5. aṅgavibhāgaḥ

Adhikarana aShTA~ggasaMgraha-shArIrasthAne-pa~jcamo~adhyAyaH athA~ggavibhAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

સકલમપિ શરીરમઙ્ગમિત્યુચ્યતે| તત્ર પુનઃ ષડઙ્ગમ્| શિરેઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ| નેત્રનાભિપાણિપાદા દીનિ ત્વસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ||૨||

Adhikarana mahAbhUtebhyo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

મહાગુણમયેભ્યશ્ચ ખપવનતેજોજલભૂમ્યાખ્યેભ્યો મહા ભૂતેભ્યશ્ચેતનાધિષ્ઠિતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિરઙ્ગસ્ય||૩||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

ભૂતાનામેવ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવિધકર્મવશાદનેકરૂપાત્ સન્નિ વેશષદાકૃતિપ્રમાણસ્નેહદીપ્તિસ્વરાદીનાં સારુપ્યમસા રૂપ્યં વા સૂક્ષ્મસ્થૂલતારતમ્યભેદભિન્નમતિબહુપ્રકારં નિષ્પ દ્યતે||૪||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

તત્ર સત્ત્બહુલમાકશમ્||૫||

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

રજોબહુલો વાયુઃ|૧|

Adhikarana agnilakShaNam (1) · Śloka 1

ઉભયબહુલોઽગ્નિઃ|૧|

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

સત્ત્વતમોબહુલમમ્બુ|૧|

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

તમોબહુલા ભૂઃ||૧||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

તેષામપ્રતિઘાતશ્ચલત્વમૌષ્ણ્યં દ્રવતા કાઠિન્યમિતિ ક્રમા લ્લિઙ્ગાનિ||૬||

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

વિશેષતશ્ચ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયેષ્વવસ્થાનમ્||૭||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈરેકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ||૮||

Adhikarana AkAshajA bhAvAH (9) · Śloka 9

તત્રાઽઽકાશજાનિ શ્રોત્રં શબ્દઃ સર્વસ્ત્રોતાંસિ વિવિ ક્તતા||૯||

Adhikarana vAyavIyA bhAvAH (10) · Śloka 10

વાયવીયાનિ સ્પર્શનં સ્પર્શઃ પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાદિપરિ સ્પન્દનાનિ લાઘવં ચ||૧૦||

Adhikarana AgneyA bhAvAH (11) · Śloka 11

આગ્નેયાનિ દર્શનં રૂપં પિત્તમૂષ્મા પક્તિઃ સન્તાપો મેધા વર્ણો ભાસ્તેજઃ શૌર્ય્યઞ્ચ||૧૧||

Adhikarana AmbhasA bhAvAH (12) · Śloka 12

આમ્ભસાનિ રસનં રસઃ સ્વેદક્લેદવસાઽસૃકશુક્ર મૂત્રાદિદ્રવસમૂહઃ શૈત્યં સ્નેહશ્ચ||૧૨||

Adhikarana pArthIvA bhAvAH (13) · Śloka 13

પાર્થીવાનિ ઘ્રાણં ગન્ધઃ કેશનખાસ્થ્યાદિમૂર્તસમૂહો ધૈર્ય્ય- સ્થૈર્ય્યઞ્ચ||૧૩||

Adhikarana mAtRujAH bhAvAH (14) · Śloka 14

તેશુ માતૃજાનિ મૃદૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જનાભિહૃદયામા શયગર્ભાશયયકૃત્પ્લીહાક્લોમાન્ત્રગુદાદીનિ||૧૪||

Adhikarana pitRujAH bhAvAH (15) · Śloka 15

પિતૃજાનિ સ્થિરાણિ કેશનખાસ્થિશુક્રસિરાસ્નાય્વા દીનિ||૧૫||

Adhikarana AtmajAH bhAvAH (16) · Śloka 16

આત્મજાનિ નાનાયોનિષૂત્પિત્તિર્મનશ્ચેતનેન્દ્રિયાણિ પ્રાણા પાનૌ ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ કામક્રોધલોભ ભયહર્ષધર્મશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કાર સુખદુઃખાયુરાત્મજ્ઞાનાનિ ચ||૧૬||

