5. aṅgavibhāgaḥ

Adhikarana aShTA~ggasaMgraha-shArIrasthAne-pa~jcamo~adhyAyaH athA~ggavibhAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સમ્પ્રસૂતે ગર્ભેઽઙ્ગાસ્થિસિરામર્મપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| તત્રાશ્રયત્વાદઙ્ગવિભાગઃ પ્રથમમુચ્યતે કારણોપચારાદધ્યાયસ્ય નામ|| ૧||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

સકલમપિ શરીરમઙ્ગમિત્યુચ્યતે| તત્ર પુનઃ ષડઙ્ગમ્| શિરેઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ| નેત્રનાભિપાણિપાદા દીનિ ત્વસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ||૨||

અઙ્ગં શરીરમ્| તસ્ય ષટ્ શિરઃપ્રભૃતીન્યઙ્ગાન્યવયવાઃ| અન્તરાધિઃ આજત્રોરાકટેઃ| પ્રત્યઙ્ગમવયવસ્યાપ્યવયવઃ| નેત્રકર્ણાદીનિ શિરસઃ| નાભિહૃદયાદીન્યન્તરાધેઃ| પ્રાણિસ્કન્ધાદીનિ બાહ્વોઃ| પાદજઙ્ઘાદીનિ સક્થ્નોઃ|| ૨||

Adhikarana mahAbhUtebhyo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

મહાગુણમયેભ્યશ્ચ ખપવનતેજોજલભૂમ્યાખ્યેભ્યો મહા ભૂતેભ્યશ્ચેતનાધિષ્ઠિતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિરઙ્ગસ્ય||૩||

તસ્ય ચાઙ્ગસ્ય ખાદિભ્યો મહાભૂતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિઃ| કિમ્ભૂતેભ્યશ્ચેતનેનાત્મનાઽધિષ્ઠિતેભ્યઃ| તાનિ ચ કિમ્ભૂતાનિ? મહાગુણમયાનિ| સત્ત્વાદય એવ ભૂતભાવેન પરિણતા આત્માધિષ્ઠિતાશ્ચ|| ૩||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

ભૂતાનામેવ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવિધકર્મવશાદનેકરૂપાત્ સન્નિ વેશષદાકૃતિપ્રમાણસ્નેહદીપ્તિસ્વરાદીનાં સારુપ્યમસા રૂપ્યં વા સૂક્ષ્મસ્થૂલતારતમ્યભેદભિન્નમતિબહુપ્રકારં નિષ્પ દ્યતે||૪||

તત્ર શરીરે તથા તેષામેવ મહાભૂતાનાં સન્નિવેશવિશેષાત્ પ્રકૃતિપ્રમાણાદીનાં સાદ્રુશ્યમસાદૃશ્યં ચ બહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે| કિમ્ભૂતાત્ સન્નિવેશવિશેષાત્ ? દૃષ્ટાદૃષ્ટનાનાવિધકર્મવશેનાનેકરૂપાત્| દૃષ્ટં કર્મ માતૃપિતૃભ્યાં સ્નેહકૃતમાહારાદિ| અદૃષ્ટમન્યજન્મકૃતમ્| શરીરાણાં કિમ્ભૂતં સારૂપ્યમસારૂપ્યઞ્ચાહ-સૂક્ષ્માદિતારતમ્યભેદભિન્નમત એવ ચ બહુપ્રકારમ્|| ૪||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

તત્ર સત્ત્બહુલમાકશમ્||૫||

તત્રેત્યાદિના પ્રત્યેકમપિ મહાભૂતસ્ય ત્રિગુણત્વે વિશેષકથનમ્|

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

રજોબહુલો વાયુઃ|૧|

Adhikarana agnilakShaNam (1) · Śloka 1

ઉભયબહુલોઽગ્નિઃ|૧|

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

સત્ત્વતમોબહુલમમ્બુ|૧|

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

તમોબહુલા ભૂઃ||૧||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

તેષામપ્રતિઘાતશ્ચલત્વમૌષ્ણ્યં દ્રવતા કાઠિન્યમિતિ ક્રમા લ્લિઙ્ગાનિ||૬||

તેષાં મહાભૂતાનાં પઞ્ચાનાં સદ્ભાવે અપ્રતિઘાતાદિક્રમેણ લિઙ્ગમ્|

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

વિશેષતશ્ચ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયેષ્વવસ્થાનમ્||૭||

તેષાં ચ મહાભૂતાનાં શબ્દાદિભિર્ગુણૈઃ ક્રમેણૈવ એકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ| તેન શબ્દગુણમાકાશમ્| શબ્દસ્પર્શગુણઃ પવનઃ| શબ્દસ્પર્શરુપગુણં તેજઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણં જલમ્| શબ્દાદિપઞ્ચગુણા પૃથિવી|| ૭||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈરેકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ||૮||

તેષાં ચ મહાભૂતાનાં શબ્દાદિભિર્ગુણૈઃ ક્રમેણૈવ એકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ| તેન શબ્દગુણમાકાશમ્| શબ્દસ્પર્શગુણઃ પવનઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપગુણં તેજઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણં જલમ્| શબ્દાદિપઞ્ચગુણા પૃથિવી|| ૮||

Adhikarana AkAshajA bhAvAH (9) · Śloka 9

તત્રાઽઽકાશજાનિ શ્રોત્રં શબ્દઃ સર્વસ્ત્રોતાંસિ વિવિ ક્તતા||૯||

તત્ર શરીર આકાશજાનિ શ્રોત્રાદીનિ| શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્| તથા શબ્દઃ| આકાશભાવાચ્છબ્દભાવઃ| વિવિક્તતા શારીરાણાં ભાવાનાં વિભાગઃ|| ૯||

Adhikarana vAyavIyA bhAvAH (10) · Śloka 10

વાયવીયાનિ સ્પર્શનં સ્પર્શઃ પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાદિપરિ સ્પન્દનાનિ લાઘવં ચ||૧૦||

વાયવીયાનિ સ્પર્શનાદીનિ| સ્પર્શનમિન્દ્રિયમ્| સ્પર્શોઽન્યસ્પર્શનવિષયઃ| એવં રૂપાદીનામપિ વાચ્યમ્|| ૧૦||

Adhikarana AgneyA bhAvAH (11) · Śloka 11

આગ્નેયાનિ દર્શનં રૂપં પિત્તમૂષ્મા પક્તિઃ સન્તાપો મેધા વર્ણો ભાસ્તેજઃ શૌર્ય્યઞ્ચ||૧૧||

આગ્નેયાનિ દર્શનાદીનિ| દર્શનં ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્| પિત્તં દોષઃ| ઉષ્મા અગ્નિઃ| પક્તિસ્તત્ક્રિયા| ભા કાન્તિઃ| તેજઃ પ્રસિદ્ધમ્||૧૧||

Adhikarana AmbhasA bhAvAH (12) · Śloka 12

આમ્ભસાનિ રસનં રસઃ સ્વેદક્લેદવસાઽસૃકશુક્ર મૂત્રાદિદ્રવસમૂહઃ શૈત્યં સ્નેહશ્ચ||૧૨||

આમ્ભસાનિ દેહે રસનાદયઃ| એકો રસશબ્દો રસવિષયત્વજ્ઞાપનાર્થઃ| દ્વિતીયો ધાતુવિશેષગ્રહણાર્થઃ|| ૧૨||

Adhikarana pArthIvA bhAvAH (13) · Śloka 13

પાર્થીવાનિ ઘ્રાણં ગન્ધઃ કેશનખાસ્થ્યાદિમૂર્તસમૂહો ધૈર્ય્ય- સ્થૈર્ય્યઞ્ચ||૧૩||

પાર્થિવાનિ ઘ્રાણાદીનિ| ઇતિ દેહે પઞ્ચમહાભૂતકાર્યે ચેતનશ્ચાપ્યાયાત્યવહિતમનસાપિ પરીક્ષ્યમાણો ન કિઞ્ચિલ્લભ્યતે|| ૧૩||

Adhikarana mAtRujAH bhAvAH (14) · Śloka 14

તેશુ માતૃજાનિ મૃદૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જનાભિહૃદયામા શયગર્ભાશયયકૃત્પ્લીહાક્લોમાન્ત્રગુદાદીનિ||૧૪||

માતૃજાનીતિ તેષુ ચ મહાભૂતકાર્યેષુ મધ્યે કિઞ્ચિદ્ગર્ભસ્ય માતૃજમ્| કિઞ્ચિત્ પિતૃજમ્| કિઞ્ચિચ્ચેતનજમ્| ચેતન આત્મા| તતઃ સંક્રાન્તમિત્યર્થઃ| ત્વગાદીન્યન્યાનિ મૃદૂનિ ગર્ભસ્ય માતૃજાનિ વિદ્યાત્| ગર્ભાશયઃ સ્ત્રીગર્ભસ્યૈવ|| ૧૪||

