12. dūtādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dUtAdivij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દૂતાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ|૧|

દૂતાદિવિજ્ઞાનીયમપિ આયુષ ઇદન્તાપરિજ્ઞાનાર્થમુપયુજ્યત ઇતિ તદર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| સુબોધમ્|| ૧||

Adhikarana atha dUtAdivij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દૂતાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

દૂતાદિવિજ્ઞાનીયમપિ આયુષ ઇદન્તાપરિજ્ઞાનાર્થમુપયુજ્યત ઇતિ તદર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| સુબોધમ્|| ૧||

Adhikarana adhyAyaprayojanam (2) · Śloka 2

નિર્દિષ્ટં રિષ્ટમાતુરાશ્રયમ્| દૂતસ્યાપિ તુ જાતિવેષભાષાચેષ્ટિતદેશકાલા વૈદ્યસ્ય ચ તસ્સઙ્ગલ્પપ્રસ્થાનપ્રયાણપ્રવેશા ગ્રહચારોઽપૂર્વસમ્ભવઃ સ્વપ્નદર્શનાનિ ચ રોગિણઃ શુભાશુભં સૂચયન્તિ||૨||

નિર્દિષ્ટમિત્યાદિના શાસ્ત્રકારઃ સ્વયમધ્યાયપ્રયોજનં કથયતિ| દૂતજાત્યાદયોઽપિ રોગિણઃ શુભાશુભં સૂચયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| જાતિઃ બ્રાહ્મણાદિકા| ભાષા વચનમ્| ચેષ્ટિતં ક્રિયા| દેશઃ ઉષ્ણશીતાદિકો વિકારસમાનાસમાનસ્તદ્વત્ કાલોઽપિ ચ| વૈદ્યસ્ય ચ તત્સઙ્ગમે યઃ સઙ્કલ્પસ્તદિતિ દૂતસ્ય વ્યપદેશઃ| પ્રસ્થાનં સ્વવેશ્મનો નિર્ગમનમ્| પ્રયાણં પથિ| પ્રવેશઃ આતુરવેશ્મનિ| ગ્રહાણાં ચારો રાશિગમનમ્| અપૂર્વસમ્ભવો વૈદ્યાતુરસઙ્ગમે પ્રથમમયત્નેનોત્પત્તિરભૂતપૂર્વસ્ય શુભાશુભસૂચકસ્ય|| ૨||

Adhikarana ashubhadUtadarshanam (1) · Śloka 1

તત્રાઽઽતુરાદ્વર્ણોત્તમોઽન્યાશ્રમઃ પાષણ્ડઃ ષણ્ડો મુણ્ડી જટિલઃ સ્ત્રી વ્યાધિતોઽનેકઃ|૧|

Adhikarana ashubha dUtAH (1) · Śloka 1

જીર્ણવિવર્ણમલિનચ્છિન્નાર્દ્રૈકવસનઃ પઙ્કતૈલદિગ્ધો રક્ત- માલ્યાનુલેપનો વિકૃતાઙ્ગરૂપકર્મા ખરોષ્ટ્રમહિષવાહનો વિક્લવઃ શ્વસન્ રુદન્|૧|

Adhikarana ashubhadUtasya bhAShAdi (1) · Śloka 1

નિષ્ઠુરામઙ્ગલાભિધાયી દૂરાદાહ્વયમાનઃ||૧||

Adhikarana ashubhadUtasya ceShTitam (4) · Śloka 4

તૃણલોષ્ઠતુષાઙ્ગારભસ્મતુષસીસાસ્થિકેશશિરોલલાટનાસિકાસ્યદન્તજિહ્વાગ્રીવાનખાનામિકાઙ્ગુલિસ્તનજઠર- નાભિપૃષ્ઠકટીમેહનજઙ્ઘાકપાલપલલોપલમુસલશુર્પોપાનન્માર્જનીશસ્ત્રવસ્ત્રાન્તદશાકાર્પાસભગ્નચ્યુત સ્પૃક્કાષ્ઠયષ્ટીતુલારજ્જુપાશચર્મવેણુરિક્તભાજનસ્નેહભાજનધરઃ| પાદાભ્યાં ભુવં મુઞ્ચન્ વિલિખન્| ગૃહીત્વા પક્વં ફલમસારં વા| તદ્વિધમન્યદ્વા||૪||

Adhikarana dUtAgamanasyAprashastou deshakAlou (3) · Śloka 3

વિકારતુલ્યગુણે ચ દેશે કાલે વા દૂતો વૈદ્યમુપસર્પન્ અશુભઃ||૩||

આતુરાદિત્યાદેર્દૂતો વૈદ્યમુપસર્પન્ન શુભ ઇતિ સમ્બન્ધઃ આતુરવર્ણાદુત્તમો વર્ણોઉ યસ્ય દૂતસ્ય| યથા શૂદ્રસ્ય બ્રાહ્મણાદીનાં ત્રયાણામન્યતમો દૂતઃ| વૈશ્યસ્ય બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાભ્યામન્યતરસ્તથા ક્ષત્રિયસ્ય બ્રાહ્મણ ઇતિ| અન્યાશ્રમો ભિન્નાશ્રમઃ| ચત્વાર આશ્રમાઃ| બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો યતિર્વાનપ્રસ્થઃ ઇતિ| પાષણ્ડા લિઙ્ગિનઃ ષણ્ડઃ ક્લીબઃ| સ્ત્રીદૂતઃ| અનેકો યુગપદ્ બહવો દૂતાઃ જીર્ણાદિવસનઃ| વિવર્ણો વિશિષ્ટવર્ણઃ વિક્લવો ભીરુઃ| નિષ્ઠુરો રૂક્ષઃ| અમઙ્ગલાદ્યભિધાયી| દૂરાદાહ્વયમાનો વૈદ્યમ્| તૃણાદિ સ્પૃક્| અનામિકાઙ્ગુલિઃ કનિષ્ઠાયાઃ પૂર્વા| માર્જની શોધની| ભગ્નચ્યુતોઉ તથાવિધોઉ ભાણ્ડોઉ| તથા કાષ્ઠાદિધરઃ| પાદાભ્યં ભુવનતલ્પાદીનિ મુઞ્ચન્| અથવા પક્વં ફલાનિ ગૃહીત્વા દૂતો વૈદ્યમુપસર્પન્નશુભઃ| તદ્વિધમન્યત્ ક્લિન્નદુર્ગન્ધાદિ|| ૩||