Adhikarana sAtmyajA bhAvAH (17) · Śloka 17

સાત્મ્યજાન્યાયુરારોગ્યમનાલાસ્યલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસા દસ્વરવર્ણૌજઃ સમ્પત્પ્રશસ્તતા પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં મેધાબલં ચ||૧૭||

Adhikarana rasajA bhAvAH (18) · Śloka 18

રસજાનિ કૃત્સ્નસ્ય દેહસ્ય સમ્ભવો વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિ- રલૌલ્યં પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચ||૧૮||

Adhikarana shuddhasattvajA bhAvAH (19) · Śloka 19

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ શૌચમાસ્તિકત્વં, કૃતજ્ઞતા, દાક્ષિણ્યં, વ્યવસાયઃ, શૌર્ય્યં, ગામ્ભિર્યં બુદ્ધિર્મેધા, સ્મૃતિઃ શુક્લ વર્ત્મરુચિર્ભક્તિરભિષઙ્ગાભાવસ્તમોગુણો વિપર્યયશ્ચ||૧૯||

Adhikarana rAjasA bhAvAH (20) · Śloka 20

રાજસાનિ દુરુપચારતાઽનાર્યં શૌર્ય્યં માત્સર્યમમિત ભાષિત્વમહઙ્કારો લોલુપત્વં દમ્ભો માનઃ ક્રોધો હર્ષઃ કામશ્ચ||૨૦||

Adhikarana tAmasA bhAvAH (21) · Śloka 21

તામસાન્યજ્ઞાનં વિષાદઃ પ્રમાદો નિદ્રાઽઽલસ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા શોકો માત્સર્યં વિપ્રતિપત્તિઃ પરાતિસન્ધાનં સત્ત્વગુણ- વૈપરીત્યં ચ||૨૧||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya bhUtAtmakatAbhisandhishca (22) · Śloka 22

તત્ર સત્ત્વં મનસ્તસ્યોપપ્લવો રજસ્તમશ્ચ ઇત્યેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુઃ||૨૨||

Adhikarana dehasya pravibhAgaH (23) · Śloka 23

તસ્ય પુનઃ પ્રવિભાગઃ-ત્વચઃ કલા દોષા ધાતવો મલા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદધિષ્ઠિતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતી ન્દ્રિયમાશયાઃ પ્રાણાયતનાનિ કણ્ડરાજાલાનિ કૂર્ચાર જ્જ્વસ્સીવન્યોઽસ્થિસઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીન્યસ્થિ સન્ધયઃ સ્નાયૂનિ પેશ્યઃ સિરા ધમન્યઃ સ્રોતાંસ્યૂષ્માણો મર્મણિ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ પ્રકૃતિવિકૃતિભેદાશ્ચ||૨૩||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gkhyA ca (24) · Śloka 24

તત્રાઽસૃજઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ||૨૪||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (1) · Śloka 1

ત્વક્પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ||૧||

Adhikarana udakadharA tvak (25) · Śloka 25

તાસામુદકધરા ચાદ્યા||૨૫||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરા||૨૬||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

તૃતીયા સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના||૨૭||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (1) · Śloka 1

પઞ્ચમી પુનરલજીવિદ્રધ્યધિષ્ઠાના||૧||

Adhikarana prANadharA tvak (28) · Śloka 28

ષષ્ઠી તુ પ્રાણધર| યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધમિવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાધિષ્ઠાયારૂંષિ જાયન્તે| પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ||૨૮||

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (1) · Śloka 1

અન્યે સપ્ત ત્વચો વદન્તિ||૧||

Adhikarana BAsinI tvak (29) · Śloka 29

તત્ર પ્રથમા ભાસિની નામ યા વર્ણાનામવભાસિની ખાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં છાયાનાં સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા||૨૯||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