Adhikarana pitRujAH bhAvAH (15) · Śloka 15

પિતૃજાનિ સ્થિરાણિ કેશનખાસ્થિશુક્રસિરાસ્નાય્વા દીનિ||૧૫||

કેશાદીન્યન્યાનિ ચ સ્થિરાણિ પિતૃજાનિ|| ૧૫||

Adhikarana AtmajAH bhAvAH (16) · Śloka 16

આત્મજાનિ નાનાયોનિષૂત્પિત્તિર્મનશ્ચેતનેન્દ્રિયાણિ પ્રાણા પાનૌ ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ કામક્રોધલોભ ભયહર્ષધર્મશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કાર સુખદુઃખાયુરાત્મજ્ઞાનાનિ ચ||૧૬||

આત્મજાનિ પુનર્નાનાવિધયોન્યુત્પત્યાદીનિ| આત્મના હ્યવદાતાનવદાતકર્મકારણભૂતેન યોનિષુ મૃગસરીસૃપાદિષૂત્પદ્યતે; અતઃ સંસ્કારેણ નિઃશ્રેયસાય| તથા મનઃ આત્મજમ્| તદ્ધિ ન કુતશ્ચિદાગચ્છત્યાત્મના નિત્યસમ્બન્ધિત્વાત્| ઇન્દ્રિયાણિ ત્વાત્મકૃતાન્યેવ| ચેતનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ| પ્રાણાપાનૌ ચાત્મજૌ| તાભ્યામેવ હ્યાત્મકારણાભ્યાં જીવ્યતે| સાધારણમવયવાનાં ધારણમુત્સાહેન દેહાવષ્ટમ્ભઃ| આકૃત્યાદીનાં નાનાવિધા વિશેષાઃ આકૃતિઃ સંસ્થાનમ્| તસ્યાં હિ ભૂતાનિ સમવાયિકારણમ્| આત્મા ત્વસમવાયિકારણમ્| કામાદયઃ સર્વ એવ વિજ્ઞાનધર્મા આત્મભવાઃ| તથા સુખાદયોઽપ્યાત્મનઃ કર્મફલત્વાત્|| ૧૬||

Adhikarana sAtmyajA bhAvAH (17) · Śloka 17

સાત્મ્યજાન્યાયુરારોગ્યમનાલાસ્યલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસા દસ્વરવર્ણૌજઃ સમ્પત્પ્રશસ્તતા પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં મેધાબલં ચ||૧૭||

સાત્મ્યજાનિ યાનિ દેહિનો ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ સાત્મ્યસેવિન એવ ભવન્તિ| સ્વરાદીનાં સમ્પત્પરિપૂર્ણત્વમ્| પ્રશસ્તતા પ્રશસ્યત્વમ્|| ૧૭||

Adhikarana rasajA bhAvAH (18) · Śloka 18

રસજાનિ કૃત્સ્નસ્ય દેહસ્ય સમ્ભવો વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિ- રલૌલ્યં પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચ||૧૮||

રસજાનિ યાનિ રસેભ્યઃ પરિણતેભ્યઃ સમ્પદ્યન્તે| દેહસ્ય સમ્ભવો માતૃજઠરે| વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તત્રૈવ| જાતસ્ય ચ|| ૧૮||

Adhikarana shuddhasattvajA bhAvAH (19) · Śloka 19

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ શૌચમાસ્તિકત્વં, કૃતજ્ઞતા, દાક્ષિણ્યં, વ્યવસાયઃ, શૌર્ય્યં, ગામ્ભિર્યં બુદ્ધિર્મેધા, સ્મૃતિઃ શુક્લ વર્ત્મરુચિર્ભક્તિરભિષઙ્ગાભાવસ્તમોગુણો વિપર્યયશ્ચ||૧૯||

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ યાનિ ચ વસ્તૂનિ રજસ્તમોભ્યામનપહતેન શુદ્ધેન સત્ત્વેન ભવન્તિ| અસ્તિ પરલોક ઇતિ વિજ્ઞાનં યસ્યાઽસાવાસ્તિકસ્તસ્ય ભાવઃ આસ્તિકત્વમ્| બુદ્ધિર્ગ્રહણશક્તિઃ| મેધા પ્રજ્ઞા| ભક્તિર્દેવતાદિ વિષયે| અભિષઙ્ગઃ સમ્પરિત્યાગાશક્તતા તસ્યાઽભાવઃ ક્રોધાદ્યનભિભવ ઇતિ યાવત્| તમોગુણાનાં વક્ષ્યમાણાનામજ્ઞાનવિષાદાદીનાં વૈપરીત્યમિતિ સત્ત્વજાનિ|| ૧૯||

Adhikarana rAjasA bhAvAH (20) · Śloka 20

રાજસાનિ દુરુપચારતાઽનાર્યં શૌર્ય્યં માત્સર્યમમિત ભાષિત્વમહઙ્કારો લોલુપત્વં દમ્ભો માનઃ ક્રોધો હર્ષઃ કામશ્ચ||૨૦||

રાજસાનિ તામસાનિ ચ રજસ્તમોભ્યામુપહતેન સત્ત્વેનૈવ ભવન્તિ| દુરુપચારઃ યસ્ય પરિચારકાદિભિર્દુઃખેન ચિત્તં ગ્રહીતું પાર્ય્યતે તસ્ય ભાવઃ| અનાર્યં શૌર્યં વિષયકાલાદિના અનુચિતમ્| ઉચિતં શૌર્ય્યં સાત્ત્વિકત્વમેવ| લોલુપો વિષયકૌતુકી તસ્ય ભાવઃ||૨૦||

Adhikarana tAmasA bhAvAH (21) · Śloka 21

તામસાન્યજ્ઞાનં વિષાદઃ પ્રમાદો નિદ્રાઽઽલસ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા શોકો માત્સર્યં વિપ્રતિપત્તિઃ પરાતિસન્ધાનં સત્ત્વગુણ- વૈપરીત્યં ચ||૨૧||

અજ્ઞાનાદીનિ તામસાનિ| અજ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનમ્| વિપ્રતિપત્તિર્વિરોધોઽન્યેન| પરાતિસન્ધાનં પરપક્ષપ્રતિબન્ધઃ| સત્ત્વજાનાં શૌચાસ્તિકત્વાદીનાં વૈપરીત્યમ્|| ૨૧||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya bhUtAtmakatAbhisandhishca (22) · Śloka 22

તત્ર સત્ત્વં મનસ્તસ્યોપપ્લવો રજસ્તમશ્ચ ઇત્યેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુઃ||૨૨||

સત્ત્વં કિમુચ્યત ઇત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સત્ત્વં મનઃ ઇતિ પર્ય્યાયૌ| તસ્ય સત્ત્વસ્ય રજસ્તમશ્ચોપપ્લવૌ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ પૃથિવ્યાદિવિકારસમુદાયાત્મકં દેહમાહુરાચાર્ય્યાઃ| તેનૈતત્ સ્થિતમસ્મિન્ દર્શને-આત્મા નિત્યઃ અવિકારઃ ન જાયતે ન ચ વિનશ્યતિ| સત્ત્વાદિસંયોગાત્તુ જાતાદિવ્યપદેશં લભતે| સંયોગશ્ચ તસ્યાવિદ્યાસ્વભાવકૃતઃ| અવિદ્યાક્ષયાધ્યવલીને સંયોગે શુદ્ધઃ સન્ મુક્ત ઇત્યુચ્યતે| એકેન હ્યન્વયિના કર્ત્રા વિના બાલત્વાદીનાં સ્મૃત્યાદિના ફલાભિસન્ધાનેન કાર્ય્યાઽપ્રવૃત્તેર્દેહાદિકાર્ય્યસ્ય ચ સમ્ભવઃ| સ ચ સ્વતન્ત્રોઽપ્યાત્મનૈવ તત્કર્મ કરોતિ| યસ્ય બન્ધો વા મોક્ષો વા ફલમશ્નુતે, તસ્ય ચ સ્વકર્મણ એવ કરણાત્ કારણાત્ સંયોગસ્તદ્વિનાશૌ બન્ધમોક્ષૌ| ન હ્યાત્મના કર્ત્રા વિના શરીરસ્ય સમ્ભવઃ| તથા ચ ભગવાન્ ચરકઃ:- મૃદ્દણ્ડચક્રૈશ્ચ કૃતં કુમ્ભકારાદૃતે ઘટમ્| કૃતં મૃત્તૃણકાષ્ઠૈશ્ચ ગૃહકારાદ્વિના ગૃહમ્| યો વદેત્સ વદેદ્દેહં સમ્ભૂયકરણૈઃ કૃતમ્| ઇતિ| તસ્માદાત્મા ચેતનઃ કારણં નિત્યઃ| અચેતનાનિ તુ મહાભૂતાનિ અનિત્યાનિ પ્રતિક્ષણપ્રધ્વંસીનિ| તેષાં હિ નિત્યત્વે ભાવાનાં વૃદ્ધ્યાદ્યસમ્ભવઃ| ન હિ તદેકં વસ્તુ તથા ચાન્યથા ચ ભવિતુમર્હતિ| દૃશ્યતે ચ| તસ્માદનિત્યાનિ ભૂતાનિ| તદધિષ્ઠિતાનિ પુરુષાખ્યાં લભન્તે| એવમાત્મનોઽનાદિઃ સંયોગઃ પુરુષસંયોગિભિરન્યોન્યસાપેક્ષૈર્ભવતિ| તસ્માત્ સ્થિતમેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુરિતિ||૨૨||

