Adhikarana atha vAtavyAdhinidAnaM nAma pa~jcadasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athārō vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथारो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
mahārōgatvasāmānyātkuṣṭhānanantaraṁ vātavyādhinirṇayāyādhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana aduShTaduShTavAyorarthAnarthakAraNatvAdi (2) · Śloka 2
sarvārthānarthakaraṇē viśvasyā'syaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśēṣataḥ||2||
सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्याऽस्यैककारणम्| अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
puruṣēṇa vātāduṣṭau sadā yatitavyam| yatō'sya viśvasya sarvaprayōjanakaraṇē sarvōpadravakaraṇē ca yathākramēṇa duṣṭō'duṣṭaśca pavanaḥ kāraṇam|| 2||
Adhikarana vAyustutiH (3) · Śloka 3
sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṁharttā mr̥tyurantakaḥ| tadaduṣṭau prayatnēna yatitavyamataḥ sadā||3||
स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः| स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्त्ता मृत्युरन्तकः| तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा||३||
🔊 Audio coming soon
śarīrasya tu viśēṣēṇā'duṣṭaduṣṭō'rthānarthakāraṇam| sa viśvakarmētyādi pūrvācāryyaśailyādvāyustōtram|| 3||
Adhikarana vAyoH doShavij~jAnIyAdhyAyeShu prAkRutakarmAdInAM varNitatvanirdeshaH (4) · Śloka 4
tasyōktaṁ dōṣavijñānē karmaprākr̥tavaikr̥tam| samāsādvyāsatō dōṣabhēdīyē nāma dhāma ca| pratyēkaṁ pañcadhā cārō vyāpāraśca.......||4||
तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्मप्राकृतवैकृतम्| समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च| प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च.......||४||
🔊 Audio coming soon
tasyēti vātasya| prākr̥taṁ karmōtsāhōcchvāsādi| vaikr̥taṁ vr̥ddhikṣayabhēdāt kārśyāṅgasādādi| vyāsatō vistarēṇa| nāma prāṇādikam| dhāmōraḥkaṇṭhādipañcasvapi bhēdēṣu pratyēkamuktam| tathā cārō vyāptiḥ| vyāpāraścōktaḥ (a. sū. - 20)|
Adhikarana vAtasya rupAntareNa vaikRutakarmanirdeshapratij~jA (5) · Śloka 5
............................... iha vaikr̥tam| tasyōcyatē vibhāgēna sanidānaṁ salakṣaṇam| asaṁkhyamapi saṁkhyāyai yadaśītyā purēritam||5||
............................... इह वैकृतम्| तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्| असंख्यमपि संख्यायै यदशीत्या पुरेरितम्||५||
🔊 Audio coming soon
iha tu tasyaiva vāyō rupāntarēṇa vaikr̥tamucyatē||5||
Adhikarana vAtaprakopasya dvaividhyam (6) · Śloka 6
dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣēvitaiḥ| caransrōtassuriktēṣu bhr̥śaṁ tānyēva pūrayan| tēbhyō'nyadōṣapūrṇēbhyaḥ prāpya vāvaraṇaṁ balī||6||
धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः| चरन्स्रोतस्सुरिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्| तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली||६||
🔊 Audio coming soon
vāyōrdvividhaḥ kōpō dhātukṣayādā''varaṇācca| sa ēva dhātukṣayakarairityādinā pradarśyatē|| 6||
Adhikarana pakvAshaye kupitasya vAtasya kAryANi (7) · Śloka 7
tatra pakvāśayē kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam| malarōdhāśmavardhmā'rśastrikapr̥ṣṭhakaṭīgraham| karōtyadharakāyē ca tāṁstān kr̥cchrānupadravān||7||
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्| मलरोधाश्मवर्ध्माऽर्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्| करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्||७||
🔊 Audio coming soon
subōdham|| 7||
Adhikarana AmAshaye kRuddhasya vAtasya kAryANi (8) · Śloka 8