Adhikarana vikAsatulyaguNou deshakAlau (4) · Śloka 4

તદ્યથા-ઘૃતોદકાદિદ્રવસમીપસ્થમતિશીતસ્તબ્ધાઃ પ્રત્યુ- ષસિ શ્લેષ્મામયેઽશુભઃ| પિત્તામયે તુ શુભઃ| તથા સેતુ- ભઙ્ગે છર્દિમેહાતિસારાદિષ્વશુભઃ| સેતુબન્ધે તુ શુભઃ||૪||

વિકારાતુલ્યગુણોઉ દેશકાલોઉ તદ્યથેત્યાદિના દર્શયતિ| શ્લેષ્મામયેષુ ઘૃતોદકાદિ સમીપસ્થં વૈદ્યં દૂત ઉપસર્પન્નશુભઃ| પિત્તામયેષુ શુભઃ| છર્દ્યાદિષુ સેતુભઙ્ગે અશુભઃ| સેતુબન્ધે શુભઃ| દેશા ઉક્તાઃ|

Adhikarana dUtAgamane~ashubhA velA (5) · Śloka 5

તથા મધ્યાહ્નોભયસન્ધ્યાર્ધરાત્રિચતુર્થીષષ્ઠીનવમીપર્વદિનેષુ ગ્રહોપરાગોત્પાતદર્શનભરણીકૃત્તિકાર્દ્રાઽઽશ્લેષામઘામૂલ- પૂર્વાસુચાશુભઃ||૫||

તથેત્યાદિના કાલ ઉચ્યતે| ઉભયસન્ધ્યા પૂર્વા ચાપરા ચ| નક્ષત્રં મહારોગદેશાન્તરવિવક્ષયા|| ૫||

Adhikarana dUtAgamane ashubhaM vaidyaceShTitam (6) · Śloka 6

યશ્છ વૈદ્યં સુપ્તં નગ્નઞ્ચ ભૂમોઉ શયાનમભ્યક્તં મુક્તકેશં દક્ષિણાભિમુખં વિક્લવં છિન્દન્તં ભિન્દન્તમગ્નિપિતૃ- કાર્ય્યપ્રવણમશસ્તં ચિન્તયન્તં કથયન્તં વોપતિષ્ઠતિ||૬||

યશ્છ દૂતઃ સુપ્તાદિકં વૈદ્યમુપતિષ્ઠતિ તં દૂતં વૈદ્યો નાનુયાયાત્|

Adhikarana vaidyasyAparaM ceShTitam (7) · Śloka 7

યો વા દિશં યામ્યાં પ્રતિકૃતાઞ્જલિર્વિષમૈકપાદસ્થઃ||૭||

યો વા ઇત્યાદિ ભિષગ્વિશેષણમ્| વિષયો ભૂમાવસમ્યક્ સ્થિત એકપાદસ્તેન તિષ્ઠતિ યઃ|| ૭||

Adhikarana ashubhamAturasaMshrayaM dUtavAkyam (8) · Śloka 8

યસ્મિન્ વ્યાધિતાશ્રયં કથયતિ દૂતે ભિષગશુભમિન્દ્રિ- યાર્થમુપલક્ષયેત્ સઙ્કલ્પયેદ્વા તં ચ નાનુયાયાત્||૮||

યસ્મિન્ વ્યાધિતાશ્રયમાતુરમુદ્દિશ્ય દૂતે કથયત્યશુભમિન્દ્રિયાર્થં શબ્દસ્પર્શાદિકં ભિષગનુભવતિ વા સઙ્કલ્પયતિ વા| તં દૂતં નાયુયાયાત્|| ૮||

Adhikarana vaidyasya prasthAnam (9) · Śloka 9

અતોઽન્યથા પુનઃ કરુણાપેશલેન મનસા સૌમનસ્યવતા માતાપિતૃસમેનાતુરસ્યાત્યન્તમારોગ્યમાશંસમાનેન પ્રયાતવ્યમ્||૯||

અતો યથોક્તાદાતુરાદ્વર્ણોત્તમ ઇત્યાદિ દર્શિતાદ્વૈપરીત્યે કરુણાપેશલત્વાદિયુક્તેન ભિષજા આતુરં દ્રષ્ટું પ્રયાતવ્યમ્|| ૯||

Adhikarana vaidyena prasthAnAdiShu darshanAdiyogyAni aShTottarashataM ma~ggalAni (10) · Śloka 10