દ્વિતીયા લોહિની નામ ષોડશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

તૃતીયા શ્વેતા નામ દ્વાદશભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

ચતુર્થી તામ્રા નામાઽષ્ટભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

પઞ્ચમી વેદિની નામ પાઞ્ચભાગપ્રમાણા|૧|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા|૧|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા||૧||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વ મૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ||૩૦||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

તા ધાત્વાશયન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ||૧||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

તાસાં પ્રથમા માંસધરા નામ| યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુ ધમનીસ્રોતસાં ભૂમાવિવ પઙ્કોદકેન બિસમૃણાલાનાં પ્રતા નાનિ ભવન્તિ||૩૧||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

દ્વિતીયા રક્તધર નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતસ્તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ભવતિ| માંસાચ્ચ ક્ષતાત્ ક્ષતજં વૃક્ષાદિવ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરં પ્રવર્ત્તતે||૩૨||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 33

તૃતીયા મેદોધરા નામ| મેદો હિ તસ્યામુદરેઽણ્વસ્થિષુ ચ સરક્તં ભવતિ| તદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચ સ્થૂલાસ્થિષુ ચ મજ્જા||૩૩||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ| તત્સ્થેન હિ શ્લેષ્મણા શ્લેષિતાઃ સર્વસન્ધયો દૃઢા ભવન્તિ સોપાઙ્ગા સાભ્યઙ્ગા||૩૪||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ| સા હ્યન્ત્રામપક્વાશયાશ્રિતા કોષ્ઠાન્તરુણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ||૩૫||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

ષષ્ઠી પિત્તધર નામ પક્વામાશમધ્યસ્થા| સા હ્યન્ત રગ્નેરધિષ્ઠાનતયાઽઽમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસ શોષયતિ પચતિ પક્વઞ્ચ વિમુઞ્ચતિ| દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવાતતોઽસાવન્નસ્ય ગ્રહ ણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા| બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિ ધાનમતઃ સાઽગ્નિસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્ત યતિ||૩૬||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

સપ્તમી શુક્રધરા નામ દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિ- દ્વારસ્યાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ||૩૭||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

દોષા ધાતવો મલાશ્ચ પ્રાગુદિતાઃ||૩૮||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ-શ્રોત્રં સ્પર્શનં દર્શનં રસનં ઘ્રાણઞ્ચ||૩૯||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 40

તેષાં સભાગતયા ક્રમાદ્વિષયઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૪૦||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ-કર્ણૌ ત્વગક્ષિણી જિહ્વા નાસિકે ચ||૪૧||

Adhikarana karmedriyANi teShAM kAryAni ca (42) · Śloka 42

પઞ્ચ કર્મેદ્રિયાણિ વાક્પાયૂપસ્થપાણિપાદસંજ્ઞકાનિ||૪૨||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

તાન્યપિ ચ વચનોત્સર્ગહર્ષાદાનગમનાર્થાનિ||૪૩||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

અતીન્દ્રિયન્તુ મનઃ સર્વાર્થૈરન્વયાત્ તદ્યોગેન પઞ્ચેન્દ્રિયા ણામર્થપ્રવૃત્તેઃ| બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકત્વાચ્ચ||૪૪||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

સપ્તાશયાઃ ક્રમાદસૃક્કફામપિત્તપક્વવાયુમૂત્રાધારાઃ| સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ||૪૫||

Adhikarana AshayoShvantarbhUtA avayavAH (46) · Śloka 46

તેષુ સપ્તસુ પ્રતિબદ્ધાનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ હૃદયકૃત્પ્લીહફુપ્ફુ સોણ્ડુકવૃક્કાન્ત્રાદીનિ||૪૬||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

તત્ર સમાનેનાધ્માયમાનસ્ય દેહોષ્મણા પચ્યમામાનસ્ય શોણિતસ્યાચ્છતો જાયતે યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તફેનાત્ ફુપ્ફુસમ્|૧|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તકિટ્ટાદુણ્ડુકઃ|૧|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમેદઃ પ્રસાદાદ્ વૃક્કૌ|૧|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