āmāśayē tr̥ḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ| kaṇṭhōparōdhamudgārān vyādhīnūrdhvañca nābhitaḥ||8||
आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः| कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः||८||
🔊 Audio coming soon
subōdham|| 8||
Adhikarana shrotrAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (9) · Śloka 9
śrōtādiṣvindriyavadhaṁ......................||9||
श्रोतादिष्विन्द्रियवधं......................||९||
🔊 Audio coming soon
śrōtādiṣvityādigrahaṇānnētrarasanādīnāṁ grahaṇam|| 9||
Adhikarana tvagAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (10) · Śloka 10
................................tvaci sphuṭanarūkṣatē| raktē tīvrāṁ rujāṁ svāpaṁ tāpaṁ rāgaṁ vivarṇatām| arūṁṣyannasya viṣṭambhamaruciṁ kr̥śatāṁ bhramam| māṁsamēdōgatō granthīṁstōdāḍhyān karkaśān bhramam| gurvaṅgaṁ cārirukstabdhaṁ muṣṭidaṇḍahatōpamam| asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṁ tīvraṁ balakṣayam| majjasthō'sthiṣu sauṣiryyamasvapnaṁ sasataṁ rujam| śukrasya śīghramutsargaṁ saṅgaṁ vikr̥timēva vā| tadvadgarbhasya śukrasthaḥ.......................||10||
................................त्वचि स्फुटनरूक्षते| रक्ते तीव्रां रुजां स्वापं तापं रागं विवर्णताम्| अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम्| मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् भ्रमम्| गुर्वङ्गं चारिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्| अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्| मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्य्यमस्वप्नं ससतं रुजम्| शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा| तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः.......................||१०||
🔊 Audio coming soon
śukrasthō garbhasyā'pi śukrasya tadvacchīghramutsargādikaṁ śukravadgarbhastha iti|| 10||
Adhikarana sirAgatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (11) · Śloka 11
...................................sirāsvādhmānariktatē| tatsthaḥ................................................||11||
...................................सिरास्वाध्मानरिक्तते| तत्स्थः................................................||११||
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana snAyugatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (12) · Śloka 12
...................................snāvasthitaḥ kuryāddr̥dhrasyā''makubjatāḥ|12|
...................................स्नावस्थितः कुर्याद्दृध्रस्याऽऽमकुब्जताः|१२|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana sandhigatasya kruddhasya vAtasya kAryANi (12) · Śloka 12
vātapūrṇadr̥tisparśaṁ śōphaṁ sandhigatō'nilaḥ| prasāraṇākuñcanayōḥ pravr̥ttiñca savēdanām||12||
वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिञ्च सवेदनाम्||१२||
🔊 Audio coming soon
vātapūrṇādisandhigataliṅgam|| 12||
Adhikarana sarvA~ggasaMshrayasya kruddhasya vAtasya kAryANi (13) · Śloka 13
sarvāṅgasaṁśrayastōdabhēdasphuraṇabhañjanam| stambhanākṣēpaṇsvāpasandhyākuñcanakampanam||13||
सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्| स्तम्भनाक्षेपण्स्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasaṁśrayō vāyustōdād karōti|| 13||
Adhikarana AkShepakalakShaNam (14) · Śloka 14
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddhō'bhyēti muhurmuhuḥ| tadāṅgamākṣipatyēṣa vyādhikarākṣēpakaḥ smr̥taḥ||14||
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः| तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिकराक्षेपकः स्मृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