Adhikarana dehasya pravibhAgaH (23) · Śloka 23

તસ્ય પુનઃ પ્રવિભાગઃ-ત્વચઃ કલા દોષા ધાતવો મલા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદધિષ્ઠિતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતી ન્દ્રિયમાશયાઃ પ્રાણાયતનાનિ કણ્ડરાજાલાનિ કૂર્ચાર જ્જ્વસ્સીવન્યોઽસ્થિસઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીન્યસ્થિ સન્ધયઃ સ્નાયૂનિ પેશ્યઃ સિરા ધમન્યઃ સ્રોતાંસ્યૂષ્માણો મર્મણિ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ પ્રકૃતિવિકૃતિભેદાશ્ચ||૨૩||

સ ચ દેહસ્ત્વગાદિભિરપોદ્ધારેણ પ્રવિભજ્યતે| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gkhyA ca (24) · Śloka 24

તત્રાઽસૃજઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ||૨૪||

તત્ર દેહે ષટ્ ત્વચો રક્તાત્ સ્વોષ્મણા પચ્યમાનાત્ક્ષીરજાલિકાવત્ ભવન્તિ| તાસ્તુ કદલીદલવદન્તરે ક્રમેણ વર્તન્તે| તાસાં ત્વચાં પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ| ત્વચો હિ રક્તસ્ય પ્રસન્નતાં જનયન્તિ| ઘનીભાવસ્યાલ્પીભાવાપાદનાચ્ચ|| ૨૪||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (1) · Śloka 1

ત્વક્પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ||૧||

Adhikarana udakadharA tvak (25) · Śloka 25

તાસામુદકધરા ચાદ્યા||૨૫||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરા||૨૬||

દ્વિતીયયા રુદ્ધન્ત્વસ્રમ્| તેન રક્તં ન બહિઃ સ્યન્દતે| સાઽસૃગ્ધરા નામ ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૨૬||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

તૃતીયા સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના||૨૭||

યદાશ્રિત્ય યસ્ય ભાવસ્તસ્ય તદધિષ્ઠાનમ્| સિધ્મ કુષ્ઠવિશેષઃ| કિલાસં શ્વિત્રમ્|| ૨૭||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (1) · Śloka 1

પઞ્ચમી પુનરલજીવિદ્રધ્યધિષ્ઠાના||૧||

Adhikarana prANadharA tvak (28) · Śloka 28

ષષ્ઠી તુ પ્રાણધર| યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધમિવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાધિષ્ઠાયારૂંષિ જાયન્તે| પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ||૨૮||

ષષ્ઠી સર્વસામન્તર્માંસલગ્ના| સા પ્રાણાનન્તરવરુદ્ધ્યાઽવતત્યાવતિષ્ઠતિ| તદધિષ્ઠાનાનિ હિ વિશેષેણ કૃષ્ણરક્તાન્યરૂંષિ||૨૮||

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (1) · Śloka 1

અન્યે સપ્ત ત્વચો વદન્તિ||૧||

Adhikarana BAsinI tvak (29) · Śloka 29

તત્ર પ્રથમા ભાસિની નામ યા વર્ણાનામવભાસિની ખાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં છાયાનાં સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા||૨૯||

અન્યે ત્વાચાર્ય્યા ભાસિન્યાદિભેદેન સપ્તસંજ્ઞાસ્ત્વચો વદન્તિ| સુબોધમ્| પઞ્ચ છાયા વક્ષ્યમાણાઃ|| ૨૯||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

દ્વિતીયા લોહિની નામ ષોડશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

તૃતીયા શ્વેતા નામ દ્વાદશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

ચતુર્થી તામ્રા નામાઽષ્ટભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

પઞ્ચમી વેદિની નામ પાઞ્ચભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા|૧|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા||૧||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વ મૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ||૩૦||

ઉક્તાસ્ત્વચઃ કલા ઉચ્યન્તે-યસ્ત્વિત્યાદિ| ધાતૂનાં રક્તાદીનામાશયા યાનિ સ્રોતાંસિ તેશાં દ્વયોર્ધાત્વાશયયોર્મધ્યે યઃ ક્લેદઃ સ સ્વેન-સ્વેન ધાતૂષ્મણા પક્વઃ શ્લેષ્માદિછન્નઃ સન્ કલાખ્યા લભતે| કાષ્ઠસારવત્ યથા કાષ્ઠેઽન્તઃસારો વિભજ્યતે, તથા શરીરે કલાઃ| તાશ્ચ સ્વસ્થાનમજહત્યઃ શરીરં વ્યાપ્નુવન્તિ| સ તુ ક્લેદો ધાતુસારશેષો ન પૂર્વધાતુતાં નાપ્યુત્તરધાતુતાં પ્રાપ્નોત્યતઃ સ્વલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ, આસાં તુ ક્રમો ધાતુક્રમસમ્ભવવિશેષાત્| વિશિષ્ટકાર્યતા તુ સ્વભાવાત્|| ૩૦||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

તા ધાત્વાશયન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ||૧||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

તાસાં પ્રથમા માંસધરા નામ| યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુ ધમનીસ્રોતસાં ભૂમાવિવ પઙ્કોદકેન બિસમૃણાલાનાં પ્રતા નાનિ ભવન્તિ||૩૧||

તથાહિ-પ્રથમા રસવિશેષજાઽપિ માંસધર| યસ્યાં ભૂમ્યામિવાધિષ્ઠાય માંસે કર્દમસદૃશે સિરાદીનાં પ્રતાનાનિ મૃણાલપ્રખ્યાનિ ભવન્તિ|| ૩૧||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

દ્વિતીયા રક્તધર નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતસ્તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ભવતિ| માંસાચ્ચ ક્ષતાત્ ક્ષતજં વૃક્ષાદિવ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરં પ્રવર્ત્તતે||૩૨||

દ્વિતીયાયાં શોણિતં ભવતિ| વિશેષતો યકૃદાદિષ્વેવ તસ્યાં કલાયાં શોણિતં ભવતિ પ્રભાવાચ્ચ માંસાત્ ક્ષતાત્ બહિઃ શોણિતં પ્રવર્ત્તતે| ન હિ તયા વિના માંસે રક્તં ભવતિ| દૃષ્ટાન્તઃ સ્ફુટપ્રતિપત્ત્યર્થઃ|| ૩૨||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 33

તૃતીયા મેદોધરા નામ| મેદો હિ તસ્યામુદરેઽણ્વસ્થિષુ ચ સરક્તં ભવતિ| તદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચ સ્થૂલાસ્થિષુ ચ મજ્જા||૩૩||

તૃતીયાયાં મેદઃકર્તૃ સરક્તં ભવત્યુદરેઽણ્વસ્થિષુ| તામેવા ઽઽશ્રિત્ય મેદો મસ્તુલુઙ્ગત્વં યાતિ મજ્જત્વં ચ યાતિ|| ૩૩||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ| તત્સ્થેન હિ શ્લેષ્મણા શ્લેષિતાઃ સર્વસન્ધયો દૃઢા ભવન્તિ સોપાઙ્ગા સાભ્યઙ્ગા||૩૪||

સુબોધમ્| અક્ષાશ્ચક્રનાભયઃ| સોપાઙ્ગઃ સાભ્યઙ્ગાઃ|| ૩૪||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ| સા હ્યન્ત્રામપક્વાશયાશ્રિતા કોષ્ઠાન્તરુણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ||૩૫||

ઉણ્ડુકં પુરીષાધારઃ|| ૩૫||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

ષષ્ઠી પિત્તધર નામ પક્વામાશમધ્યસ્થા| સા હ્યન્ત રગ્નેરધિષ્ઠાનતયાઽઽમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસ શોષયતિ પચતિ પક્વઞ્ચ વિમુઞ્ચતિ| દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવાતતોઽસાવન્નસ્ય ગ્રહ ણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા| બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિ ધાનમતઃ સાઽગ્નિસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્ત યતિ||૩૬||

ષષ્ઠી પક્વામાશયયોર્મધ્યે સ્થિતા આમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય્ય પચતિ| પિત્તતેજસા કરણભૂતેન| સૈવ વાતાદિદોષાધિષ્ઠાનેન દૌર્બલ્યાદામમેવ વિમુઞ્ચતિ યદેવાગ્નેર્ધારણં તદેવ તસ્યા ઉપસ્તમ્ભનમ્| યદેવાગ્નેરુપબૃંહણં તદેવાસ્યા ઉપબૃઃહણમિત્યેકયોગક્ષેમા|| ૩૬||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

સપ્તમી શુક્રધરા નામ દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિ- દ્વારસ્યાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ||૩૭||

સપ્તમી બસ્તિદ્વારસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલમતિક્રમ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે મૂત્રમાર્ગમાશ્રિત્ય વર્ત્તતે|| ૩૭||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