રક્તમાંસપ્રસાદાદાપ્રમાણં||૧||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

સાર્ધત્રિવ્યામાનિ પુંસામ્| ત્રિવ્યામાનિ સ્ત્રીણામ્||૨||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

રક્તસ્યાનિલયોગાત્ કાલીયમ્||૧||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

હૃદયં પુનઃ શ્લેષ્મરક્તપ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ પદ્મકોશ સઙ્કાશં સુષિરમધોમુખમ્| તદ્વિશેષેણ ચેતનાયાઃ સ્થાનં સર્વભાવાનાં ચ ચેતનાનુગતાનામ્| તસ્ય વામપાર્શ્વે પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ્| દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ||૪૭||

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

તથા કફરક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદા- દિન્દ્રિયાણિ||૪૮||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

તેષ્વપિ ચ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલં તત્ પિતૃજમ્| અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલં તન્માતૃજમ્| મધ્યે દૃષ્ટિ મણ્ડલં તદુભયાત્મકમ્||૪૯||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

પક્ષ્મવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તત્સન્ધયશ્ચત્વારઃ| દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોઃ ઇતિ તે ષટ્| ષટ્ ચ પટલાનિ| દ્વે વર્ત્મની| બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી| દ્વિતીયં માંસં તૃતીયં મેદશ્ચતુર્થમસ્થિ| તેશાં બહલત દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન||૫૦||

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 51

બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ||૫૧||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્||૧||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaghAte ca hetuH (2) · Śloka 2

નેત્રાશ્રિતં તુ તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છ- સ્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ| અતિયોગાદુપહન્યતે||૨||

Adhikarana ambhomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્બડવામુખવચ્ચામ્ભોમધ્યગમપિ વીર્ય્યો- ત્કર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ|૧|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

માંસાસૃક્કફપ્રસાદાત્તુ જિહ્વા જાયતે||૧||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃષણાવિતિ||૫૨||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

દશ પ્રાણાયતનાનિ મૂર્ધા જિહ્વાબન્ધનં કણ્ઠો હૃદયં નાભિર્બસ્તિર્ગુદઃ શુક્રમોજો રક્તઞ્ચ| તેષામાદ્યાનિ સપ્ત પુનર્મહામર્મસંજ્ઞાનિ||૫૩||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

ષોડશ કણ્ડરાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે કરચરણેષુચતસ્રઃ પૃથ- ગ્ગ્રીવાપૃષ્ઠયોઃ||૫૪||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

ષોડશ જાલાનિ, તેષાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાનિ ચત્વા ર્ય્યૈકૈકત્ર ગુલ્ફે મણિબન્ધે ચ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ તાનિ સ્થિતાનિ||૫૫||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

ષટ્ કૂર્ચાઃ હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ||૫૬||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં તાસાં દ્વે બાહ્યે| દ્વે ચાભ્યન્તરસ્થિતે||૫૭||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

સપ્ત સીવન્યઃ| તાઃ પઞ્ચ શિરસિ જિહ્વામેહનયોરેકૈકા| પરિહાર્યાશ્ચ શસ્ત્રેણ||૫૮||

Adhikarana caturdashAsthisa~gghAtAH (59) · Śloka 59

ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ| તેષામેકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણ મણિબન્ધકર્પૂરકક્ષ્યાસુ ત્રિકશિરસોશ્ચ||૫૯||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

તદ્વત્સીમન્તાઃ, તે તુ પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ||૬૦||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

ત્રીણિ ષષ્ટ્યઽધિકાન્યસ્થિશતાનિ| તેષાં ચ ચત્વારિંશચ્છતં શાખાસુ| સવિંશં શતમન્તરાધૌ| શતમુર્ધ્વમિતિ||૬૧||