yadā tu vāyuḥ kruddhaḥ san sarvā dhamanīrmuhurmuhurabhyēti tadāṅgaṁ śarīramākṣipati saṅkōcayati| asau nāmnāvyādhirākṣēpakaḥ|| 14||
Adhikarana apatantrakalakShaNam (15) · Śloka 15
adhaḥpratihatō vāyurvrajannūrdhvaṁ hr̥dāśritāḥ| nāḍīḥ praviśya hr̥dayaṁ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipēt paritō gātraṁ dhanurvaccāsya nāmayēt| kr̥cchāducchvasiti stabdhasrastamīlitadr̥ktataḥ| kapōta iva kūjēcca nissaṁjñaḥ sō'patantrakaḥ||15||
अधःप्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः| नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्| आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्| कृच्छादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः| कपोत इव कूजेच्च निस्संज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१५||
🔊 Audio coming soon
adhaḥpratihata ityādinā'patantrakalakṣaṇamāha| pratihataḥ dōṣāntarēṇa|| 15||
Adhikarana apatAnakalakShaNam (1) · Śloka 1
sa ēva cāpatānākhyō..................................||1||
स एव चापतानाख्यो..................................||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apatantrake svAsthyAsvAsthyakAraNam (16) · Śloka 16
....................... muktē tu marutā hr̥di| aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṁ muhurasvāsthyamāvr̥tē||16||
....................... मुक्ते तु मरुता हृदि| अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||१६||
🔊 Audio coming soon
atra ca hr̥di marutā muktē muhuḥ svāsthyāmaśnuvīta| āvr̥tē ca maruta hr̥di muhurasvāsthyamaśnuvīta||16||
Adhikarana dushcikitsyatamAH apatantrakAH (17) · Śloka 17
garbhapātasamutpannaḥ śōṇitā'sravōtthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamō hi saḥ||17||
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणिताऽस्रवोत्थितः| अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||१७||
🔊 Audio coming soon
ēṣa cāpatantrakō garbhapātādinā nāryyāḥ samutpannaḥ kr̥cchratamaḥ|
Adhikarana antarAyAmalakShaNam (18) · Śloka 18
manyē saṁstabhya vātō'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnōti sakalaṁ dēhaṁ jatrurāyamyatē tadā| antardhanurivāṅgañca vēgaiḥ stambhaṁ ca nētrayōḥ| karōti jr̥mbhāṁ daśanaṁ daśanānāṁ kaphōdvamam| pārśvayōrvēdanāṁ vākyahanupr̥ṣṭhaśirōgraham| antarāyāma ityēṣa.............................||18||
मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा| व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा| अन्तर्धनुरिवाङ्गञ्च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः| करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्| पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्| अन्तरायाम इत्येष.............................||१८||
🔊 Audio coming soon
manyē saṁstabhya ityādinā'ntarāyāmabahirāyāmayōḥ sādhāraṇam| viśēṣastvantarāyāmē vakṣō'bhimukhamākuñcanam|
Adhikarana bahirAyAmalakShaNam (19) · Śloka 19
.............................bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ| dēhasya bahirāmāyāt pr̥ṣṭhatō hriyatē śiraḥ| uraścōtkṣipyatē tatra kandharā cāvamūdyatē| dantēṣvāsyē ca vaivarṇyaṁ prasvēdaḥ stabdhagātratā| bāhyāyāmaṁ dhanuṣkampaṁ bruvatē vēginañca tam||19||
.............................बाह्यायामश्च तद्विधः| देहस्य बहिरामायात् पृष्ठतो ह्रियते शिरः| उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमूद्यते| दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्तब्धगात्रता| बाह्यायामं धनुष्कम्पं ब्रुवते वेगिनञ्च तम्||१९||
🔊 Audio coming soon
bahirāyāmē pr̥ṣṭhābhimukhamiti|| 19||
Adhikarana vraNAyAmalakShaNAdi (20) · Śloka 20
vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṁ dōṣāḥ sarvāmā''pādamastakam| tr̥ṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ||20||
व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्| व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामाऽऽपादमस्तकम्| तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः||२०||
🔊 Audio coming soon
vraṇamityādinā vraṇāyāmaḥ| sa varjitō'sādhyaḥ|| 20||
Adhikarana sarveShvAkShepakeShu svAsthyasamayaH (21) · Śloka 21
gatē vēgē bhavētsvāsthyaṁ sarvēṣvākṣēpakēṣu tu||21||
गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु तु||२१||
🔊 Audio coming soon
yēṣu cānantarōktēṣvākṣēpakēṣu vāyuvēgē gatē svāsthyaṁ bhavati|
Adhikarana hanusraMsalakShaNam (22) · Śloka 22
jihvātilēkhanācchuṣkabhakṣaṇādibhighātataḥ| kupitō hanumūlasthaḥ sraṁsayitvā'nilō hanū| karōti vivr̥tāsyatvamathavā saṁvr̥tāsyatām| hanusraṁsaḥ sa tēna syātkr̥cchrāccarvaṇabhāṣaṇam||22||
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादिभिघाततः| कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्| हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्||२२||
🔊 Audio coming soon
hanusraṁsaliṅgamā''ha jihvētyādinā| kupitō'nilō hanū sraṁsayitvā bhraṁśayitvā| hanusraṁsaḥ sandhērbhraṁśaḥ|| 22||
Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (23) · Śloka 23
vāgvāhinīsirāsaṁsthōjihvāṁ stambhayatē'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tēnā'nnapānavākyēṣvanīśatā||23||
वाग्वाहिनीसिरासंस्थोजिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः| जिह्वास्तम्भः स तेनाऽन्नपानवाक्येष्वनीशता||२३||
🔊 Audio coming soon
vāgvāhinītyādinā jihvāstambhaḥ| subōdham|| 23||
Adhikarana arditalakShaNam (24) · Śloka 24
śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathukharakārmukakarṣaṇāt| viṣamādupadhānācca kaṭhinānāñca carvaṇāt| vāyurvivr̥ddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ| vakrīkarōti vaktrārdhamuktaṁ hasitamīkṣitam| tatō'sya kampatē mūrdhā vāksaṅgaḥ stabdhanētratā| dantacālaḥ svarabhraṁśaḥ śrutirhāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṁ smr̥tērmōṣasrāsaḥ suptasya jāyatē| niṣṭhīvaḥ pārśvatō yāyādēkasyākṣṇōrnimīlanam| jatrōrurdhvaṁ rujāstīvrāḥ śarīrārdhē'dharē'pi vā| tamāhurarditaṁ kēcidēkāyāmamathāparē||24||
शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्| उत्त्रासवक्त्रक्षवथुखरकार्मुककर्षणात्| विषमादुपधानाच्च कठिनानाञ्च चर्वणात्| वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः| वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्| ततोऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता| दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिर्हानिः क्षवग्रहः| गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोषस्रासः सुप्तस्य जायते| निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णोर्निमीलनम्| जत्रोरुर्ध्वं रुजास्तीव्राः शरीरार्धेऽधरेऽपि वा| तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे||२४||
🔊 Audio coming soon
śirasētyādinā'rditāliṅgam| kharakārmukamatikaṭhinacāpaṁ tadākarṣaṇāt| asyaivāmayasya kēcidā''cāryyā ēkāyāmamiti nāmakurvanti|| 24||
Adhikarana sirAgrahalakShaNamasAdhyatva~jca (25) · Śloka 25
raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ| rūkṣāssavēdanāḥ kr̥ṣṇāssō'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ||25||
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः| रूक्षास्सवेदनाः कृष्णास्सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः||२५||
🔊 Audio coming soon