દોષા ધાતવો મલાશ્ચ પ્રાગુદિતાઃ||૩૮||

દોષાદયઃ પ્રાક્ સૂત્રસ્થાન ઉક્તાઃ|| ૩૮||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ-શ્રોત્રં સ્પર્શનં દર્શનં રસનં ઘ્રાણઞ્ચ||૩૯||

શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ|| ૩૯||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 40

તેષાં સભાગતયા ક્રમાદ્વિષયઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૪૦||

તેષામિન્દ્રિયાણાં સભાગતયા ઇન્દ્રિયસ્ય વિશેષેણૈકભૂતાધિક્યકારણત્વેન સાદૃશ્યાત્| યથા ચક્ષુસ્તૈજસં તૈજસમેવ રૂપં ગૃહ્ણાતિ| શ્રોત્રં નાભસં શબ્દોઽપિ નાભસઃ|| ૪૦||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ-કર્ણૌ ત્વગક્ષિણી જિહ્વા નાસિકે ચ||૪૧||

ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ શરીરાવયવાઃ|| ૪૧||

Adhikarana karmedriyANi teShAM kAryAni ca (42) · Śloka 42

પઞ્ચ કર્મેદ્રિયાણિ વાક્પાયૂપસ્થપાણિપાદસંજ્ઞકાનિ||૪૨||

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ-વાગેકં, દ્વિતીયં ગુદં, તૃતીયં મેઢ્રમ્, ચતુર્થં પાણી, પઞ્ચમં પાદૌ|| ૪૨||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

તાન્યપિ ચ વચનોત્સર્ગહર્ષાદાનગમનાર્થાનિ||૪૩||

વાગાદીનાં ક્રમેણ વચનાદિ કર્મ| હર્ષગ્રહણમુપલક્ષણમ્| તથા ચોપસ્થં યથા હર્ષાર્થં તથા મૂત્રોત્સર્ગાર્થમપિ| હર્ષશબ્દેન શુક્રં લક્ષ્યતે|| ૪૩||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

અતીન્દ્રિયન્તુ મનઃ સર્વાર્થૈરન્વયાત્ તદ્યોગેન પઞ્ચેન્દ્રિયા ણામર્થપ્રવૃત્તેઃ| બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકત્વાચ્ચ||૪૪||

અતીન્દ્રિયત્વમતિક્રાન્તેન્દ્રિયસ્વરૂપત્વમ્| હેતુત્રયેણાતીન્દ્રિયત્વે ઉપપત્તિઃ| સર્વાર્થૈઃ સર્વૈર્વિષયૈરનુગતં મનઃ ન તથેન્દ્રિયમ્| ઇન્દ્રિયાણિ વિશેષગ્રહણાર્થમિતિ તદપેક્ષન્તે, ન ત્વિન્દ્રિયાન્તરમ્| તથા તદુભયાત્મકં તચ્છક્ત્યન્વયાત્| તથા ચ યથા મનઃ પશ્યતિ તથા ક્રિયાઃ પ્રવર્ત્તન્તે|| ૪૪||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

સપ્તાશયાઃ ક્રમાદસૃક્કફામપિત્તપક્વવાયુમૂત્રાધારાઃ| સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ||૪૫||

અસૃગાદ્યાશયાઃ કણ્ઠાદયઃ ક્રમેણ મહાસ્રોતસિ વર્ત્તન્તે સપ્ત| અષ્ટમઃ સ્ત્રીણામેવ| સ ચ પિત્તાશયપક્વાશયયોર્મધ્યે ભવતિ|| ૪૫||

Adhikarana AshayoShvantarbhUtA avayavAH (46) · Śloka 46

તેષુ સપ્તસુ પ્રતિબદ્ધાનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ હૃદયકૃત્પ્લીહફુપ્ફુ સોણ્ડુકવૃક્કાન્ત્રાદીનિ||૪૬||

તેષુ ચાશયેષુ પ્રતિબદ્ધાનિ હૃદયાદીનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ| આદિગ્રહણાદન્યાનિ નાભ્યાદીનિ સૂક્ષ્માણિ ગૃહ્યન્તે| તાનિ મૃતશરીરે દૃષ્ટ્વા કાર્ય્યકારણભાવાદ્વિકલ્પનીયાનિ| સુબોધમન્યત્|| ૪૬||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

તત્ર સમાનેનાધ્માયમાનસ્ય દેહોષ્મણા પચ્યમામાનસ્ય શોણિતસ્યાચ્છતો જાયતે યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તફેનાત્ ફુપ્ફુસમ્|૧|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તકિટ્ટાદુણ્ડુકઃ|૧|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમેદઃ પ્રસાદાદ્ વૃક્કૌ|૧|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમાંસપ્રસાદાદાપ્રમાણં||૧||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

સાર્ધત્રિવ્યામાનિ પુંસામ્| ત્રિવ્યામાનિ સ્ત્રીણામ્||૨||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તસ્યાનિલયોગાત્ કાલીયમ્||૧||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

હૃદયં પુનઃ શ્લેષ્મરક્તપ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ પદ્મકોશ સઙ્કાશં સુષિરમધોમુખમ્| તદ્વિશેષેણ ચેતનાયાઃ સ્થાનં સર્વભાવાનાં ચ ચેતનાનુગતાનામ્| તસ્ય વામપાર્શ્વે પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ્| દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ||૪૭||

ચેતનાનુગતા ભાવાઃ સ્મૃત્યાદયઃ| યત્ર ચેતનોઽન્વયી સક્તઃ||૪૭||

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

તથા કફરક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદા- દિન્દ્રિયાણિ||૪૮||

અવયવવિશેષ ઇન્દ્રિયમ્| કફાદિવહાનિ યાનિ સ્રોતાંસિ તેષાં મહાભૂતાનાં ચાત્મીયાગ્નિના પાકપરિણામાત્પ્રસાદાચ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ| ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનીન્દ્રિયાણીત્યુચ્યન્તે|| ૪૮||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

તેષ્વપિ ચ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલં તત્ પિતૃજમ્| અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલં તન્માતૃજમ્| મધ્યે દૃષ્ટિ મણ્ડલં તદુભયાત્મકમ્||૪૯||

તેષ્વપીન્દ્રિયેષુ મધ્યે નેત્રે યચ્છુક્લમણ્ડલં તચ્છ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાદ્ભવતિ| તચ્ચ પૈતૃકં ભવતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

પક્ષ્મવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તત્સન્ધયશ્ચત્વારઃ| દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોઃ ઇતિ તે ષટ્| ષટ્ ચ પટલાનિ| દ્વે વર્ત્મની| બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી| દ્વિતીયં માંસં તૃતીયં મેદશ્ચતુર્થમસ્થિ| તેશાં બહલત દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન||૫૦||

પઞ્ચ નેત્રે ચક્રવદાન્તરતઃ મણ્ડલાનિ| તેષાં સન્ધયઃ ષટ્| એકઃ પક્ષ્મવર્ત્મનોઃ| દ્વિતીયો વર્ત્મશુક્લયોઃ| તૃતીયઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ| ચતુર્થઃ કૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યયોઃ| પઞ્ચમો નેત્રાપાઙ્ગયોઃ| ષષ્ઠો નેત્રકનીનિકયોઃ| અપાઙ્ગઃ કર્ણદિશિ| કનીનિકં નાસાદિશિ| ષટ્ ચ નેત્રપટલાનિ ભવન્તિ| બાહ્યમિત્યાદિના પટલાનાં ક્રમઃ| તત્ર ચ યદ્બાહ્યં પટલં તદૂર્ધ્વાધોભેદેન દ્વે વર્ત્મની અગ્ન્યમ્ભસી ચાશ્રિતમ્| તાભ્યાં તદાપ્યાયિતમ્| એવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| દૃષ્ટિમણ્ડલસ્ય યાવતી વિસ્તીર્ણતા તસ્યાઃ પઞ્ચમેન ભાગેન પટલાનાં ઘનત્વમ્||૫૦||

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 51

બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ||૫૧||

સિરાદિમયાશ્ચત્વારો દેહબન્ધનરજ્જવઃ| યાભિર્મહાસન્ધયો બધ્યન્તે| તેષાં સિરાદ્યનન્યતમત્વાન્નાધિકનિર્દેશઃ સુબોધમ્|| ૫૧||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્||૧||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaghAte ca hetuH (2) · Śloka 2

નેત્રાશ્રિતં તુ તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છ- સ્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ| અતિયોગાદુપહન્યતે||૨||

Adhikarana ambhomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્બડવામુખવચ્ચામ્ભોમધ્યગમપિ વીર્ય્યો- ત્કર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ|૧|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

માંસાસૃક્કફપ્રસાદાત્તુ જિહ્વા જાયતે||૧||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃષણાવિતિ||૫૨||

જિહ્વાવૃષણયોરિન્દ્રિયાધારેષ્વનુપદેશઃ|| ૫૨||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

દશ પ્રાણાયતનાનિ મૂર્ધા જિહ્વાબન્ધનં કણ્ઠો હૃદયં નાભિર્બસ્તિર્ગુદઃ શુક્રમોજો રક્તઞ્ચ| તેષામાદ્યાનિ સપ્ત પુનર્મહામર્મસંજ્ઞાનિ||૫૩||