પ્રસ્થાનગમનપ્રવેશેષુ દધિમધુઘૃતલાજપુષ્પાક્ષતોદુમ્બરાશ્વત્થમુક્તામણિચ્છત્રદુર્વાઙ્કુરાદર્શકન્યાધ્વજસ્યન્દનાષ્ટાપદા- ક્ષાનૃપશ્રીતરુર્ભદ્રપીઠાનિ સસ્યાનિ મત્સ્યા હયા હંસચાષૌ વૃષઃ કેસરી દક્ષિણાવર્ત્તશઙ્ખાબ્જસિદ્ધાર્થકારોચનાઃ સ્વસ્તિકસ્તોરણં કીચકા વેણવો વરવધૂર્મદસિક્તગણ્ડો ગજસ્તોયલમ્બોઽમ્બુદઃ પૂર્ણકુમ્ભો હરિદ્રાઽત્રિરિન્દ્રઃ ફલાન્યાર્દ્રમાંસં સિતં ચામરઙ્ગોઉઃ સવત્સાઙ્ગના પુત્રિણી માનુષં વર્ધમાનં સહસ્રં નરાણાં પ્રયુક્તાનિ યાનાનિ ધન્વન્તરિર્વામનો બ્રાહ્મણો ભૂમિરભ્યુદ્ધૃતા સિદ્ધમન્નં વરાહશ્છ તોયોત્થિતસ્ત્રિણયનમધુસૂદનસ્કન્દપદ્માસનાઃ લોકપાલાઃ સુરાઃ ખં દિશોઽગ્નિઃ સરાંસિ સ્રવન્ત્યઃ સમુદ્રા મખા મારુતા જ્યોતિષં ધર્મ્મશાસ્ત્રાણિ તીર્થાનિ કાવ્યં ધર્માર્થ- કામામૃતં વાલખિલ્યાદયો વેદવાક્યં નિધિઃ કોઉસ્તુભઃ કઞ્ચનં માણિભદ્રઃ સુમેરુઃ પ્રિયઙ્ગુઃ પ્રદીપો વચામોદકૌ દિતિરદિતિરરુન્ધતી ઋદ્ધિઃ સાવિત્ર્યુમાકાશગઙ્ગા શચી દેવસેના સ્વધા શાન્તિર્લક્ષ્મીઃ સરસ્વત્યપત્યં ક્ષમા સ્વસ્તિશબ્દો વષટ્કારાઉમ્કારપુણ્યાહધર્મક્રિયાશ્છૈતદષ્ટોત્તરં મઙ્ગલાનાં શતં દર્શનાત્ સ્પર્શનાત્ કીર્ત્તનાચ્ચાશુભાનિ વ્યપોહ્યાર્થસિદ્ધિં દિશન્ત્યુત્તમામ્||૧૦||

વૈદ્યસ્યાન્યસ્ય ચ દધ્યાદિકં મઙ્ગલાનામષ્ટોત્તરશતં દર્શનાદિભ્યોઽશુભાનિ વ્યપોહ્ય ઉત્તમાર્થસિદ્ધિં દિશતિ| અક્ષતા યવાઃ| સ્યન્દનં રથાદિ| અષ્ટાપદં ચતુરઙ્ગફલકમ્| અક્ષાઃ પાશાઃ| શ્રીતરુઃ બિલ્વવૃક્ષઃ| ભદ્રપીઠં દેવાસનં ચતુષ્કોણમ્| સ્વસ્તિકા આકારવિશેષાઃ| કીચકા વેણવો, યે વેણવો વાયુના શબ્દાયન્તે| વરવધૂરુત્તમા સ્ત્રી| વર્ધમાનમલઙ્કારવિશેષઃ| યાનાન્યશ્વાદીનિ પ્રયુક્તાનિ| બોધકરણેન ધન્વન્તરિશ્છિત્રાદિકૃતઃ| વામનો યઃ કશ્છિત્| તથા બ્રાહ્મણઃ| વરાહઃ સૂકરઃ તોયમધ્યાદુત્થિતઃ સન્| અમૃતં શબ્દ એવ| માણિભદ્રો યક્ષવિશેષઃ| દિતિરસુરમાતા| અદિતિઃ સૂર્યમાતા| દેવસેના તત્સંજ્ઞા| સ્વધા પિતૃણામ્| શાન્તિર્ધર્મસ્ય| અપત્યં સ્વસ્ય| ક્ષમા ધર્મસ્ય| સ્વસ્તીત્યયં શબ્દઃ|| ૧૦||

Adhikarana vaidyasya prasthAnAdiShu pakShyAdibhiH shubhAshubhasUcanAH (11) · Śloka 11

અપિ ચ-પુન્નામાનઃ પક્ષિણો વામાઃ શિવાઃ||૧૧||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| પુન્નામાનો યે સ્ત્રીવ્યઞ્જના અપિ પુરુષાભિધાનાઃ શુક્રચાષાદયસ્તે વામાઃ શિવાઃ શુભાઃ પ્રસ્થાનાદિષુ|

Adhikarana shubhasUcakAH dakShiNAH prANinaH (12) · Śloka 12

શિવા શ્યામા પિઙ્ગલા કોકિલાઽરલા ચુચ્છુન્દરી સૂકરી ગૃહગોધિકૈકશફાશ્છ સ્ત્રીનામાનો દક્ષિણાઃ| શિખી ચષકશ્યેનગજાજકપયશ્છ||૧૨||

શિવાદયો દક્ષિણાઃ શિવા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| શિવા પ્રસિદ્ધા| શ્યામા પિઙ્ગલા| અરલા ચેતિ પક્ષિવિશેષાઃ| ચુચ્છુન્દરી ગન્ધમૂષિકા| ગૃહગોધિકા મુસલી| એકશફા વડવાદિઃ| સ્ત્રીનામાનઃ શિખ્યાદયશ્છ દક્ષિણાઃ શિવાઃ| શિખી મયૂરઃ| ચષકઃ પ્રાણિવિશેષસ્તત્સંજ્ઞકઃ|| ૧૨||

Adhikarana praveshe pashupakShiNAmavasthAnam (13) · Śloka 13

પ્રવેશે તુ વિપરીતાઃ||૧૩||

યે વામા ઉક્તાસ્તે પ્રવેશે દક્ષિણાઃ શુભાઃ| યે ચ દક્ષિણા ઉક્તાસ્તે પ્રવેશે વામાઃ|| ૧૩||

Adhikarana shvashRugAlayosvasthAnam (1) · Śloka 1

સર્વત્ર ચ દક્ષિણાદ્વામગમનમિષ્ટં શ્વશૃગાલયોઃ||૧||

Adhikarana mRugaviha~ggayoravasthAnam (14) · Śloka 14

વિપરીતં મૃગવિહઙ્ગયોઃ||૧૪||

મૃગવિહઙ્ગયોર્વિપરીતં વામાદ્દક્ષિણગમનમ્| સર્વત્ર પ્રસ્થાનાદિષુ|

Adhikarana sarvathA darshanIyAH prANinaH (15) · Śloka 15

સર્વથાપિ દર્શનં ભરદ્વાજચાષભાસનકુલાનામ્||૧૫||

સર્વથા સર્વપ્રકારાં પુરઃ પશ્છાત્ પ્રવેશે પ્રસ્થાને ચેત્યેવમાદિ ભરદ્વાજાદીનાં દર્શનમ્|| ૧૫||