Adhikarana shAkhAsthIni (62) · Śloka 62

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદનખાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગુલ્યાં ત્રીણ્યસ્થીનિ તાનિ પઞ્ચદશ| પઞ્ચ પાદશલાકાઃ| તત્પ્રતિ બન્ધકમેકમ્| દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફજઙ્ઘાસ્વેકૈકં પાર્ષ્ણજાન્ રુષુ| સર્વાણિ ચ નખાસ્થ્યાદીનિ સક્થિવદ્ બાહ્વોશ્ચ||૬૨||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

ચતુર્વિંશતિઃ પરશુકાઃ| તાવન્ત્યેવ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ| ત્રિંશત્ પૃષ્ઠે| અષ્ટાવુરસિ એકૈકં ભાગે ત્રિકે| નિતમ્બયોશ્ચ દ્વે| તદ્વદક્ષકાંસાંસફલકેષુ||૬૩||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

તથા ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષુ જત્રુતાલુનોશ્ચ| ત્રયોદશ ગ્રીવાયામ્| ચત્વારિ કણ્ઠનાડ્યામ્| દ્વે હનુબન્ધને| દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ| તદ્વદુલૂખલાનિ ચ| ત્રીણિ નાસાયામ્| ષટ્ શિરસિ||૬૪||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 65

તાનિ જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણમધ્યશિરસ્સુ કપાલસંજ્ઞાનિ| દશનાસ્તુ રુચકાઃ| ઘ્રાણકર્ણગ્રીવા ક્ષિકોશેષુ તરુણાનિ| પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ બલયાનિ| શેષાણિ નલકાનીતિ| નામાનુગતાકૃતીનિ પઞ્ચવિધાન્ય સ્થીનિ| તેષુ હિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિશ્ચ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ||૬૫||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

દશોત્તરં શતદ્વયમસ્થિસન્ધીનામ્| તેશામષ્ટષષ્ટિઃ શાખાસુ| એકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્||૬૬||

Adhikarana shAkhAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલૌ પ્રત્યેકં ત્રયઃ| દ્વાવ ઙ્ગુષ્ઠે| તે ચતુર્દશ| એકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ||૬૭||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

ત્રયઃ કટિકપાલેષુ| ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે| તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાવુરસિ||૬૮||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

અષ્ટૌ ગ્રીવાયામ્| ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યામ્| અષ્ટાદશ કણ્ઠ નાડીનિબદ્ધા હૃદયયકૃત્ક્લોમનાડીષુ| દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ| એકૈકઃ કાકલનાસામૂર્દ્ધસુ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડકર્ણશઙ્ખ વર્ત્મનેત્રહનુસન્ધિષુ| દ્વાવુપરિષ્ટાત્ ભ્રુવોઃ| પઞ્ચ શિરઃ કપાલેષુ||૬૯||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

તેઽઙ્ગુલિગુલ્ફલજાનુમણિબન્ધકૂર્પરેષુ કોરસંજ્ઞાઃ| કક્ષા વઙ્ક્ષણદન્તમૂલેષૂલૂખસંજ્ઞાઃ| અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ| ગીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ| શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવનીસંજ્ઞાઃ| હનૂભયતો વાયસતુણ્ડાઃ| કણ્ઠનેત્ર- હૃદયયકૃત્પ્લીહક્લોમનાડીષુ મણ્ડલસંજ્ઞાઃ| શ્રોત્રશૃઙ્ગા ટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ| ઇત્યસ્થિસન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ||૭૦||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈસ્તુ સહસ્રદ્વયં ન પુનઃ શસ્ત્રપ્રણિધાને તેષુ વાચ્યમસ્તીતિ પૃથઙ્નોચ્યતે||૭૧||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

નવ સ્નાયુશતાનિ| તેષાં ષટ્ શતાનિ શાખાસુ| ત્રિંશ ચ્છતદ્વયમન્તરાધૌ| ઊર્ધ્વં સપ્તતિઃ||૭૨||

