15. vātavyādhinidānam

Adhikarana atha vAtavyAdhinidAnaM nAma pa~jcadasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથારો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

મહારોગત્વસામાન્યાત્કુષ્ઠાનનન્તરં વાતવ્યાધિનિર્ણયાયાધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana aduShTaduShTavAyorarthAnarthakAraNatvAdi (2) · Śloka 2

સર્વાર્થાનર્થકરણે વિશ્વસ્યાઽસ્યૈકકારણમ્| અદુષ્ટદુષ્ટઃ પવનઃ શરીરસ્ય વિશેષતઃ||૨||

પુરુષેણ વાતાદુષ્ટૌ સદા યતિતવ્યમ્| યતોઽસ્ય વિશ્વસ્ય સર્વપ્રયોજનકરણે સર્વોપદ્રવકરણે ચ યથાક્રમેણ દુષ્ટોઽદુષ્ટશ્ચ પવનઃ કારણમ્|| ૨||

Adhikarana vAyustutiH (3) · Śloka 3

સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ| સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્ત્તા મૃત્યુરન્તકઃ| તદદુષ્ટૌ પ્રયત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા||૩||

શરીરસ્ય તુ વિશેષેણાઽદુષ્ટદુષ્ટોઽર્થાનર્થકારણમ્| સ વિશ્વકર્મેત્યાદિ પૂર્વાચાર્ય્યશૈલ્યાદ્વાયુસ્તોત્રમ્|| ૩||

Adhikarana vAyoH doShavij~jAnIyAdhyAyeShu prAkRutakarmAdInAM varNitatvanirdeshaH (4) · Śloka 4

તસ્યોક્તં દોષવિજ્ઞાને કર્મપ્રાકૃતવૈકૃતમ્| સમાસાદ્વ્યાસતો દોષભેદીયે નામ ધામ ચ| પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ચારો વ્યાપારશ્ચ.......||૪||

તસ્યેતિ વાતસ્ય| પ્રાકૃતં કર્મોત્સાહોચ્છ્વાસાદિ| વૈકૃતં વૃદ્ધિક્ષયભેદાત્ કાર્શ્યાઙ્ગસાદાદિ| વ્યાસતો વિસ્તરેણ| નામ પ્રાણાદિકમ્| ધામોરઃકણ્ઠાદિપઞ્ચસ્વપિ ભેદેષુ પ્રત્યેકમુક્તમ્| તથા ચારો વ્યાપ્તિઃ| વ્યાપારશ્ચોક્તઃ (અ. સૂ. - ૨૦)|

Adhikarana vAtasya rupAntareNa vaikRutakarmanirdeshapratij~jA (5) · Śloka 5

............................... ઇહ વૈકૃતમ્| તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્| અસંખ્યમપિ સંખ્યાયૈ યદશીત્યા પુરેરિતમ્||૫||

ઇહ તુ તસ્યૈવ વાયો રુપાન્તરેણ વૈકૃતમુચ્યતે||૫||

Adhikarana vAtaprakopasya dvaividhyam (6) · Śloka 6

ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ કુપ્યત્યતિનિષેવિતૈઃ| ચરન્સ્રોતસ્સુરિક્તેષુ ભૃશં તાન્યેવ પૂરયન્| તેભ્યોઽન્યદોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રાપ્ય વાવરણં બલી||૬||

વાયોર્દ્વિવિધઃ કોપો ધાતુક્ષયાદાઽઽવરણાચ્ચ| સ એવ ધાતુક્ષયકરૈરિત્યાદિના પ્રદર્શ્યતે|| ૬||

Adhikarana pakvAshaye kupitasya vAtasya kAryANi (7) · Śloka 7

તત્ર પક્વાશયે ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્| મલરોધાશ્મવર્ધ્માઽર્શસ્ત્રિકપૃષ્ઠકટીગ્રહમ્| કરોત્યધરકાયે ચ તાંસ્તાન્ કૃચ્છ્રાનુપદ્રવાન્||૭||

સુબોધમ્|| ૭||

Adhikarana AmAshaye kRuddhasya vAtasya kAryANi (8) · Śloka 8

આમાશયે તૃડ્વમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ| કણ્ઠોપરોધમુદ્ગારાન્ વ્યાધીનૂર્ધ્વઞ્ચ નાભિતઃ||૮||