Adhikarana kIrttanIyAH prANinaH (16) · Śloka 16

શશસર્પાજાઽવિગોધાજાવિકસૂકરાણાન્તુ કીર્તનમિષ્ટમ્| ન દર્શનં વિરુતં વા||૧૬||

શશાદીનાં કીર્ત્તનં પર્ય્યાયેણાપિ કીર્ત્તનમેવૈષાં શસ્તં ન દર્શનમ્| દર્શનં વિરુતં ચૈવ નો કીર્ત્તનમિતિ વિપરીતાર્થઃ|| ૧૬||

Adhikarana RukShavAnarayoH kIrttanamiShTam (1) · Śloka 1

વિપરીતમૃક્ષવાનરયોઃ||૧||

Adhikarana sarvathA ashivAH prANinaH (17) · Śloka 17

સર્વમપિ ત્વનિષ્ટં સરટકુક્કુટવિડાલોલૂકાનામ્||૧૭||

સરટાદેએનાં સમ્બન્ધિ સર્વમનિષ્ટદર્શનં વિરુતં કેએર્તનં ચ || ૧૭||

Adhikarana vyAdhivisheShe chedabhedaruddhapravattanAdi shabdAH dUtasya shubhAvahAH (18) · Śloka 18

તથા ગ્રન્થ્યર્બુદાદિષુ છેદશબ્દ ઇષ્ટો ગુલ્મોદરાદિષુ ભેદશબ્દોઽતીસારરક્તપિત્તાદિષુ રુદ્ધશબ્દોઽશ્મર્ય્યુદરાદિષુ પ્રવર્ત્તનશબ્દ ઇતિ| એવમન્યેઽપિ ધ્વનયો યોજ્યાઃ||૧૮||

ગ્રન્થાદિષુ છેદનશબ્દ ઇષ્ટઃ| ગુલ્માદિષુ ભેદશબ્દઃ| રક્તપિત્તાદિષ્વિત્યત્રાદિગ્રહણેન વમનવિરેચનબસ્ત્યાદીનાં ગ્રહણમ્| એવમન્યે ધ્વનયો યોજ્યાઃ| તથા પાણ્ડુરોગે શૂનશબ્દઃ| કાસે ક્ષતશબ્દઃ| શ્વાસે છિન્નઃ| યક્ષ્મિણઃ સંસ્થિતઃ ઇત્યેવમાદિઃ|| ૧૮||

Adhikarana sarvatraiva shubhAvahAH shabdAH (19) · Śloka 19

સર્વત્રૈવ ચ સ્થિરસ્થાવરવર્દ્ધમાનત્રાતાઽચલધ્રુવક્ષેમ- શિવા-દયઃ શબ્દાઃ ધન્યવાદિત્રસ્વરાશ્છ શ્રેષ્ઠાઃ||૧૯||

સ્થિરાદિશબ્દા ધન્યાનાં ચ વાદિત્રાણાં ધ્વનયઃ સર્વત્ર શ્રેષ્ઠાઃ|

Adhikarana cikitsApratiShedhakAH shabdAH (20) · Śloka 20

ક્ષતહતપતિતાક્રોશપ્રહારચ્છેદભેદદાહહાહાપ્રતિષેધાદિશબ્દા- શ્છિકિત્સાપ્રતિષેધાય||૨૦||

ક્ષતાદયઃ પ્રસ્તુતપ્રતિષેધાય ભવન્તિ| શબ્દા ઇતિ ક્ષતાદિભિરભિસમ્બધ્યતે| તેન ક્ષતાદિપર્ય્યાયાણામપિ ગ્રહણમ્| આ-મા-નો-ન પ્રતિષેધશબ્દાઃ| આદિગ્રહણેન નિવૃત્ત્યાદિપર્ય્યાયાણાં ગ્રહણમ્| અથવા પ્રતિષેધ ઇત્યયં શબ્દ આદિર્યેષાં શબ્દાનાં તે પ્રતિષેધાદયઃ| પ્રતિષેધપ્રકારા ઇત્યર્થઃ|| ૨૦||

Adhikarana digAdivisheSheShu cikitsApratiShedhakAH shabdAH (21) · Śloka 21

દીપ્તાયાં ચ દિશિ ક્રૂરાઃ પક્ષિમૃગધ્વનયો વૃક્ષે વા રૂક્ષ- શુષ્કે સવલ્લીકણ્ટકે| તદ્વિધે વા દેશે||૨૧||