પ્રાણાનામાયતનાનિ સ્થાનાનિ મૂર્ધાદીનિ આદ્યાનિ સપ્ત ગુદાન્તાનિ મહામર્માખ્યાનિ| કણ્ઠો જિહ્વાબન્ધનસ્યાધઃ| સુબોધમ્|| ૫૩||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

ષોડશ કણ્ડરાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે કરચરણેષુચતસ્રઃ પૃથ- ગ્ગ્રીવાપૃષ્ઠયોઃ||૫૪||

ષોડશેત્યાદિ દ્વે-દ્વે ઇતિ ચતુર્ષુ કરચરણેષ્વષ્ટૌ| પૃથગિતિ ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશે ચતસ્ર ઇતિ પૂર્વાભિઃ ષોડશ કણ્ડર માંસરજ્જુપ્રાયાઃ|| ૫૪||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

ષોડશ જાલાનિ, તેષાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાનિ ચત્વા ર્ય્યૈકૈકત્ર ગુલ્ફે મણિબન્ધે ચ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ તાનિ સ્થિતાનિ||૫૫||

એકૈકત્રેતિ પ્રત્યેકં ચતુર્ષુ ગુલ્ફમણિબન્ધનેષુ ચત્વારિ માંસાદિકાનિ જાલકાદીનિ ષોડશ|| ૫૫||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

ષટ્ કૂર્ચાઃ હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ||૫૬||

ચત્વારો હસ્તપાદે પ્રત્યેકમેકો ગ્રીવાયામેકો મેઢ્રે ચેતિ ષટ્ કૂર્ચાઃ| કૂર્ચાકૃતયઃ સ્નાય્વાદિવિશેષાઃ|| ૫૬||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં તાસાં દ્વે બાહ્યે| દ્વે ચાભ્યન્તરસ્થિતે||૫૭||

પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ત્વગ્ભાગ એકા, તદ્વદ્ દ્વિતીયે પાર્શ્વે, દ્વે ચાભ્યન્તર ઇતિ ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ|| ૫૭||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

સપ્ત સીવન્યઃ| તાઃ પઞ્ચ શિરસિ જિહ્વામેહનયોરેકૈકા| પરિહાર્યાશ્ચ શસ્ત્રેણ||૫૮||

શિરસિ દ્વે શઙ્ખાવશ્રિત્ય પ્રવૃત્તે દ્વે કૃકાટિકે એકા ઉપરિઋજ્વી ઇતિ પઞ્ચ| દ્વે જિહ્વામેઢ્રયોરિતિ સપ્ત સીવન્યઃ શસ્ત્રેણ પરિહાર્યાઃ|| ૫૮||

Adhikarana caturdashAsthisa~gghAtAH (59) · Śloka 59

ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ| તેષામેકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણ મણિબન્ધકર્પૂરકક્ષ્યાસુ ત્રિકશિરસોશ્ચ||૫૯||

ગુલ્ફાદિમણિબન્ધાદિત્રયભેદેન પ્રત્યેકં શાખાયાં ત્રય ઇતિ દ્વાદશ| ત્રિકે શિરસિ ચૈકૈક ઇત્યસ્થિસઙ્ઘાતાશ્ચતુર્દશ|| ૫૯||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

તદ્વત્સીમન્તાઃ, તે તુ પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ||૬૦||

તદ્વદસ્થિસઙ્ઘાતવત્ ગુલ્ફાદિષુ ત્રિકે ચૈકૈકઃ| પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ સીમન્તાઃ| સીમન્તાઃ સીવન્યશ્ચ બહિસ્ત્વચઃ શિરસિ ન દૃશ્યન્તે|| ૬૦||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

ત્રીણિ ષષ્ટ્યઽધિકાન્યસ્થિશતાનિ| તેષાં ચ ચત્વારિંશચ્છતં શાખાસુ| સવિંશં શતમન્તરાધૌ| શતમુર્ધ્વમિતિ||૬૧||

અસ્થ્નાં શતનિ ત્રીણિ ષષ્ટ્યાઽધિકાનિ|| ૬૧||

Adhikarana shAkhAsthIni (62) · Śloka 62

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદનખાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગુલ્યાં ત્રીણ્યસ્થીનિ તાનિ પઞ્ચદશ| પઞ્ચ પાદશલાકાઃ| તત્પ્રતિ બન્ધકમેકમ્| દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફજઙ્ઘાસ્વેકૈકં પાર્ષ્ણજાન્ રુષુ| સર્વાણિ ચ નખાસ્થ્યાદીનિ સક્થિવદ્ બાહ્વોશ્ચ||૬૨||

તેષાં પ્રત્યેકં શાખાનાં પઞ્ચ નખાઃ| પઞ્ચદશાઙ્ગુલ્યસ્થીનિ| પઞ્ચાઙ્ગુલિલગ્નશલાકાઃ| એકં શલાકાપ્રતિબન્ધનમ્| કૂર્ચે દ્વે| ગુલ્ફે દ્વે| જઙ્ઘાયાં દ્વે| એકં પાર્ષ્ણૌ| એકં જાનુનિ| એકમૂરાવિતિ પઞ્ચત્રિંશત્| શાખાનાં ચતુષ્ટ્વાચ્ચતુર્ગુણાનિ ચત્વારિંશચ્છતમસ્થ્નાં શાખાસુ|| ૬૨||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

ચતુર્વિંશતિઃ પરશુકાઃ| તાવન્ત્યેવ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ| ત્રિંશત્ પૃષ્ઠે| અષ્ટાવુરસિ એકૈકં ભાગે ત્રિકે| નિતમ્બયોશ્ચ દ્વે| તદ્વદક્ષકાંસાંસફલકેષુ||૬૩||

પાર્શ્વકાસ્થાલકાર્બુદાનિ દ્વિસપ્તતિરસ્થીનિ| ત્રિંશદષ્ટાવેકમેકં નિતમ્બયોર્દ્વિત્વાદ્ દ્વે| અક્ષકાદીનામપિ ત્રયાણાં દ્વિત્વાદ્ દ્વે દ્વે| ઇત્યન્તરાધૌ વિંશકં શતમસ્થ્નામ્| પાર્શ્વકા દીર્ઘાવક્રાન્તા યત્ર પૃષ્ઠતો બધ્યન્તે| યાનિ સ્થાલકાનિ તાન્યપિ| એષુ યાનિ પૃષ્ઠવંશારમ્ભ-કાસ્થિષુ સમ્બધ્યન્તે તાન્યબુર્દાનિ|| ૬૩||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

તથા ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષુ જત્રુતાલુનોશ્ચ| ત્રયોદશ ગ્રીવાયામ્| ચત્વારિ કણ્ઠનાડ્યામ્| દ્વે હનુબન્ધને| દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ| તદ્વદુલૂખલાનિ ચ| ત્રીણિ નાસાયામ્| ષટ્ શિરસિ||૬૪||

તથેત્યેકૈકમ્| તત્ર ગણ્ડાદીનાં ત્રયાણાં દ્વિત્વાદ્ દ્વે દ્વે દ્વે| એકમેકમ્| ત્રયોદશ| ચત્વારિ| દ્વે દ્વયોઃ| દ્વાત્રિંશત્ દ્વાત્રિંશત્| ત્રીણિ| ષડિતિ શતં શિરસિ| નાસાગ્રે પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્મધ્ય એકમ્| શિરસ્યગ્રે કપાલમેકમ્| પૃષ્ઠત્ એકમ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વાવિતિ ષટ્ કપાલાનિ શિરસિ|| ૬૪||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 65

તાનિ જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણમધ્યશિરસ્સુ કપાલસંજ્ઞાનિ| દશનાસ્તુ રુચકાઃ| ઘ્રાણકર્ણગ્રીવા ક્ષિકોશેષુ તરુણાનિ| પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ બલયાનિ| શેષાણિ નલકાનીતિ| નામાનુગતાકૃતીનિ પઞ્ચવિધાન્ય સ્થીનિ| તેષુ હિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિશ્ચ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ||૬૫||

કપાલાદિનામાનિ પઞ્ચાન્વર્થાકૃતીનિ| તરુણાનિ મૃદૂનિ| તેષુ પઞ્ચવિધેષ્વસ્થિષુ સિરાસ્નાય્વભિર્માંસાનિ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ|| ૬૫||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

દશોત્તરં શતદ્વયમસ્થિસન્ધીનામ્| તેશામષ્ટષષ્ટિઃ શાખાસુ| એકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્||૬૬||

અસ્થિસન્ધીન્યાહ|| ૬૬||

Adhikarana shAkhAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલૌ પ્રત્યેકં ત્રયઃ| દ્વાવ ઙ્ગુષ્ઠે| તે ચતુર્દશ| એકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ||૬૭||

તેષાં પ્રત્યેકં ત્રય અઙ્ગુલીષુ| દ્વાદશ| ત્રિષ્વસ્થિષુ અઙ્ગુલ્યાઃ દ્વે| શલાકાયાઃ તૃતીયઃ| અઙ્ગુષ્ઠમધ્ય એકઃ| શલાકાયાં દ્વિતીય ઇતિ ચતુર્દશ કરે| ગુલ્ફાદિષ્વેકૈકઃ| એવં શાખાષ્વષ્ટષષ્ટિઃ સન્ધયઃ||૬૭||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