સુબોધમ્|| ૮||

Adhikarana shrotrAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (9) · Śloka 9

શ્રોતાદિષ્વિન્દ્રિયવધં......................||૯||

શ્રોતાદિષ્વિત્યાદિગ્રહણાન્નેત્રરસનાદીનાં ગ્રહણમ્|| ૯||

Adhikarana tvagAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (10) · Śloka 10

................................ત્વચિ સ્ફુટનરૂક્ષતે| રક્તે તીવ્રાં રુજાં સ્વાપં તાપં રાગં વિવર્ણતામ્| અરૂંષ્યન્નસ્ય વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્| માંસમેદોગતો ગ્રન્થીંસ્તોદાઢ્યાન્ કર્કશાન્ ભ્રમમ્| ગુર્વઙ્ગં ચારિરુક્સ્તબ્ધં મુષ્ટિદણ્ડહતોપમમ્| અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રં બલક્ષયમ્| મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ સૌષિર્ય્યમસ્વપ્નં સસતં રુજમ્| શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સર્ગં સઙ્ગં વિકૃતિમેવ વા| તદ્વદ્ગર્ભસ્ય શુક્રસ્થઃ.......................||૧૦||

શુક્રસ્થો ગર્ભસ્યાઽપિ શુક્રસ્ય તદ્વચ્છીઘ્રમુત્સર્ગાદિકં શુક્રવદ્ગર્ભસ્થ ઇતિ|| ૧૦||

Adhikarana sirAgatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (11) · Śloka 11

...................................સિરાસ્વાધ્માનરિક્તતે| તત્સ્થઃ................................................||૧૧||

૦૦

Adhikarana snAyugatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (12) · Śloka 12

...................................સ્નાવસ્થિતઃ કુર્યાદ્દૃધ્રસ્યાઽઽમકુબ્જતાઃ|૧૨|

૦૦

Adhikarana sandhigatasya kruddhasya vAtasya kAryANi (12) · Śloka 12

વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોફં સન્ધિગતોઽનિલઃ| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિઞ્ચ સવેદનામ્||૧૨||

વાતપૂર્ણાદિસન્ધિગતલિઙ્ગમ્|| ૧૨||

Adhikarana sarvA~ggasaMshrayasya kruddhasya vAtasya kAryANi (13) · Śloka 13

સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્| સ્તમ્ભનાક્ષેપણ્સ્વાપસન્ધ્યાકુઞ્ચનકમ્પનમ્||૧૩||

સર્વાઙ્ગસંશ્રયો વાયુસ્તોદાદ્ કરોતિ|| ૧૩||

Adhikarana AkShepakalakShaNam (14) · Śloka 14

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ| તદાઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિકરાક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ||૧૪||

યદા તુ વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ સન્ સર્વા ધમનીર્મુહુર્મુહુરભ્યેતિ તદાઙ્ગં શરીરમાક્ષિપતિ સઙ્કોચયતિ| અસૌ નામ્નાવ્યાધિરાક્ષેપકઃ|| ૧૪||

Adhikarana apatantrakalakShaNam (15) · Śloka 15

અધઃપ્રતિહતો વાયુર્વ્રજન્નૂર્ધ્વં હૃદાશ્રિતાઃ| નાડીઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્| આક્ષિપેત્ પરિતો ગાત્રં ધનુર્વચ્ચાસ્ય નામયેત્| કૃચ્છાદુચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધસ્રસ્તમીલિતદૃક્તતઃ| કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિસ્સંજ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ||૧૫||

અધઃપ્રતિહત ઇત્યાદિનાઽપતન્ત્રકલક્ષણમાહ| પ્રતિહતઃ દોષાન્તરેણ|| ૧૫||

Adhikarana apatAnakalakShaNam (1) · Śloka 1

સ એવ ચાપતાનાખ્યો..................................||૧||

Adhikarana apatantrake svAsthyAsvAsthyakAraNam (16) · Śloka 16

....................... મુક્તે તુ મરુતા હૃદિ| અશ્નુવીત મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યમાવૃતે||૧૬||