દીપ્તેત્યાદિકં ચિકિત્સપ્રતિષેધાયેત્યનેન સમ્બધ્યતે| દીપ્તાં દિશં પ્રતિ ક્રૂરાણાં મૃગાણાં પક્ષિણાં ચ ધ્વનયઃ| પ્રાચ્યાદિપ્રત્યયહેતુત્વેનાઽનુમિતૈકાઽપિ સતી દિગ્વ્યવહારર્થમધિષ્ઠાતૃદેવતાવિશેષનિયમવશાત્ પ્રવિભક્તૈવાઽષ્ટધા વિભજ્યતે| તત્ર વિષુવતિ સૂર્ય્યો યત ઉદેતિ સા સહસ્રાક્ષાધિષ્ઠિતા ઐન્દ્રીનામ દિક્| તદભિમુખસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે વૈરસ્યતા ક્રાન્તમૂર્તિર્યામ્યા નામ| તસ્યૈવ પશ્છાત્ પત્યા યાદસામાલિઙ્ગિતા વારુણી નામ| તસ્યૈવ વામતો રાજરાજસ્વીકૃતા કોઉબેરી નામ| તાસામન્તરાલેષુ વિદિશઃ| તત્ર દક્ષિણપૂર્વા ચૈત્રભાનવી| દક્ષિણપાશ્છિમા નૈઋતી પશ્છિમોત્તરા પાવની| ઉત્તરપૂર્વા ઐશાનીતિ| આસામષ્ટાનાં કુકુભાં ભગવન્ સહસ્રશ્મિઃ પૂર્વાદિક્રમેણાહોરાત્રભાગેષ્વષ્ટાસ્વેવાવરોધવેશ્મસ્વિવ દક્ષિણઃ કામી ક્રમેણૈવ ભોક્તૃત્વમનુભવતિ| તત્ર પૂર્વે દિનસ્યાયામે શાતક્રતવીમાશામવલમ્બતે ભગવાન્| દ્વિતીયે જાતવેદસીમ્| તૃતીયે સમદર્શિલાઞ્છિતામ્| ચતુર્થે રક્ષોમાલિનીમ્| પ્રથમે નિશાયામે વરુણાશ્વાસિતામ્| દ્વિતીયે સમીકરણનાયિકામ્| તૃતીયે પુણ્યજાતાક્ષિપ્તામ્| ચતુર્થે વૃક્ષધ્વજપાલિતામિતિ| તાસાઞ્ચ સમ્પ્રતિ રવિર્યામુપભુઙ્ક્તે સા સ્વાધીનભર્તૃકેવ દીપ્તા| યામુપભુજ્ય યાતઃ સા પ્રોષિતભર્તૃકેવાઙ્ગરિતા| યાં યાસ્યતિ સા વાસકસજ્જેવ ધૂમિતા| શેષાઃ પરિત્યક્તતત્સમાગમાષાઃ પ્રવ્રજિતા ઇવ શાન્તાઃ તત્રાત્માનમવધિં કૃત્વ દિશિ દીપ્તા યાં ક્રૂરમૃગપક્ષિવાચઃ| ક્રૂરા મૃગાઃ ક્રવ્યાદાઃ શૃગાલસિંહાદયઃ પક્ષિણો ગૃધ્રોલૂકાદયઃ | ક્રવ્યાદાઃ ક્રૂરાઃ| ફલશાલ્યાદિભુજો મૃગપક્ષિણઃ સૌમ્યાઃ| તદ્વિધે દેશે રોઉક્ષ્યાદિયુક્તે|| ૨૧||

Adhikarana cikitsApratiShedhakaM darshanam (22) · Śloka 22

દર્શનઞ્ચ તૃણપલલકાષ્ઠભારકર્પૂરકલોષ્ઠાદીનાઙ્કણ્ટકોર્ધ્વપાદયાનશયનાદિભગ્નોપસ્કરરિક્તકુમ્ભકમદ્ય- વસાતૈલતિલગર્ભિણીશ્વપાકવ્યસનિમૃતાનાઞ્ચ||૨૨||

તૃણાદીનાં દર્શનં ચિકિત્સાપ્રતિષેધાય| પલલસ્તિલકલ્કઃ| ઊર્ધ્વગાઃ પાદા યેષાં યાનાદીનામ્| ઉપસ્કર ઉપકરણદ્રવ્યમ્| શ્વપાકશ્છણ્ડાલઃ લુબ્ધકઃ| વ્યસન્યતિદુઃખી| મૃતં શવમ્|

Adhikarana vaidyasya AturagRuhapraveshasamaye cikitsApratiShedhakAH (23) · Śloka 23

પ્રવેશે ચાતુરગૃહાત્પૂર્વોક્તમાઙ્ગલ્યનિર્ગમઃ| પ્રવિષ્ટસ્ય તુ ભિષજો ન સત્કારો લાભતુષ્ટિસ્તુતયશ્છાશુભાઃ||૨૩||

પૂર્વોક્તાનિ મઙ્ગલાનિ ઘૃતાદીનિ| તેષામાઽઽતુરગૃહાન્નિર્ગમો વૈદ્યસ્ય પ્રવિશતઃ|| ૨૩||

Adhikarana Aturasya cikitsApratiShedhakAni grahanakShatrANi (24) · Śloka 24

આતુરસ્ય વક્રાનુવક્રા ગ્રહાગર્હિતસ્થાનસ્થાઃ||૨૪||

આતુરસ્ય વક્રાનુવક્રાદિચિકિત્સાપ્રતિષેધાય ધ્રુવં પ્રતિબન્ધાય| રાશિચક્રે સ્પષ્ટગતે યે પ્રતિનિવૃત્ત્ય ગન્તું પ્રવૃત્તાસ્તે વક્રાઃ| તતોઽપિ પુનવ્યાવૃત્તાઃ સ્પષ્ટમાર્ગમનુપ્રાપ્તા અનુવક્રાઃ ગર્હિતે સ્થાને તિષ્ઠન્તીતિ ગર્હિતસ્થાનસ્થાઃ| ગર્હિતસ્થાનમનુપચયરાશિલક્ષણમ્| અનુપચયાશ્છ રાશયઃ| સ્વજન્મનક્ષત્રરાશોઃ પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થપઞ્ચમસપ્તમાષ્ટમનવમદ્વાદશરાશયઃ| ઉપચયાસ્ત્રિષડેકાદશદશમાઃ| તત્રાશ્વિન્યાદીનાં સપ્તવિંશતિઃ સપાદનક્ષત્રદ્વયવિભાગેન ક્રમેણ મેષવૃષભમિથુનકર્કટકસિંહકન્યાતુલાવૃશ્છિકધનુમકરકુમ્ભમીનાખ્યા દ્વાદશરાશયઃ|| ૨૪||

Adhikarana ketvAdibhirjanmarkShAbhibhavaH (25) · Śloka 25

કેતુશનિરાહુભિર્જન્મર્ક્ષાઽઽભિભવઃ||૨૫||

કેત્વાદિભિર્જન્મર્ક્ષાઽઽભિભવઃ| જન્મર્ક્ષો જન્મરાશિઃ| તસ્મિન્ સન્નિપાતસ્તદાઽઽભિભવઃ|| ૨૫||

Adhikarana gRuhadArAdiShu garhita lakShaNaprAdurbhAvaH (26) · Śloka 26

ગૃહદારશયનાસનવાહનમણિરત્નોપકરણેષુ વા ગર્હિત- લક્ષણપ્રાદુર્ભાવશ્છિકિત્સાપ્રતિષેધાય||૨૬||

ગૃહદારાદિષુ ગર્હિતાનામશુભાનાં લક્ષણાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ|| ૨૬||

Adhikarana svapnaprakaraNam (shubhAshubhahetuH saptavidhaH svapnaH) (27) · Śloka 27