sirāgrahaliṅgamāha pavanō raktamāśrityētyādinā| subōdhamanyat|| 25||
Adhikarana pakShavadhalakShaNam (26) · Śloka 26
gr̥hītvā'rdhaṁ tanōrvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśōṣya ca| pakṣamanyataraṁ hanti sandhibandhān vimōkṣayan| kr̥tsnō'rdhakāyastasya syādakarmaṇyō vicētanaḥ| ēkāṅgarōgaṁ taṁ kēcidanyē pakṣavadhaṁ viduḥ||26||
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्| कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः||२६||
🔊 Audio coming soon
pakṣavadhamāha vāyustanōḥ kāyasyārdhaṁ gr̥hītva| akarmaṇyakarmaṇyasādhuḥ| kēcidācāryyāstamēkāṅgarōgamiti viduḥ (ca. ci. 28, 55)| anyē ācāryyāḥ pakṣavadhamiti viduḥ (su. ni. - 1. 60-62)|| 26||
Adhikarana sarvA~ggavadhalakShaNam (27) · Śloka 27
sarvāṅgarōgaṁ tadvacca sarvakāyāśritē'nilē||27||
सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||२७||
🔊 Audio coming soon
tadvadubhayabhāgagrahē sarvāṅgarōgaḥ syāt||27||
Adhikarana avasthAvashAtpakShAghAtasya kRucchrasAdhyatamatvAdi (28) · Śloka 28
śuddhavāhataḥ pakṣaḥ kr̥cchrasādhyatamō mataḥ| kr̥cchrastvanyēna saṁsr̥ṣṭō vivarjyaḥ kṣatahētukaḥ||28||
शुद्धवाहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः| कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षतहेतुकः||२८||
🔊 Audio coming soon
śuddhēna vāyunā pakṣavadhō'tikr̥cchrasādhyaḥ| dōṣāntarayuktēna vāyunā tu kr̥cchrasādhya ēva| kṣatahētukaḥ pakṣavadhō'cikitsyaḥ|
Adhikarana daNDakalakShaNam (29) · Śloka 29
āmabaddhāyanaḥ kuryyātsaṁstabhyāṅgaṁ kaphānvitaḥ| asādhyaṁ hatasarvēhaṁ daṇḍavaddaṇḍakaṁ marut||29||
आमबद्धायनः कुर्य्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः| असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||२९||
🔊 Audio coming soon
atha daṇḍakalakṣaṇamāha-āmabaddhāyanō marut| subōdham|
Adhikarana apabAhukalakShaNam (30) · Śloka 30
aṁsamūlasthitō vāyuḥ sirāḥ saṅkōcya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṁ janayatyapabāhukam||30||
अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः| बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यपबाहुकम्||३०||
🔊 Audio coming soon
apabāhukaliṅgamaṁsamūla ityādi|| 30||
Adhikarana vishvabhI(vishvAcI)lakShaNam (31) · Śloka 31
talaṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā bāhupr̥ṣṭhataḥ| bāhucēṣṭāpraharaṇī viśvabhī nāma sā smr̥tā||31||
तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः| बाहुचेष्टाप्रहरणी विश्वभी नाम सा स्मृता||३१||
🔊 Audio coming soon
viśvabhīlakṣaṇamāha-aṅgulīnāṁ sambandhinī yā kaṇḍarā talaṁ prati pāṇitalābhimukhyēna vartatē| sā kaṇḍarā bāhupr̥ṣṭhatō yada vāyukōpāt bāhucēṣṭāmapaharati| tadā viśvabhī nāma (viśvācī) sā smr̥tā|| 31||
Adhikarana kha~jjapa~ggutvayoH kAraNam (32) · Śloka 32
vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipēdyadā| tadā khañjō bhavējjantuḥ paṅguḥ sakthnōrdvayōrapi||32||
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा| तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||३२||
🔊 Audio coming soon
vāyuḥ kaṭyāmityādinaikasakthyākṣēpaṇavarjyatvē hētuḥ| dvayōḥ sakthnōrākṣēpakaḥ paṅgu khañjō vikalaikapādaḥ| paṅgurvikalōbhayapādaḥ||32||
Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (33) · Śloka 33
kampatē gamanārambhē khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam||33||
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||३३||
🔊 Audio coming soon
yasya tu vātavaśāt sakthnaḥ sambandhi bandhanaṁ muktaṁ khañjanniva ca yāti taṁ kalāyakhañjaṁ vidyāt|| 33||
Adhikarana UrustambhanidAnAdi (34) · Śloka 34