અત્ર ચ હૃદિ મરુતા મુક્તે મુહુઃ સ્વાસ્થ્યામશ્નુવીત| આવૃતે ચ મરુત હૃદિ મુહુરસ્વાસ્થ્યમશ્નુવીત||૧૬||

Adhikarana dushcikitsyatamAH apatantrakAH (17) · Śloka 17

ગર્ભપાતસમુત્પન્નઃ શોણિતાઽસ્રવોત્થિતઃ| અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો હિ સઃ||૧૭||

એષ ચાપતન્ત્રકો ગર્ભપાતાદિના નાર્ય્યાઃ સમુત્પન્નઃ કૃચ્છ્રતમઃ|

Adhikarana antarAyAmalakShaNam (18) · Śloka 18

મન્યે સંસ્તભ્ય વાતોઽન્તરાયચ્છન્ ધમનીર્યદા| વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં જત્રુરાયમ્યતે તદા| અન્તર્ધનુરિવાઙ્ગઞ્ચ વેગૈઃ સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ| કરોતિ જૃમ્ભાં દશનં દશનાનાં કફોદ્વમમ્| પાર્શ્વયોર્વેદનાં વાક્યહનુપૃષ્ઠશિરોગ્રહમ્| અન્તરાયામ ઇત્યેષ.............................||૧૮||

મન્યે સંસ્તભ્ય ઇત્યાદિનાઽન્તરાયામબહિરાયામયોઃ સાધારણમ્| વિશેષસ્ત્વન્તરાયામે વક્ષોઽભિમુખમાકુઞ્ચનમ્|

Adhikarana bahirAyAmalakShaNam (19) · Śloka 19

.............................બાહ્યાયામશ્ચ તદ્વિધઃ| દેહસ્ય બહિરામાયાત્ પૃષ્ઠતો હ્રિયતે શિરઃ| ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર કન્ધરા ચાવમૂદ્યતે| દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં પ્રસ્વેદઃ સ્તબ્ધગાત્રતા| બાહ્યાયામં ધનુષ્કમ્પં બ્રુવતે વેગિનઞ્ચ તમ્||૧૯||

બહિરાયામે પૃષ્ઠાભિમુખમિતિ|| ૧૯||

Adhikarana vraNAyAmalakShaNAdi (20) · Śloka 20

વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્ય સમીરણસમીરણાત્| વ્યાયચ્છન્તિ તનું દોષાઃ સર્વામાઽઽપાદમસ્તકમ્| તૃષ્યતઃ પાણ્ડુગાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સ વર્જિતઃ||૨૦||

વ્રણમિત્યાદિના વ્રણાયામઃ| સ વર્જિતોઽસાધ્યઃ|| ૨૦||

Adhikarana sarveShvAkShepakeShu svAsthyasamayaH (21) · Śloka 21

ગતે વેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકેષુ તુ||૨૧||

યેષુ ચાનન્તરોક્તેષ્વાક્ષેપકેષુ વાયુવેગે ગતે સ્વાસ્થ્યં ભવતિ|

Adhikarana hanusraMsalakShaNam (22) · Śloka 22

જિહ્વાતિલેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદિભિઘાતતઃ| કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનૂ| કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્| હનુસ્રંસઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્||૨૨||

હનુસ્રંસલિઙ્ગમાઽઽહ જિહ્વેત્યાદિના| કુપિતોઽનિલો હનૂ સ્રંસયિત્વા ભ્રંશયિત્વા| હનુસ્રંસઃ સન્ધેર્ભ્રંશઃ|| ૨૨||

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (23) · Śloka 23

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થોજિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ| જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાઽન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા||૨૩||

વાગ્વાહિનીત્યાદિના જિહ્વાસ્તમ્ભઃ| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana arditalakShaNam (24) · Śloka 24

શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્| ઉત્ત્રાસવક્ત્રક્ષવથુખરકાર્મુકકર્ષણાત્| વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાઞ્ચ ચર્વણાત્| વાયુર્વિવૃદ્ધસ્તૈસ્તૈશ્ચ વાતલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ| વક્રીકરોતિ વક્ત્રાર્ધમુક્તં હસિતમીક્ષિતમ્| તતોઽસ્ય કમ્પતે મૂર્ધા વાક્સઙ્ગઃ સ્તબ્ધનેત્રતા| દન્તચાલઃ સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિર્હાનિઃ ક્ષવગ્રહઃ| ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતેર્મોષસ્રાસઃ સુપ્તસ્ય જાયતે| નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતો યાયાદેકસ્યાક્ષ્ણોર્નિમીલનમ્| જત્રોરુર્ધ્વં રુજાસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધેઽધરેઽપિ વા| તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાયામમથાપરે||૨૪||

શિરસેત્યાદિનાઽર્દિતાલિઙ્ગમ્| ખરકાર્મુકમતિકઠિનચાપં તદાકર્ષણાત્| અસ્યૈવામયસ્ય કેચિદાઽઽચાર્ય્યા એકાયામમિતિ નામકુર્વન્તિ|| ૨૪||

Adhikarana sirAgrahalakShaNamasAdhyatva~jca (25) · Śloka 25

રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ સિરાઃ| રૂક્ષાસ્સવેદનાઃ કૃષ્ણાસ્સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્સિરાગ્રહઃ||૨૫||

સિરાગ્રહલિઙ્ગમાહ પવનો રક્તમાશ્રિત્યેત્યાદિના| સુબોધમન્યત્|| ૨૫||

Adhikarana pakShavadhalakShaNam (26) · Śloka 26

ગૃહીત્વાઽર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ| પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્| કૃત્સ્નોઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ| એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ||૨૬||

પક્ષવધમાહ વાયુસ્તનોઃ કાયસ્યાર્ધં ગૃહીત્વ| અકર્મણ્યકર્મણ્યસાધુઃ| કેચિદાચાર્ય્યાસ્તમેકાઙ્ગરોગમિતિ વિદુઃ (ચ. ચિ. ૨૮, ૫૫)| અન્યે આચાર્ય્યાઃ પક્ષવધમિતિ વિદુઃ (સુ. નિ. - ૧. ૬૦-૬૨)|| ૨૬||

Adhikarana sarvA~ggavadhalakShaNam (27) · Śloka 27

સર્વાઙ્ગરોગં તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે||૨૭||

તદ્વદુભયભાગગ્રહે સર્વાઙ્ગરોગઃ સ્યાત્||૨૭||

Adhikarana avasthAvashAtpakShAghAtasya kRucchrasAdhyatamatvAdi (28) · Śloka 28

શુદ્ધવાહતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ| કૃચ્છ્રસ્ત્વન્યેન સંસૃષ્ટો વિવર્જ્યઃ ક્ષતહેતુકઃ||૨૮||

શુદ્ધેન વાયુના પક્ષવધોઽતિકૃચ્છ્રસાધ્યઃ| દોષાન્તરયુક્તેન વાયુના તુ કૃચ્છ્રસાધ્ય એવ| ક્ષતહેતુકઃ પક્ષવધોઽચિકિત્સ્યઃ|

Adhikarana daNDakalakShaNam (29) · Śloka 29

આમબદ્ધાયનઃ કુર્ય્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ| અસાધ્યં હતસર્વેહં દણ્ડવદ્દણ્ડકં મરુત્||૨૯||

અથ દણ્ડકલક્ષણમાહ-આમબદ્ધાયનો મરુત્| સુબોધમ્|

Adhikarana apabAhukalakShaNam (30) · Śloka 30

અંસમૂલસ્થિતો વાયુઃ સિરાઃ સઙ્કોચ્ય તત્રગાઃ| બાહુપ્રસ્પન્દિતહરં જનયત્યપબાહુકમ્||૩૦||

અપબાહુકલિઙ્ગમંસમૂલ ઇત્યાદિ|| ૩૦||

Adhikarana vishvabhI(vishvAcI)lakShaNam (31) · Śloka 31

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ| બાહુચેષ્ટાપ્રહરણી વિશ્વભી નામ સા સ્મૃતા||૩૧||