સ્વપ્નસ્તુ સ્વયમન્યેન વા દૃષ્ટઃ શુભાશુભહેતુઃ સપ્ત- વિધો દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽનુભૂતઃ પ્રાર્થિતઃ સઙ્કલ્પિતો ભાવિકો દોષજશ્છ||૨૭||

સામાન્યેનાદૃષ્ટપૂર્વદર્શનઃ સ્વપ્નશ્છ શુભાશુભહેતુઃ| સ્વયં દૃષ્ટ ઉપભોક્ત્રાઽઽન્યેન વા| તમુદ્દિશ્ય દૃષ્ટઃ| સ ચ દૃષ્ટાદિભેદેન સપ્તવિધઃ| દૃષ્ટશ્છ ક્ષુષા ગૄહીતસ્ય સ્વાપે દર્શનમ્| શ્રુતસ્યાખ્યાયિકારૂપેણ સ્વાપે દર્શનં શ્રુતઃ| અનુભૂતઃ સ્વસંવેદનાદિના| પ્રાર્થિત આકાઙ્ક્ષિતઃ| ઇદં કથં નુ મે સ્યાત્ ઇતિ કલ્પિતઃ સઙ્કલ્પિતઃ | ઇદં મયાઽવશ્યકર્ત્તવ્યમિત્યસ્ય દર્શનં ભાવિકઃ| સ્વભાવાદાગતઃ| દોષજો વાતાદિસામર્થ્યાન્નભોગમનાદિઃ|| ૨૭||

Adhikarana aphalAH saphalA alpaphalAshcha svapnAH (28) · Śloka 28

તત્રાદ્યઃ પઞ્ચવિધોઽફલઃ| યથા યથાસ્વપ્રકૃતિઃ વિસ્મૃતો દિવાઽતિહ્રસ્વોઽતિદીર્ઘો નાઽતિસુપ્તદૃષ્ટશ્છ||૨૮||

તત્રાઽઽદ્યાઃ-દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતપ્રાર્થિતસઙ્કલ્પિતાઃ પઞ્ચ અફલાઃ| ભાવિકદોષજોઉ સફલોઉ| દોષજોઽપિ યથા સ્વપ્રકૃતિર્નિષ્ફલઃ| યથા વાતપ્રકૃતેર્કતજઃ| પિત્તપ્રકૃતેઃ પિત્તજઃ| એવં કફેઽપિ વાચ્યમ્| તથા દિવા દૃષ્ટશ્છ નિષ્ફલઃ| વિસ્મૃતાદિરૂપોઽપિ નિષ્ફલઃ| વિસ્મૃતો યઃ સાધુ ન સ્મર્ય્યતે|| ૨૮||

Adhikarana rAtreH pUrvaparabhAgavisheSheNa phalavisheShaH (29) · Śloka 29

પૂર્વરાત્રેઽલ્પં ચિરાચ્ચ ફલં કરોતિ| ગોસર્ગે મહત્સ- દ્યશ્છ||૨૯||

નિશાદોઉ દૃષ્ટઃ સફલોઽપિ શુભાશુભશ્છિરાત્ફલમલ્પં ચ કરોતિ| ગોસર્ગો રાત્રેઃ ક્ષયઃ તસ્મિન્ સદ્યઃ ફલં મહાફલં ચ|| ૨૯||

Adhikarana mahatphalajanakasvapnopAyAH (30) · Śloka 30

નિદ્રયા ચ પુનરનુપહતઃ પ્રતીપૈર્વા વચોભિર્દાનયમનિયમાદિભિર્વા||૩૦||

શુભશ્છ સ્વપ્નઃ સ્વપ્નાદનન્તરં નિદ્રયાઽનુપહતો મહત્ફલં દદાતિ સદ્યશ્છ| તથા પ્રતીપૈર્દૃષ્ટસ્વપ્નપ્રતિકૂલૈર્વચોભિર્નોપહતઃ| અથવા સ સર્વં સ્વપ્નો દાનાદિભિર્મહત્ સદ્યશ્છ ફલં દદાતિ| યમઃ ઇન્દ્રિયાણાં વિષયેભ્યો નિવૃત્તિઃ| નિયમઃ સદ્દૃત્તમ્| આદિગ્રહણેન મણિમન્ત્રાદીનાં ગ્રહણમ્|| ૩૦||

Adhikarana tatra jvarAdisambhave maraNa sUcakAH svapnAH (1) · Śloka 1

તત્ર યઃ પ્રેતૈઃ સહ મદ્યં પિબન્ શુનાઽઽકૃષ્યતે સ હન્યતે જ્વરેણ||૧||

Adhikarana raktapitte svapnaH (2) · Śloka 2

યો લાક્ષારક્તાઽઽભમમ્બરં પશ્યતિ| યો વા રક્ત- દેહમાલ્યવસ્ત્રો હસન્નાર્ય્યા હ્નીયતે, સ રક્તપિત્તેન||૨||

Adhikarana yakShmaNi svapnaH (1) · Śloka 1

યો યામ્યાં દિશં ખરોષ્ટ્રમહિષવરાહાન્યતમેન સ યક્ષ્મણા|૧|

Adhikarana gulme svapnaH (1) · Śloka 1

યસ્ય કણ્ટકિની લતા વંશસ્તાલો વા હૃદિ જાયતે સ ગુલ્મેન|૧|

Adhikarana shiracchede svapnaH (1) · Śloka 1

યસ્ય શિરસિ સ શિરોરોગેણ વા શિરચ્છેદેન|૧|

Adhikarana kuShThe svapnaH (1) · Śloka 1

યસ્ય નગ્નસ્યાજ્યાવસિક્તસ્યાગ્નિમનર્ચિષં જુહ્વતો જાયન્તે પદ્માન્યુરસિ સ કુષ્ઠેન|૧|

