত্যাহুরাঢ্যবাতমথাপরে||৩৪||
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः| जीर्णाऽजीर्णे तथाऽऽयाससंक्षोभस्वप्नजागरैः| सश्लेष्ममेदः पवनमाममत्यर्थसञ्चितम्| अभिभूयेतरं दोषं मूढः चेत्प्रतिपद्यते| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्य्यान्तःश्लेष्मणा स्तिमितेन तत्| तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ| परकीयाविव गुरु स्यातामतिभृशव्यथौ| ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः| संयुतः पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||३४||
🔊 Audio coming soon
অথোরুস্তম্ভস্য নিদানে সম্প্রাপ্তিশ্চোচ্যতে-শীতোষ্ণেত্যাদিনা| কিঞ্চিজ্জীর্ণং কিঞ্চিদজীর্ণমিতি জীর্ণাঽজীর্ণম্|অভিভূযেত্যনে- নেতরদোষস্য প্রকোপেঽপীতি গম্যতে| সুবোধম্| অপরে আচাড়্য্যাস্তস্যৈবাঢ্যবাত ইতি নামাহুঃ (সু. চি. - ৫/৩৩)|
Adhikarana koShTukashIrShaH (35) · Śloka 35
বাতশোণিতজঃ শোফো জানুমধ্যে মহারুজঃ| জ্ঞেযঃ ক্রোষ্টুকশীর্ষস্তু স্থূলঃ ক্রোষ্টুকশীর্ষবত্||৩৫||
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||३५||
🔊 Audio coming soon
ক্রোষ্টুকশীর্ষলিঙ্গমাহ-বাতশোণিতজ ইত্যাদিনা| ক্রোষ্টুকশীর্ষো জম্বুকশিরাঃ|| ৩৫||
Adhikarana vAtakaNTakam (36) · Śloka 36
রুক্পাদে বিষমন্যস্তে ক্রমাদ্বা জাযতে যদা| বাতেন গুল্ফমাশ্রিত্য তমাহুর্বাতকণ্টকম্||৩৬||
रुक्पादे विषमन्यस्ते क्रमाद्वा जायते यदा| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||३६||
🔊 Audio coming soon
রুগিত্যাদিনা বাতকণ্টকম্|| ৩৬||
Adhikarana gRudhrasI (37) · Śloka 37
পার্ষ্ণিং প্রত্যঙ্গুলীনাং যা কণ্ডরা মারুতার্দিতা| সক্থ্যুত্ক্ষেপং নিগৃহ্ণাতি গৃধ্রসীং তাং প্রচক্ষতে||৩৭||
पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता| सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||३७||
🔊 Audio coming soon
পার্ষ্ণিং প্রতীত্যাদিনা বিশ্বভীবত্ গৃধ্রসী চ ব্যাখ্যাতা|| ৩৭||
Adhikarana khallIlakShaNam (38) · Śloka 38
বিশ্বভী গৃধ্রসী চোক্তা খল্লী তীব্ররুজান্বিতা||৩৮||
विश्वभी गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विता||३८||
🔊 Audio coming soon
বিশ্বভীগৃধ্রস্যোঃ সংযোগাত্ তীব্ররুজান্বিতত্বে খল্লীত্যুচ্যতে|
Adhikarana pAdaharShaH (39) · Śloka 39
হৃষ্যেতে চরণৌ যস্য ভবেতাং চ প্রসুপ্তবত্| পাদহর্ষঃ স বিজ্ঞেযঃ কফমারুতকোপজঃ||৩৯||
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्| पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः||३९||
🔊 Audio coming soon
অথ পাদহর্ষলক্ষণমাহ-হৃষ্যেতে ইত্যাদিনা|| ৩৯||
Adhikarana pAdadAhaH (40-15) · Śloka 15
পাদযোঃ কুরুতে দাহং পিত্তাসৃক্সহিতোঽনিলঃ| বিশেষতশ্চঙ্ক্রমিতে পাদদাহং তমাদিশেত্||৪০|| ইতি বৈদ্যপতিসিংহপুতস্য সূনোর্বাগ্ভটস্য কৃতা- বষ্টাঙ্গসংগ্রহসংহিতাযাং নিদানস্থানে বাত- ব্যাধিনিদানং নাম পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ||১৫||
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः| विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्||४०|| इति वैद्यपतिसिंहपुतस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने वात- व्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
পাদদাহলক্ষণমাহ-পাদযোরিত্যাদিনা|| ৪০|| ইতি শ্রীমন্মহামহোপাধ্যাযেন্দুবিরচিতাযাম্ অষ্টাঙ্গসংগ্রহ- ব্যাখ্যাযাং শশিলেখাযাং নিদানস্থানে পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