Adhikarana shAkhAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં ષટ્ષટ્| તાનિ ત્રિંશત્| દશ દશ પાદતલકૂર્ચગુલ્ફેષુ ત્રિંશ જ્જઙ્ઘાયામ્| દશ જાનુનિ| ચત્વારિંદૂરૌ| દશ વઙ્ ક્ષણે||૭૩||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

ચત્વારિંશત્ કટ્યામ્| વિંશતિર્મુષ્કમેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ| અશીતિઃ પૃષ્ઠે| ષષ્ટિઃ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાદશોરસિ| ચત્વાર્યક્ષકયોઃ| અષ્ટાવંસયોઃ||૭૪||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

દ્વે દ્વે મન્યાવટુનેત્રૌષ્ઠતાલુષુ| ત્રિંશદ્ ગ્રીવાયામ્| ત્રીણિ જત્રુણિ| ચત્વારિ હન્વોઃ| પઞ્ચ જિહ્વાયામ્| દ્વાદશોત્તરાધ- રેશુ દન્તમાંસેષુ| ષણ્મૂર્ધનિ||૭૫||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

તત્ર શાખાસુ સન્ધિષુ ચ પ્રતાનવન્તિ| મહાસ્નાય્વાનિ તુ વૃત્તાનિ તાનિ કણ્ડરાસંજ્ઞાનિ| બસ્ત્યામપક્વાશયાન્ત્રેષુ સુષિરાણિ| પાર્શ્વપૃષ્ઠોરશિશરસ્તુ પૃથૂનિ||૭૬||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

સ્નાયુબન્ધનૈર્હિ સન્ધિષુ સુબદ્ધા તનુર્નૌરિવ સમ્યગીહતે| તસ્માદસ્થિસિરાદિભ્યોઽપિ તાનિ યત્નતો રક્ષેત્||૭૭||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

યશ્ચ સ્નાય્વાનિ બાહ્યાન્યભ્યન્તરાણિ ચ સમ્યગ્ જાનાતિ સ ગૂઢમપિ શલ્યમાહર્તું સમર્થો ભવતિ||૭૮||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

પઞ્ચ પેશીશતાનિ| તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ ષષ્ટિરન્તરાધૌ| ચત્વારિંશદૂર્ધ્વમ્||૭૯||

Adhikarana shAkhAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં તિસ્રઃ| તાઃ પઞ્ચદશ| દશ દશ પ્રપદે પાદતલે ગુલ્ફે ચ, તથા પાદસ્યોપરિ કૂર્ચે સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| પઞ્ચ જાનુનિ વિંશતિરૂરૌ||૮૦||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

એકૈકા મેઢ્રસેવન્યોઃ| દ્વે વૃષણયોઃ| દશ સ્ફિજોઃ| તિસ્રો ગુદે, તાસ્તુ વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે બસ્તિશિરસિ| ચતસ્ર ઉદરે| નાભ્યામેકા| હૃદ્યામાશયે ચ| ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુ કેષુ| પૃષ્ઠે પઞ્ચોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ| દશ દીર્ઘાઃ પા્શ્વયોઃ| દશ વક્ષસિ| તિસ્રોંઽસાક્ષકોપરિતઃ||૮૧||

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

દશ ગ્રીવાયામ્| અષ્ટૌ ગણ્ડયોઃ| અષ્ટૌ હન્વોઃ| એકૈકા ગલકાકલજિહ્વામૂર્ધસુ| દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ| નાસૌષ્ઠ- કર્ણેષુ ચ||૮૨||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિક| તત્ર દશ સ્તનયોઃ| તાસાં યૌવને પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ| દશ યોનૌ||૮૩||

Adhikarana yonigarbhAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

તાસામભ્યન્તરાશ્રિતે દ્વે| મુખાશ્રિતે વૃત્તે દ્વે| તિસ્રો ગર્ભ માર્ગાશ્રયાઃ| યસ્યાં ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ| યોનિસ્તુ શઙ્ખના ભ્યાકૃતિસ્ત્ર્યાવર્તા| તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે પિત્તપક્વા શયાન્તરે રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા| તસ્યાં શુક્રાર્ત્તવપ્રદેશિન્યસ્તિસ્રઃ પેશ્યઃ||૮૪||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

તાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિર મૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છ દિતાનિ||૮૫||

Adhikarana sirAdhamanImukhAnAM keshAdI nA~jca saMkhyAnam (86) · Śloka 86

સિરાધમનીમુખાનાં ત્વણુશે વિભજ્યમાનાનામેકોન ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશતાનિ ભવન્તિ| તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતઞ્ચ| તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ||૮૬||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાન્યતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ તાઃ સ્વદેમભિવહન્તિ| તથાઽભ્યઙ્ગલેપાદિવીર્ય્યં ત્વચિ વિપક્વમન્તર્નયન્તિ સ્પર્શઞ્ચ ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||

Adhikarana srotasAM sa~gkhyeyatvAdi (88) · Śloka 88

સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ| તથાપિ તુ સિરાદીનિ યથા- સ્થૂલં યથોપયોગં ચાન્યત્રોપદેક્ષ્યન્તે||૮૮||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 89

ઇત્યેવં પરિસઙ્ખ્યાતાઃ શરીરે મૂર્તિમન્તઃ સ્થિરા ભાવાઃ||૮૯||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

દ્રવાસ્તુ યત્તદતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્| યચ્ચ સર્વશરીરગતં બાહ્યા ત્વગ્વિભર્તિ| યચ્ચ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકા શબ્દવાચ્યમ્| યચ્ચોષ્માનુબદ્ધં રોમકૂપેભ્યોઽભિનિષ્પ તત્સ્વેદવાચ્યમ્| તદુદકમ્||૯૦||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 91

તસ્યાદ્યસ્ય ચાહારસારસ્ય રસાખ્યસ્ય રક્તસ્ય શકૃતઃ શ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય મૂત્રસ્ય વસાયાઃ મેદસો મજ્જ્ઞશ્ચ સ્વેન સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિઃ||૯૧||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

અર્દ્ધાઞ્જલિઃ શુક્રસ્ય||૧||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

તાવદેવ મસ્તિષ્કમોજશ્ચ||૯૨||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsambhavashca (93) · Śloka 93

સ્ત્રીણાં રજસોઽઞ્જલયશ્ચત્વારઃ| સ્તન્યસ્ય દ્વૌ| ઉભયમપિ ચૈતદ્રસપ્રસાદાત્મકમિતિ| સમધાતોઃ પરિમાણમિદમ્| અતો વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદપરાંશ્ચાપરિસઙ્ખ્યાતાન્મૂર્તોમૂર્તાન્ ભાવાન્| તદ્યથા-માંસકર્ણાદિમલાન્ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીંશ્ચ||૯૩||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ધાન્વન્તરીયાઃ પુનઃ પઠન્તિ| વિલક્ષણાનિ હિ શરીરાણિ નિત્યમેવ ચ ચલા દોષધાતુમલાઃ| તસ્માદુદકાદીનામપિ સમત્વં માંસાદિવત્ પરિમાણતો નિર્દેષ્ટુમશક્યમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનતો લક્ષયેત્ ઇતિ||૯૪||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANubhede- nAsa~gkhyeyatvam (95) · Śloka 95

સર્વ એવ ત્વવયવાઃ પરમાણુભેદેનાતિસૌક્ષ્મ્યાદસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ||૯૫||

Adhikarana paramANUnAM saMyogavibhAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કર્મપ્રેરિતો વાયુઃ કાર ણમ્||૯૬||

Adhikarana bhedAbhedAbhyAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

તદેતદઙ્ગમભેદેન ભેદતશ્ચ ગૃહ્યમાણં બન્ધાય મોક્ષાય ચ ભવતીતિ||૯૭||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98-5) · Śloka 5

ભવતિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વાવયશો યો જાનાતિ કલેવરમ્| અહિતેષુ સ મોહેન ન કદાચિત્ પ્રવર્તતે||૯૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ- વિભાગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||