Adhikarana pramehe svapnaH (1) · Śloka 1

યશ્છણ્ડાલૈઃ સહ સ્નેહં પિબતિ સ પ્રમેહેણ|૧|

Adhikarana unmAde svapnaH (1) · Śloka 1

યો રક્ષોભિઃ સહ નૃત્યન્નપ્સુ નિમિજ્જતિ સ ઉન્માદેન|૧|

Adhikarana apasmAre svapnaH (1) · Śloka 1

યો મત્તઃ સોઽપસ્મારેણ|૧|

Adhikarana netrarogajanakaH svapnaH (1) · Śloka 1

યશ્છન્દ્રસૂર્ય્યયોરુપરાગં પશ્યતિ તસ્ય નેત્રરોગ ઉપજાયતે||૧||

Adhikarana netravinAshajanakaH svapnaH (31) · Śloka 31

યસ્તયોઃ પતનં તસ્ય નેત્રવિનાશઃ||૩૧||

તત્રેત્યાદિના સ્વપ્નવિશેષાન્ દર્શયતિ| સુબોધમ્| પ્રેતા નિકૃષ્ટ ભૂતવિશેષાઃ| યસ્ય હૃદિ કણ્ટકીલતાદિકં જાયતે સ ગુલ્મેન હન્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| યસ્ય પુનઃ કણ્ટકીલતાદિકં શિરસિ જાયતે સ શિરોરોગેણ હન્યતે| શસ્ત્રેણ કર્ત્રા શિરઃચ્છેદેન કરણભૂતેન હન્યતે| સર્વત્ર તૃતીયાન્તં હન્યત ઇતિ સમ્બધ્યતે| ઉપરાગો રાહુચ્છાયયા| તયોરિતિ ચન્દ્રસૂર્ય્યયોઃ|| ૩૧||

Adhikarana vyAdhitasya mArakAH svasthasya jIvitasandehakarAH svapnAH chardijanakashcha svapnaH (32) · Śloka 32

યઃ શષ્કુલીરપૂપાન્વાઽભ્યવહૃત્ય પ્રતિબુદ્ધશ્છર્દયતિ||૩૨||

શુષ્કુલી તિલકૃતા છર્દયતિ| તદેવ યત્સ્વપ્ને જગ્ધમ્|| ૩૨||

Adhikarana svasthAturayoriShTaphalAH svapnAH (33) · Śloka 33

યસ્ય શિરસિ લતાદયો જાયન્તે| વયાંસિ ચ નિલીયન્તે| મોઉઢ્યં વા ભવતિ| યો ગૃધ્રોલૂકકાકાદ્યૈઃ પ્રેતપિશાચરક્ષોદ્રવિડાન્ધ્રસ્ત્રીચન્ડાલાદ્યૈર્વા પરિવાર્ય્યતે| દક્ષિણાભુમુખં વા સ્ત્રિયા નૃત્યન્નાકૃષ્યતે| અન્તાવસાયિભિર્વા સ્વયં વા દિગ્વાસા યાતિ શૂન્યાટવીમ્ વા| કપિરથેન પ્રેતૈઃ પ્રવ્રજિતૈર્વા પરિષ્વજ્યતે| નગ્નો વા રક્તાં સ્રજં ધારયતિ| પઙ્કદિગ્ધો હસતિ નૃત્યતિ વા| વેત્રવંશકણ્ટકતૃણગહને સંસૃજ્યતે પતતિ વા| પાંસૂપધાનાયાં ભુવિ વલ્મીકભસ્મશ્મશાનશ્વભ્રાયતનેષુ| પઙ્કકૂપકલુષોદકેષુ વા મજ્જતિ| સ્રોતસા વા હ્નિયતે| રક્તકુસુમવનાં ભૂમિં ગુહામન્ધકારાચિતાં પાપકર્માલયં સમ્બાધં જનનીં વા પ્રવિશતિ| મત્સ્યેન વા ગ્રસ્યતે| શ્મશ્રુકર્મ ચ યો ગાત્રવૃદ્ધિં વિવાહં ચાનુભવતિ| શૈલાસાદાગ્રાત્ પતત્યાઽઽરોહતિ વા યૂપપુષ્પાઢ્યશાલ્મલીકોવિદારકિંશુકપારિભદ્રકાન્| યો વા પરાજીયતે બધ્યતે છર્દયતિ વિરિચ્યતે હૃષ્યતિ લભતે વા હિરણ્યલોહલવણતૈલપિણ્યાકકાર્પાસાન્| અશ્નાતિ પક્વાન્નમ્| પિબતિ મદ્યમ્| સ્નેહં વાઽભ્યજ્યતિ| નિર્ભર્ત્સ્યતે વા કુપિતૈઃ પિતૃભિઃ| ચન્દ્રાઽર્કતારાદીપદેવતાનેત્રદર્શનાન્યનુપતતો ન શ્યતો વા પશ્યતિ| વક્રં વા બાહુમઙ્ગં વા વિભિદ્યમાનમ્| પુરુષાણ્ વા નગ્નાન્ કષાયવાસસોઽસૌમ્યાન્ દણ્ડપાશહસ્તાન્ કૃષ્ણાન્રક્તાક્ષાણ્| સ્ત્રિયં વા કૃષ્ણશુક્લદર્શનાં દીર્ઘકેશસ્તનીં કાલરાત્રિરૂપામ્| તે વ્યાધિતાઃ પઞ્ચતામાપ્નુવન્તિ| સ્વસ્થાસ્તુ જીવિતસન્દેહમિતિ||૩૩||

લતાદયો લતાવંશતાલઃ| વયાંસિ પક્ષિણઃ| ગૃધ્રાદિભિઃ પરિવારણમ્| આન્ધ્રદ્રવિડોઉ દાક્ષિણાત્યજનપદનામની| અન્તાવસાયિનશ્છણ્ડાલાદયઃ| વેત્રં કાષ્ઠવિશેષઃ| વલ્મીકાદિષુ વા પતતિ| વલ્મીકં પિપીલિકાસ્થાનમ્| સમ્બાધં સઙ્કટમ્| જનની માતા| વયોવૃદ્ધિર્યથા બાલ્યે યોઉવનં વાર્ધકં વા| યૂપાદીન્ વા આરોહતિ| ચન્દ્રાદીન્ પતતો નશ્યતો વા યઃ પશ્યતિ| એવમેતચ્છાષ્કુલ્યપૂપાદિકં દૃષ્ટ્વા વ્યાધિતા નિશ્છિતં પઞ્ચત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ| સ્વસ્થાસ્તુ જીવિતસન્દેહમિતિ|| ૩૩||