ત્રયઃ કટિકપાલેષુ| ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે| તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાવુરસિ||૬૮||

ત્રયશ્ચતુર્વિંશતિદ્વયં અષ્ટાવિત્યેકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| તદ્વદિતિ પૃષ્ઠવંશવત્| પાર્શ્વ એકસ્મિન્ દ્વાદશાન્યસ્મિન્ દ્વાદશપરશુકાશ્રયત્વાત્ સન્ધીનામ્|| ૬૮||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

અષ્ટૌ ગ્રીવાયામ્| ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યામ્| અષ્ટાદશ કણ્ઠ નાડીનિબદ્ધા હૃદયયકૃત્ક્લોમનાડીષુ| દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ| એકૈકઃ કાકલનાસામૂર્દ્ધસુ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડકર્ણશઙ્ખ વર્ત્મનેત્રહનુસન્ધિષુ| દ્વાવુપરિષ્ટાત્ ભ્રુવોઃ| પઞ્ચ શિરઃ કપાલેષુ||૬૯||

અષ્ટૌ ત્રયઃ અષ્ટાદશદ્વાત્રિંશદેકઃ એકઃ એકઃ ગણ્ડાદિષુ દ્વૌ દ્વૌ ષટ્સ્વેવં દ્વાદશ દ્વૌ પઞ્ચ ઇતિ ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્| તિસૃષુ હૃદયાદિનાડીષ્વષ્ટાદશસન્ધયઃ| તે ચ કણ્ઠનાડ્યાં નિબદ્ધાઃ અતએવ શિરસિ ગણિતાઃ| હન્વોઃ સન્ધિર્હનુસન્ધિઃ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડાદીનામિત્યેકૈકસ્મિન્ ગણ્ડાદાવેકૈકઃ સન્ધિર્જ્ઞેયઃ| ઉપરિષ્ટાદ્દ્વાવિતિ ભ્રુવોરુર્ધ્વે| શિરોવર્તુલતયા શિરઃકપાલેષુ પઞ્ચ| દ્વૌ લલાટપાર્શ્વયોઃ| દ્વૌ કૃકાટિકાપાર્શ્વયોઃ| એક ઋજુઃ|| ૬૯||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

તેઽઙ્ગુલિગુલ્ફલજાનુમણિબન્ધકૂર્પરેષુ કોરસંજ્ઞાઃ| કક્ષા વઙ્ક્ષણદન્તમૂલેષૂલૂખસંજ્ઞાઃ| અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ| ગીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ| શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવનીસંજ્ઞાઃ| હનૂભયતો વાયસતુણ્ડાઃ| કણ્ઠનેત્ર- હૃદયયકૃત્પ્લીહક્લોમનાડીષુ મણ્ડલસંજ્ઞાઃ| શ્રોત્રશૃઙ્ગા ટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ| ઇત્યસ્થિસન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ||૭૦||

તેષાં સન્ધીનાં સ્થાનવિશેષેણ સંજ્ઞાષ્ટકમનુગતાર્થમ્| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં ભ્રુવ ઉપરિ કર્ણનિકટે| ઇત્યસ્થ્યાશ્રિતાનાં સન્ધીનાં દશોત્તરં શતદ્વયમુક્તમ્|| ૭૦||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈસ્તુ સહસ્રદ્વયં ન પુનઃ શસ્ત્રપ્રણિધાને તેષુ વાચ્યમસ્તીતિ પૃથઙ્નોચ્યતે||૭૧||

સ્નાય્વાદ્યૈઃ સન્ધિભિઃ સહસ્રદ્વયં ભવતિ તચ્છસ્રકર્માનુપયોગાન્નોક્તમ્| સૂક્ષ્માઃ સિરાઃ સ્નાયવઃ| પેશ્યઃ પુનઃ સ્નાય્વાકૃતયો માંસમય્યઃ|| ૭૧||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

નવ સ્નાયુશતાનિ| તેષાં ષટ્ શતાનિ શાખાસુ| ત્રિંશ ચ્છતદ્વયમન્તરાધૌ| ઊર્ધ્વં સપ્તતિઃ||૭૨||

અથ સ્નાય્વાનાં વિભાગ ઉચ્યતે| પ્રત્યેકં શાખાયાં સાર્દ્ધશતં સ્નાય્વાનામેવં શાખાસુ ષટ્શતાનિ|| ૭૨||

Adhikarana shAkhAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં ષટ્ષટ્| તાનિ ત્રિંશત્| દશ દશ પાદતલકૂર્ચગુલ્ફેષુ ત્રિંશ જ્જઙ્ઘાયામ્| દશ જાનુનિ| ચત્વારિંદૂરૌ| દશ વઙ્ ક્ષણે||૭૩||

તથા ચૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદાઙ્ગુલીષુ પ્રત્યેકં ષટ્| એવમઙ્ગુલીષુ ત્રિંશત્| પાદતલાદિષુ ત્રિષુ દશ-દશ| એવં ત્રિંશદેકીકૃત્ય ષષ્ટિઃ| ત્રિંશદ્દશ ચત્વારિંશદ્દશ ઇતિ સાર્ધશતમ્| બાહાવઙ્ગુલીકરતલકૂર્ચમણિબન્ધનપ્રકોષ્ઠકૂર્પરપ્રકાણ્ડકક્ષ્યાસુ ક્રમેણોક્તાવયવાદ્વિજ્ઞેયમ્|| ૭૩||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

ચત્વારિંશત્ કટ્યામ્| વિંશતિર્મુષ્કમેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ| અશીતિઃ પૃષ્ઠે| ષષ્ટિઃ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાદશોરસિ| ચત્વાર્યક્ષકયોઃ| અષ્ટાવંસયોઃ||૭૪||

અન્તરાધૌ ચત્વારિંશદ્વિંશતિરશીતિઃ ષષ્ટ્યાષ્ટાદશ ચત્વાર્ય્યષ્ટાવિતિ ત્રિંશદધિકાન્યષ્ટૌ શતાનિ ભવન્તિ| મુષ્કાદિષુ ચતુર્ષુ ચ વિંશતિઃ સાધારણાનિ| અક્ષકયોર્દ્વે દ્વે| અસંયોશ્ચત્વારિચત્વારિ|| ૭૪||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

દ્વે દ્વે મન્યાવટુનેત્રૌષ્ઠતાલુષુ| ત્રિંશદ્ ગ્રીવાયામ્| ત્રીણિ જત્રુણિ| ચત્વારિ હન્વોઃ| પઞ્ચ જિહ્વાયામ્| દ્વાદશોત્તરાધ- રેશુ દન્તમાંસેષુ| ષણ્મૂર્ધનિ||૭૫||

શિરસ્યુચ્યતે-દ્વે મન્યયોઃ| અવટૌ દ્વે| નેત્રયોર્દ્વે| તાલુનિ દ્વે-ઇતિ દશ| ત્રિંશત્ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ દ્વાદશ ષડિતિ મૂર્ધનિ| અક્ષકસન્ધિર્જત્રુઃ હન્વોર્દ્વે દ્વે| ઉત્તરાધરેષુ દન્તમાંસેષુ ષટ્ષડિતિ સ્નાય્વાનાં નવશતાનિ| અવટુઃ કૃકાટિકા|| ૭૫||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

તત્ર શાખાસુ સન્ધિષુ ચ પ્રતાનવન્તિ| મહાસ્નાય્વાનિ તુ વૃત્તાનિ તાનિ કણ્ડરાસંજ્ઞાનિ| બસ્ત્યામપક્વાશયાન્ત્રેષુ સુષિરાણિ| પાર્શ્વપૃષ્ઠોરશિશરસ્તુ પૃથૂનિ||૭૬||

તત્રેત્યાદિના તેષાં દેશવિશેષેણાકારવિશેષા ઉચ્યન્તે| પ્રતાનવન્ત્યનેકપ્રકારાણિ| તેષામેવ સ્નાય્વાનાં વૃત્તાનાં મહતાં ચ કણ્ડરાસંજ્ઞા| સુબોધમ્|| ૭૬||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

સ્નાયુબન્ધનૈર્હિ સન્ધિષુ સુબદ્ધા તનુર્નૌરિવ સમ્યગીહતે| તસ્માદસ્થિસિરાદિભ્યોઽપિ તાનિ યત્નતો રક્ષેત્||૭૭||

એતૈર્હિ સ્નાયુનિબન્ધનૈસ્તનુઃ સન્ધિપ્રદેશેષ્વવબદ્ધા સતી સમ્યગીહતે સાધુ કૃત્વા ચેષ્ટતે| યથા નૌઃ સન્ધિષુ પ્રતિબદ્ધા સતી સમ્યગીહતે| તતો હેતોસ્તાનિ સ્નાય્વાનિ યત્નતો રક્ષેદસ્થ્યાદિભ્યોઽપિ|| ૭૭||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