śītōṣṇadravasaṁśuṣkagurusnigdhairniṣēvitaiḥ| jīrṇā'jīrṇē tathā''yāsasaṁkṣōbhasvapnajāgaraiḥ| saślēṣmamēdaḥ pavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyētaraṁ dōṣaṁ mūḍhaḥ cētpratipadyatē| sakthyasthinī prapūryyāntaḥślēṣmaṇā stimitēna tat| tadā stabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau| parakīyāviva guru syātāmatibhr̥śavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ| saṁyutaḥ pādasadanakr̥cchrōddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē||34||
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः| जीर्णाऽजीर्णे तथाऽऽयाससंक्षोभस्वप्नजागरैः| सश्लेष्ममेदः पवनमाममत्यर्थसञ्चितम्| अभिभूयेतरं दोषं मूढः चेत्प्रतिपद्यते| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्य्यान्तःश्लेष्मणा स्तिमितेन तत्| तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ| परकीयाविव गुरु स्यातामतिभृशव्यथौ| ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः| संयुतः पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||३४||
🔊 Audio coming soon
athōrustambhasya nidānē samprāptiścōcyatē-śītōṣṇētyādinā| kiñcijjīrṇaṁ kiñcidajīrṇamiti jīrṇā'jīrṇam|abhibhūyētyanē- nētaradōṣasya prakōpē'pīti gamyatē| subōdham| aparē ācāRyyāstasyaivāḍhyavāta iti nāmāhuḥ (su. ci. - 5/33)|
Adhikarana koShTukashIrShaH (35) · Śloka 35
vātaśōṇitajaḥ śōphō jānumadhyē mahārujaḥ| jñēyaḥ krōṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ krōṣṭukaśīrṣavat||35||
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||३५||
🔊 Audio coming soon
krōṣṭukaśīrṣaliṅgamāha-vātaśōṇitaja ityādinā| krōṣṭukaśīrṣō jambukaśirāḥ|| 35||
Adhikarana vAtakaNTakam (36) · Śloka 36
rukpādē viṣamanyastē kramādvā jāyatē yadā| vātēna gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||36||
रुक्पादे विषमन्यस्ते क्रमाद्वा जायते यदा| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||३६||
🔊 Audio coming soon
rugityādinā vātakaṇṭakam|| 36||
Adhikarana gRudhrasI (37) · Śloka 37
pārṣṇiṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣēpaṁ nigr̥hṇāti gr̥dhrasīṁ tāṁ pracakṣatē||37||
पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता| सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||३७||
🔊 Audio coming soon
pārṣṇiṁ pratītyādinā viśvabhīvat gr̥dhrasī ca vyākhyātā|| 37||
Adhikarana khallIlakShaNam (38) · Śloka 38
viśvabhī gr̥dhrasī cōktā khallī tīvrarujānvitā||38||
विश्वभी गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विता||३८||
🔊 Audio coming soon
viśvabhīgr̥dhrasyōḥ saṁyōgāt tīvrarujānvitatvē khallītyucyatē|
Adhikarana pAdaharShaH (39) · Śloka 39
hr̥ṣyētē caraṇau yasya bhavētāṁ ca prasuptavat| pādaharṣaḥ sa vijñēyaḥ kaphamārutakōpajaḥ||39||
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्| पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः||३९||
🔊 Audio coming soon
atha pādaharṣalakṣaṇamāha-hr̥ṣyētē ityādinā|| 39||
Adhikarana pAdadAhaH (40-15) · Śloka 15
pādayōḥ kurutē dāhaṁ pittāsr̥ksahitō'nilaḥ| viśēṣataścaṅkramitē pādadāhaṁ tamādiśēt||40|| iti vaidyapatisiṁhaputasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā- vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē vāta- vyādhinidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः| विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्||४०|| इति वैद्यपतिसिंहपुतस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने वात- व्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
pādadāhalakṣaṇamāha-pādayōrityādinā|| 40|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē pañcadaśō'dhyāyaḥ