Adhikarana dAruNasvapnasambhavahetuH (2) · Śloka 2

ભવન્તિ ચાત્ર- મનોવહાનાં પૂર્ણત્વાત્ સ્રોતસાં પ્રબલૈર્મલૈઃ| દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના વિનાશાભિમુખાત્મભિઃ|૨|

Adhikarana shubhaphalapradaH svapnaH (2) · Śloka 2

અકલ્યાણમપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ| પશ્યેત્સૌમ્યં શુભં તસ્ય શુભમેવ ફલં ભવેત્||૨||

Adhikarana AyurArogyAdidAyakAH prashastAH svapnAH (34) · Śloka 34

દેવાન્ દ્વિજાન્ ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્| સાધૂન્ યશસ્વિનો વહ્નિમિદ્ધંસ્વચ્છાઞ્જલાશયાન્| કન્યાઃ કુમારકાન્ ગોઉરાન્ શુક્લવસ્ત્રાન્ સુતેજસઃ| નરાશનં દીપ્તતનું સમન્તાદ્ રુધિરોક્ષિતમ્| યઃ પશ્યેલ્લભતે યો વા છત્રાદર્શવિષામિષમ્| શુક્લાઃ સુમનસો વસ્ત્રમમેધ્યાઽઽલેપનં ફલમ્| શૈલં પ્રાસાદાસફલવૃક્ષસિંહનરદ્વિપાન્| આરોહેદ્ ગોઽશ્વયાનઞ્ચ તરેન્નદહ્રદોદધીન્| પૂર્વોત્તરેણ ગમનમગમ્યાગમનં મૃતિઃ| સમ્બાધાન્નિસ્સૃતિઃ સ્પર્શાસ્તારકાઽઽચલભાસ્વતામ્| રોદનં પતિતોત્તાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્| યસ્ય સ્યાદાયુરારોગ્યં વિત્તં સ બહુશોઽશ્નુતે||૩૪||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે તન્ત્રરીતિઃ| મનોવહાનામિત્યાદિ સુબોધમ્| દેવાનિત્યાદિના શુભાઃ સ્વપ્ના ઉચ્યન્તે| દેવાનિત્યાદેર્યઃ પશ્યેદિતિ સમ્બન્ધઃ તથા છત્રાદીનિ યો લભતે| શૈલાદીંશ્ચઽઽરોહેત્| નદ્યાદીંશ્ચ તરેત્| પૂર્વોત્તરગમનાદિકઞ્ચ યસ્ય સ્યાત્ સ આયુરાદિકમશ્નુતે| નરાશનો રાક્ષસઃ પુષ્પાણિ ઉક્ષિતં સિક્થમ્| સુમનસઃ હૃદો ગમ્ભીરઃ| અગમ્યાઃ સકુલ્યાન્ત્યજાતિશ્ચ| મૃતિર્મરણમ્||૩૪||

Adhikarana ashubhaH svapnaH (2) · Śloka 2

પિતૃદેવદ્વિજાતીનાં ક્રુદ્ધભીતકૃશાત્મનામ્| મલિનામ્બરપુષ્પાણાં દર્શનં ન પ્રશસ્યતે|૨|

Adhikarana shubhaH svapnaH (2) · Śloka 2

તેષામેવ તુ તુષ્ટાનાં શુદ્ધપુષ્પામ્બરાત્મનામ્| દર્શનં શસ્યતે સ્વપ્ને તૈશ્ચ સમ્ભાષણં શુભમ્||૨||

Adhikarana svapnadarshanottaramanuShThAnam (35) · Śloka 35

દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નાન્ દારુણાન્ શોભનાન્ વા| પ્રાતઃ સ્નાતઃ સર્ષપાનગ્નિવર્ણાન્| હૃત્વા સાવિત્ર્યા સર્પિષાક્તાંસ્તિલાન્ વા| પૂતઃ પાપૈર્મુચ્યતે વ્યાધિભિશ્ચ||૩૫||

પિતૃપ્રભૃતીનાં શુભાનામપિ કૃદ્ધાદ્યાત્મનાં સતાં મલિનામ્બરપુષ્પધારિણાં ચ દર્શનં નેષ્યતે| તેષામેવ પિત્રાદીનાં તુષ્ટાદિગુણાનાં દર્શનં શસ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તૈરતિતુષ્ટાદિગુણૈઃ પિત્રાદિભિઃ|

Adhikarana AturasyArogyalakShaNam (36) · Śloka 36

મઙ્ગલાચારસમ્પન્નઃ પરિવારસ્તથાઽઽતુરઃ| શ્રદ્ધધાનોઽનુકૂલશ્ચ પ્રભૂતદ્રવ્યસંગ્રહઃ| સત્વલક્ષણસંયોગો ભક્તિર્વૈદ્યદ્વિજાતિષુ| ચિકિત્સાયામનિર્વેદસ્તદાઽઽરોગસ્ય લક્ષણમ્||૩૬||

મઙ્ગલાચારસમ્પન્નાદિકમારોગ્યલક્ષણમ્| પ્રભૂતાનાં દ્રવ્યાણાં સંગ્રહસ્તથોક્તઃ| સત્ત્વલક્ષણાનિ શૌચાસ્તિક્યાદીનિ||૩૬||

Adhikarana shArIrasthAnanAmanirUpaNam (37-38) · Śloka 38

ઇત્યત્ર જન્મમરણં યતઃ સમ્યગુદાહૃતમ્| શરીરસ્ય તતઃ સ્થાનં શારીરમિદમુચ્યતે||૩૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને દૂતાદિવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૩૮||

સ્થાનનામ નિરૂપ્યતે| અસ્મિન્ સ્થાને શરીરસ્ય જન્મનઃ પ્રભૃતિમરણં યાવદ્યતઃ સમ્યગુદાહૃતં પ્રદર્શિતમ્| અતઃ સ્થાનં શારીરમુચ્યત ઇતિ||૩૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયાં અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