યશ્ચ સ્નાય્વાનિ બાહ્યાન્યભ્યન્તરાણિ ચ સમ્યગ્ જાનાતિ સ ગૂઢમપિ શલ્યમાહર્તું સમર્થો ભવતિ||૭૮||

સુબોધમ્| સ્નાય્વજ્ઞાને ચાત્રૈવોપયોગો વક્ષ્યતે|| ૭૮||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

પઞ્ચ પેશીશતાનિ| તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ ષષ્ટિરન્તરાધૌ| ચત્વારિંશદૂર્ધ્વમ્||૭૯||

અથ પેશ્યઃ|| ૭૯||

Adhikarana shAkhAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં તિસ્રઃ| તાઃ પઞ્ચદશ| દશ દશ પ્રપદે પાદતલે ગુલ્ફે ચ, તથા પાદસ્યોપરિ કૂર્ચે સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| પઞ્ચ જાનુનિ વિંશતિરૂરૌ||૮૦||

અઙ્ગુલીષુ પઞ્ચદશ| પ્રપદે પાદતલસ્યાગ્રભાગે દશ| તથા પાદતલે દશ| ગુલ્ફે દશ| પાદસ્યોપરિ દશ| તાશ્ચ કૂર્ચનામ્નિ મર્મણિ સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| જાનુનિ પઞ્ચ| ઊરૌ વિંશતિરિતિ શતં સક્થ્નિ| તદ્વત્તિસૃષુ શેષાસુ શાખાસુ|| ૮૦||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

એકૈકા મેઢ્રસેવન્યોઃ| દ્વે વૃષણયોઃ| દશ સ્ફિજોઃ| તિસ્રો ગુદે, તાસ્તુ વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે બસ્તિશિરસિ| ચતસ્ર ઉદરે| નાભ્યામેકા| હૃદ્યામાશયે ચ| ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુ કેષુ| પૃષ્ઠે પઞ્ચોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ| દશ દીર્ઘાઃ પા્શ્વયોઃ| દશ વક્ષસિ| તિસ્રોંઽસાક્ષકોપરિતઃ||૮૧||

અન્તરાધૌ તુ એકા મેઢ્રે| એકા સેવન્યામ્| દ્વે| દશ| ગુદે તિસ્રો વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે| ચતસ્રઃ| એકા| દ્વે હૃદ્યામાશયે ચ સાધારણમ્| યકૃદાદિષુ ત્રિષુ ષટ્| પૃષ્ઠે પઞ્ચ| તાસ્તુ ઊર્ધ્વં શિરસઃ સન્નિવિષ્ટાઃ| દશ| દશ| અંસાક્ષકોપરિતસ્તિસ્ર ઇત્યન્તરાધૌ ષષ્ટિઃ| પૂર્વૈઃ સહ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચત્વારિ શતાનિ ભવન્તિ||૮૧||

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

દશ ગ્રીવાયામ્| અષ્ટૌ ગણ્ડયોઃ| અષ્ટૌ હન્વોઃ| એકૈકા ગલકાકલજિહ્વામૂર્ધસુ| દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ| નાસૌષ્ઠ- કર્ણેષુ ચ||૮૨||

ઊર્ધ્વાઙ્ગ ઉચ્યતે-દશાષ્ટવષ્ટાવેકૈકૈકૈકા દ્વે-દ્વે-દ્વે-દ્વે-દ્વે ઇતિ ચત્વારિંશત્| કાકલં કણ્ઠમધ્યમ્| કાકલસ્યાધો નાલમ્| મૂર્ધા શિરઃ| નાસાયાં દ્વે| ઓષ્ઠયોઃ કર્ણયોશ્ચ પ્રત્યેકમેકા| ઇતિ પું<સમ્< દિવ્=""><સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬">புஂ&લ્ત્;ஸம்&લ્ત્; திவ்=""&ગ્ત્;&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬"&ગ્ત્;പും&અમ્પ્;ல்த்;സമ്&અમ્પ્;ல்த்; ദിവ്=""&અમ્પ્;க்த்;&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&અમ્પ્;க்த்;పుం&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;సం&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; దివ్=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुं&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पुं&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुṁ&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;८२|| &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൮" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;൮൨||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൮"&અમ્પ્;க்த்;८२|| &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;പഞ്ചപേശീശതാനി||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&અમ્પ્;க்த்;పంచపేశీశతాని|| &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൮" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;൮൨||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൮"&અમ્પ્;க்த்;൮൨|| &અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&અમ્પ્;க்த்;&અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&અમ્પ્;க்த்; &અમ્પ્;ல்த்;ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"&અમ્પ્;க்த்; &લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ગ્ત્;பஞ்சபேஶீஶதாநி||&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭"&ગ્ત્;പഞ്ചപേശീശതാനി|| &લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௮" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ગ્ત્;௮௨||&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௮"&ગ્ત્;൮൨|| &લ્ત્;ப்ர்&ગ્ત્;&લ્ત્;ப்ர்&ગ્ત્; &લ્ત્;ஹ்ர் ச்லஸ்ஸ்="தோஉப்லேளிநே"&ગ્ત્; <દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્">પઞ્ચપેશીશતાનિ||<સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭">பஞ்சபேஶீஶதாநி|| <દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૮" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્">૮૨||<સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૮">௮௨|| <બ્ર્><બ્ર્> <હ્ર્ ચ્લસ્સ્="દોઉબ્લેળિને"> પઞ્ચપેશીશતાનિ|| ૮૨||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિક| તત્ર દશ સ્તનયોઃ| તાસાં યૌવને પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ| દશ યોનૌ||૮૩||

સ્ત્રીણાં વિંશતિઃ પેશ્યોઽધિકાઃ| તાસાં મધ્યાદ્દશ સ્તનયોઃ| તાસાં બાલભાવે સદ્ભાવમાત્રમ્| યૌવને વૃદ્ધિઃ| યોનૌ દશ|| ૮૩||

Adhikarana yonigarbhAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

તાસામભ્યન્તરાશ્રિતે દ્વે| મુખાશ્રિતે વૃત્તે દ્વે| તિસ્રો ગર્ભ માર્ગાશ્રયાઃ| યસ્યાં ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ| યોનિસ્તુ શઙ્ખના ભ્યાકૃતિસ્ત્ર્યાવર્તા| તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે પિત્તપક્વા શયાન્તરે રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા| તસ્યાં શુક્રાર્ત્તવપ્રદેશિન્યસ્તિસ્રઃ પેશ્યઃ||૮૪||

તાસાં વિભાગઃ| દ્વે અભ્યન્તરે મહાસ્રોતસિ પ્રવૃત્તે| દ્વે યોનિમુખાશ્રયે વૃત્તાકારે| તિસ્રો ગર્ભમાર્ગમાશ્રિતાઃ| તિસ્રશ્ચ ગર્ભાશયેશુક્રાર્ત્તવપ્રવેશિન્યો ગર્ભશય્યાયાં પ્રતિબદ્ધાઃ| સા ચ યોનૌ શઙ્ખનાભ્યાકૃત્યા તૃતીય આવર્તે નિબદ્ધા| રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા|| ૮૪||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

તાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિર મૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છ દિતાનિ||૮૫||

ઇત્યનન્તરોક્તાભિઃ પેશીભિસ્તનુત્વાદિગુણયુક્તાભિઃ શરીરે સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છાદિતાનિ|| ૮૫||

Adhikarana sirAdhamanImukhAnAM keshAdI nA~jca saMkhyAnam (86) · Śloka 86

સિરાધમનીમુખાનાં ત્વણુશે વિભજ્યમાનાનામેકોન ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશતાનિ ભવન્તિ| તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતઞ્ચ| તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ||૮૬||

સિરાઃ નાતિસ્થૂલા રજ્જ્વાકાર અન્તસ્સુષિરા વાતાદિવહાઃ| ધમન્યસ્તદ્વિશેષા એવ વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| તાભિઃ શરીરં ગવાક્ષિતં જાલવત્ પિનદ્ધં બદ્ધં યન્ત્રરજ્જુવદાતતં વિસ્તારિતં પટતન્તુવત્| કેશાદીનિ ચ તાવન્ત્યેવ|| ૮૬||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાન્યતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ તાઃ સ્વદેમભિવહન્તિ| તથાઽભ્યઙ્ગલેપાદિવીર્ય્યં ત્વચિ વિપક્વમન્તર્નયન્તિ સ્પર્શઞ્ચ ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||

અણુશો વિભજ્યમાનાનાં સૂક્ષ્મૈર્ભાગૈઃ ક્રમેણ વિભાગં ગચ્છન્તીનાં તાસાં સિરાધમનીનાં મુખાનિ સર્વત્ર પ્રસૃતાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાનિ કેશાદ્યનુબદ્ધાદિ| અતો હેતોસ્તાનિ કેશાદીનિ તાભિઃ સિરાધમનીભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ કેશાદ્યનુબદ્ધૈર્મુખૈરેતાઃ સ્વેદમભિવહન્ત્યભ્યઙ્ગાદિ વીર્યં ત્વચિ વિપક્વં સદન્તર્નયન્તિ| સ્પર્શં ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||

Adhikarana srotasAM sa~gkhyeyatvAdi (88) · Śloka 88

સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ| તથાપિ તુ સિરાદીનિ યથા- સ્થૂલં યથોપયોગં ચાન્યત્રોપદેક્ષ્યન્તે||૮૮||

સ્રોતાંસિ માર્ગાઃ યૈરન્નસારો ધાતુતાં યાતિ| સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રતાનવત્ત્વાચ્ચાપરિસઙ્ખ્યેયાનિ સિરાદીનિ| સિરાધમનીસ્રોતાંસ્યસઙ્ખ્યાન્યપિ યથાપ્રધાનં યથોપયોગં ચ યાનિ પ્રધાનાનિ, યાનિ ચિકિત્સાર્થમુપયુજ્યન્તે તાન્યન્યત્ર સિરાવિભાગાદાવુપદેક્ષ્યન્તે|| ૮૮||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 89

ઇત્યેવં પરિસઙ્ખ્યાતાઃ શરીરે મૂર્તિમન્તઃ સ્થિરા ભાવાઃ||૮૯||

ઇતિ શરીરે મૂર્ત્તાઃ કઠિનાઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયાધિગમ્યા ભાવાસ્ત્વગાદયઃ પરિસઙ્ખ્યાતા યથોક્તેન ભેદેન|| ૮૯||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

દ્રવાસ્તુ યત્તદતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્| યચ્ચ સર્વશરીરગતં બાહ્યા ત્વગ્વિભર્તિ| યચ્ચ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકા શબ્દવાચ્યમ્| યચ્ચોષ્માનુબદ્ધં રોમકૂપેભ્યોઽભિનિષ્પ તત્સ્વેદવાચ્યમ્| તદુદકમ્||૯૦||

દ્રવાસ્તુ ભવન્તીતિ શેષઃ| તે ચોદકમૂત્રાદયઃ| તત્રોદકં દેહે યત્ કર્ત્તૃકર્મભૂતમતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તત્પ્રસાદાદ્ધ્યતીસારે વેગાનાં ગતસઙ્ખ્યત્વમ્| તથાતિયોગેન ચ્યવમાનં મૂત્રપ્રમેહે| રક્તપિત્તે ચ રુધિરમિતિ| અન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્ પિત્તશ્લેષ્માદીનતિયોગેન પ્રવર્તમાનાનનુબધ્નાતિ| તદુદકમિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્|| ૯૦||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 91

તસ્યાદ્યસ્ય ચાહારસારસ્ય રસાખ્યસ્ય રક્તસ્ય શકૃતઃ શ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય મૂત્રસ્ય વસાયાઃ મેદસો મજ્જ્ઞશ્ચ સ્વેન સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિઃ||૯૧||

તસ્યેત્યુદકસ્ય રસાખ્યસ્યાદ્યાહારસારસ્ય ચ રક્તાદીનાં ચ મજ્જાન્તાનામષ્ટાનાં સ્વેનસ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિર્વિજ્ઞેયા| સ્વેનસ્વેનેત્યઞ્જલિપ્રમાણેકાન્ત્યસ્યૈનાઞ્જલિત્વમ્| તત્પૂર્વાણાં ક્રમેણૈકૈકાઞ્જલિવૃદ્ધિઃ| મજ્જા એકોઽઞ્જલિઃ દ્વ્યઞ્જલિર્મેદઃ| વસા ત્ર્યઞ્જલિ| યાવદુદકસ્ય દશાઞ્જલયો દેહે|| ૯૧||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

અર્દ્ધાઞ્જલિઃ શુક્રસ્ય||૧||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

તાવદેવ મસ્તિષ્કમોજશ્ચ||૯૨||

ઓજશ્શુક્રમસ્તિષ્કાણિ પ્રત્યેકં સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેનાર્ધાઞ્જલાનિ| સુબોધમ્|| ૯૨||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsambhavashca (93) · Śloka 93

સ્ત્રીણાં રજસોઽઞ્જલયશ્ચત્વારઃ| સ્તન્યસ્ય દ્વૌ| ઉભયમપિ ચૈતદ્રસપ્રસાદાત્મકમિતિ| સમધાતોઃ પરિમાણમિદમ્| અતો વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદપરાંશ્ચાપરિસઙ્ખ્યાતાન્મૂર્તોમૂર્તાન્ ભાવાન્| તદ્યથા-માંસકર્ણાદિમલાન્ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીંશ્ચ||૯૩||

ઉભયં રજઃ સ્તન્યલક્ષણં રસસ્ય ધાતોઃ પ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ| ઇદં યથોક્તં પરિમાણં સમધાતોર્નીરુજો વિજ્ઞેયમ્| અન્યસ્ય ત્વેતેષાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દોષભેદીયપ્રદર્શિતૈર્યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેત્| અપરાંશ્ચ મૂર્ત્તાન્ માંસકર્ણમલાદીન્ અમૂર્ત્તાંશ્ચ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીન્ ભાવાન્યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૯૩||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ધાન્વન્તરીયાઃ પુનઃ પઠન્તિ| વિલક્ષણાનિ હિ શરીરાણિ નિત્યમેવ ચ ચલા દોષધાતુમલાઃ| તસ્માદુદકાદીનામપિ સમત્વં માંસાદિવત્ પરિમાણતો નિર્દેષ્ટુમશક્યમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનતો લક્ષયેત્ ઇતિ||૯૪||

ધાન્વન્તરીયાઃ સૌશ્રુતાઃ| સુબોધમ્| દોષાદીનામવ્યવસ્થિતરૂપત્વાદ્ દુર્જ્ઞાનં પ્રમાણમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનાત્ લક્ષયેદિતિ|| ૯૪||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANubhede- nAsa~gkhyeyatvam (95) · Śloka 95

સર્વ એવ ત્વવયવાઃ પરમાણુભેદેનાતિસૌક્ષ્મ્યાદસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ||૯૫||

ઇદં ચ વિજ્ઞેયમ્| સ્થૂલયા દૃષ્ટ્યા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનાં સઙ્ખ્યાદિકમુક્તમ્| સર્વ એવાવયવાઃ પરમાણુભેદેન ત્વતિસૌક્ષ્મ્યાદ્ધેતોરસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ| તે ચ પરમાણવઃ પ્રતિક્ષણં સજાતીયવિજાતીયસંયોગવિભાગાભ્યાં શરીરભાવેન વર્ત્તતે| અન્યથા યો વ બાલ આસીત્ સ એવ યુક્ત્વં પ્રતિપન્ન ઇત્યેકસ્યાપિ નાનાત્વાયોગાત્|| ૯૫||

Adhikarana paramANUnAM saMyogavibhAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કર્મપ્રેરિતો વાયુઃ કાર ણમ્||૯૬||

તેષાં પરમાણૂનાં સંયોગવિભાગે દૈવપૌરુષકર્મપ્રેરિતો વાયુઃ તત્ક્રિયત્વાત્ કારણમ્| ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્વાતસ્યોત્પત્તિર્ન દર્શ્યતે| કેવલમેતાવદ્વિજ્ઞેયમ્| કર્મચોદિતવાયુવશાત્ સંયુક્તાઃ પરમાણવઃ કાર્ય્યદ્રવ્યમારભન્તે દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ| વાયુકારણાદેવ ચ પરમાણૂનાં વિભાગાત્ સંયોગવિનાશેન કાર્યદ્રવ્યવિશેષઃ|| ૯૬||

Adhikarana bhedAbhedAbhyAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

તદેતદઙ્ગમભેદેન ભેદતશ્ચ ગૃહ્યમાણં બન્ધાય મોક્ષાય ચ ભવતીતિ||૯૭||

અત ઉપસંહરતિ-તદેતદનુક્રાન્તરૂપમઙ્ગં શરીરમભેદેનૈકત્વેન ગ્રાહ્યમાણં રામણીયકાદુપાદેયત્વેન બન્ધાય જન્મમરણપ્રવૃત્તિપરમ્પરાપ્રવૃત્તયે ભવતિ| તદેવાનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ભેદેન ગ્રાહ્યામાણં નિસ્સારં જુગુપ્સિતવાસ્તુસમારબ્ધત્વેન હેતુના મોક્ષાય રાગાદિનિમિત્તક્રિયાકલાપપરિહારાદ્ભવતિ|| ૯૭||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98-5) · Śloka 5

ભવતિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વાવયશો યો જાનાતિ કલેવરમ્| અહિતેષુ સ મોહેન ન કદાચિત્ પ્રવર્તતે||૯૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ- વિભાગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

ભવતિ ચાત્રેતિ શ્લોકેનોપસંહારે તન્ત્રરીતિઃ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ સર્વાવયવશઃ સર્વમવયવં યઃ પુરુષઃ કલેવરં શરીરે જાનાતિ સોઽહિતેષુ ઉભયલોકવિરુદ્ધેષુ મોહાન્ન પ્રવર્ત્તતે| ગૃહીતવસ્તુતત્ત્વઃ- સન્નિહિતાનિ પરિત્યજ્ય હિતેષ્વેવ પ્રવર્ત્તતે ઇત્યર્થઃ|| ૯૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