વિશ્વભીલક્ષણમાહ-અઙ્ગુલીનાં સમ્બન્ધિની યા કણ્ડરા તલં પ્રતિ પાણિતલાભિમુખ્યેન વર્તતે| સા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતો યદ વાયુકોપાત્ બાહુચેષ્ટામપહરતિ| તદા વિશ્વભી નામ (વિશ્વાચી) સા સ્મૃતા|| ૩૧||

Adhikarana kha~jjapa~ggutvayoH kAraNam (32) · Śloka 32

વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા| તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોરપિ||૩૨||

વાયુઃ કટ્યામિત્યાદિનૈકસક્થ્યાક્ષેપણવર્જ્યત્વે હેતુઃ| દ્વયોઃ સક્થ્નોરાક્ષેપકઃ પઙ્ગુ ખઞ્જો વિકલૈકપાદઃ| પઙ્ગુર્વિકલોભયપાદઃ||૩૨||

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (33) · Śloka 33

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ યઃ| કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્||૩૩||

યસ્ય તુ વાતવશાત્ સક્થ્નઃ સમ્બન્ધિ બન્ધનં મુક્તં ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ તં કલાયખઞ્જં વિદ્યાત્|| ૩૩||

Adhikarana UrustambhanidAnAdi (34) · Śloka 34

શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ| જીર્ણાઽજીર્ણે તથાઽઽયાસસંક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ| સશ્લેષ્મમેદઃ પવનમામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્| અભિભૂયેતરં દોષં મૂઢઃ ચેત્પ્રતિપદ્યતે| સક્થ્યસ્થિની પ્રપૂર્ય્યાન્તઃશ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન તત્| તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ| પરકીયાવિવ ગુરુ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ| ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ| સંયુતઃ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ| તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે||૩૪||

અથોરુસ્તમ્ભસ્ય નિદાને સમ્પ્રાપ્તિશ્ચોચ્યતે-શીતોષ્ણેત્યાદિના| કિઞ્ચિજ્જીર્ણં કિઞ્ચિદજીર્ણમિતિ જીર્ણાઽજીર્ણમ્|અભિભૂયેત્યને- નેતરદોષસ્ય પ્રકોપેઽપીતિ ગમ્યતે| સુબોધમ્| અપરે આચા્ય્યાસ્તસ્યૈવાઢ્યવાત ઇતિ નામાહુઃ (સુ. ચિ. - ૫/૩૩)|

Adhikarana koShTukashIrShaH (35) · Śloka 35

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ| જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્||૩૫||

ક્રોષ્ટુકશીર્ષલિઙ્ગમાહ-વાતશોણિતજ ઇત્યાદિના| ક્રોષ્ટુકશીર્ષો જમ્બુકશિરાઃ|| ૩૫||

Adhikarana vAtakaNTakam (36) · Śloka 36

રુક્પાદે વિષમન્યસ્તે ક્રમાદ્વા જાયતે યદા| વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્||૩૬||

રુગિત્યાદિના વાતકણ્ટકમ્|| ૩૬||

Adhikarana gRudhrasI (37) · Śloka 37

પાર્ષ્ણિં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા મારુતાર્દિતા| સક્થ્યુત્ક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે||૩૭||

પાર્ષ્ણિં પ્રતીત્યાદિના વિશ્વભીવત્ ગૃધ્રસી ચ વ્યાખ્યાતા|| ૩૭||

Adhikarana khallIlakShaNam (38) · Śloka 38

વિશ્વભી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા||૩૮||

વિશ્વભીગૃધ્રસ્યોઃ સંયોગાત્ તીવ્રરુજાન્વિતત્વે ખલ્લીત્યુચ્યતે|

Adhikarana pAdaharShaH (39) · Śloka 39

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચ પ્રસુપ્તવત્| પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ||૩૯||

અથ પાદહર્ષલક્ષણમાહ-હૃષ્યેતે ઇત્યાદિના|| ૩૯||

Adhikarana pAdadAhaH (40-15) · Śloka 15

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમિતે પાદદાહં તમાદિશેત્||૪૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહપુતસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વાત- વ્યાધિનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

પાદદાહલક્ષણમાહ-પાદયોરિત્યાદિના|| ૪૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