12. dūtādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha dUtAdivij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|൧|

ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയമപി ആയുഷ ഇദന്താപരിജ്ഞാനാര്ഥമുപയുജ്യത ഇതി തദര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| സുബോധമ്|| ൧||

Adhikarana atha dUtAdivij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയമപി ആയുഷ ഇദന്താപരിജ്ഞാനാര്ഥമുപയുജ്യത ഇതി തദര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| സുബോധമ്|| ൧||

Adhikarana adhyAyaprayojanam (2) · Śloka 2

നിര്ദിഷ്ടം രിഷ്ടമാതുരാശ്രയമ്| ദൂതസ്യാപി തു ജാതിവേഷഭാഷാചേഷ്ടിതദേശകാലാ വൈദ്യസ്യ ച തസ്സങ്ഗല്പപ്രസ്ഥാനപ്രയാണപ്രവേശാ ഗ്രഹചാരോऽപൂര്വസമ്ഭവഃ സ്വപ്നദര്ശനാനി ച രോഗിണഃ ശുഭാശുഭം സൂചയന്തി||൨||

നിര്ദിഷ്ടമിത്യാദിനാ ശാസ്ത്രകാരഃ സ്വയമധ്യായപ്രയോജനം കഥയതി| ദൂതജാത്യാദയോऽപി രോഗിണഃ ശുഭാശുഭം സൂചയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ജാതിഃ ബ്രാഹ്മണാദികാ| ഭാഷാ വചനമ്| ചേഷ്ടിതം ക്രിയാ| ദേശഃ ഉഷ്ണശീതാദികോ വികാരസമാനാസമാനസ്തദ്വത് കാലോऽപി ച| വൈദ്യസ്യ ച തത്സങ്ഗമേ യഃ സങ്കല്പസ്തദിതി ദൂതസ്യ വ്യപദേശഃ| പ്രസ്ഥാനം സ്വവേശ്മനോ നിര്ഗമനമ്| പ്രയാണം പഥി| പ്രവേശഃ ആതുരവേശ്മനി| ഗ്രഹാണാം ചാരോ രാശിഗമനമ്| അപൂര്വസമ്ഭവോ വൈദ്യാതുരസങ്ഗമേ പ്രഥമമയത്നേനോത്പത്തിരഭൂതപൂര്വസ്യ ശുഭാശുഭസൂചകസ്യ|| ൨||

Adhikarana ashubhadUtadarshanam (1) · Śloka 1

തത്രാऽऽതുരാദ്വര്ണോത്തമോऽന്യാശ്രമഃ പാഷണ്ഡഃ ഷണ്ഡോ മുണ്ഡീ ജടിലഃ സ്ത്രീ വ്യാധിതോऽനേകഃ|൧|

Adhikarana ashubha dUtAH (1) · Śloka 1

ജീര്ണവിവര്ണമലിനച്ഛിന്നാര്ദ്രൈകവസനഃ പങ്കതൈലദിഗ്ധോ രക്ത- മാല്യാനുലേപനോ വികൃതാങ്ഗരൂപകര്മാ ഖരോഷ്ട്രമഹിഷവാഹനോ വിക്ലവഃ ശ്വസന് രുദന്|൧|

Adhikarana ashubhadUtasya bhAShAdi (1) · Śloka 1

നിഷ്ഠുരാമങ്ഗലാഭിധായീ ദൂരാദാഹ്വയമാനഃ||൧||

Adhikarana ashubhadUtasya ceShTitam (4) · Śloka 4

തൃണലോഷ്ഠതുഷാങ്ഗാരഭസ്മതുഷസീസാസ്ഥികേശശിരോലലാടനാസികാസ്യദന്തജിഹ്വാഗ്രീവാനഖാനാമികാങ്ഗുലിസ്തനജഠര- നാഭിപൃഷ്ഠകടീമേഹനജങ്ഘാകപാലപലലോപലമുസലശുര്പോപാനന്മാര്ജനീശസ്ത്രവസ്ത്രാന്തദശാകാര്പാസഭഗ്നച്യുത സ്പൃക്കാഷ്ഠയഷ്ടീതുലാരജ്ജുപാശചര്മവേണുരിക്തഭാജനസ്നേഹഭാജനധരഃ| പാദാഭ്യാം ഭുവം മുഞ്ചന് വിലിഖന്| ഗൃഹീത്വാ പക്വം ഫലമസാരം വാ| തദ്വിധമന്യദ്വാ||൪||

Adhikarana dUtAgamanasyAprashastou deshakAlou (3) · Śloka 3

വികാരതുല്യഗുണേ ച ദേശേ കാലേ വാ ദൂതോ വൈദ്യമുപസര്പന് അശുഭഃ||൩||

ആതുരാദിത്യാദേര്ദൂതോ വൈദ്യമുപസര്പന്ന ശുഭ ഇതി സമ്ബന്ധഃ ആതുരവര്ണാദുത്തമോ വര്ണോഉ യസ്യ ദൂതസ്യ| യഥാ ശൂദ്രസ്യ ബ്രാഹ്മണാദീനാം ത്രയാണാമന്യതമോ ദൂതഃ| വൈശ്യസ്യ ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയാഭ്യാമന്യതരസ്തഥാ ക്ഷത്രിയസ്യ ബ്രാഹ്മണ ഇതി| അന്യാശ്രമോ ഭിന്നാശ്രമഃ| ചത്വാര ആശ്രമാഃ| ബ്രഹ്മചാരീ ഗൃഹസ്ഥോ യതിര്വാനപ്രസ്ഥഃ ഇതി| പാഷണ്ഡാ ലിങ്ഗിനഃ ഷണ്ഡഃ ക്ലീബഃ| സ്ത്രീദൂതഃ| അനേകോ യുഗപദ് ബഹവോ ദൂതാഃ ജീര്ണാദിവസനഃ| വിവര്ണോ വിശിഷ്ടവര്ണഃ വിക്ലവോ ഭീരുഃ| നിഷ്ഠുരോ രൂക്ഷഃ| അമങ്ഗലാദ്യഭിധായീ| ദൂരാദാഹ്വയമാനോ വൈദ്യമ്| തൃണാദി സ്പൃക്| അനാമികാങ്ഗുലിഃ കനിഷ്ഠായാഃ പൂര്വാ| മാര്ജനീ ശോധനീ| ഭഗ്നച്യുതോഉ തഥാവിധോഉ ഭാണ്ഡോഉ| തഥാ കാഷ്ഠാദിധരഃ| പാദാഭ്യം ഭുവനതല്പാദീനി മുഞ്ചന്| അഥവാ പക്വം ഫലാനി ഗൃഹീത്വാ ദൂതോ വൈദ്യമുപസര്പന്നശുഭഃ| തദ്വിധമന്യത് ക്ലിന്നദുര്ഗന്ധാദി|| ൩||

Adhikarana vikAsatulyaguNou deshakAlau (4) · Śloka 4

തദ്യഥാ-ഘൃതോദകാദിദ്രവസമീപസ്ഥമതിശീതസ്തബ്ധാഃ പ്രത്യു- ഷസി ശ്ലേഷ്മാമയേऽശുഭഃ| പിത്താമയേ തു ശുഭഃ| തഥാ സേതു- ഭങ്ഗേ ഛര്ദിമേഹാതിസാരാദിഷ്വശുഭഃ| സേതുബന്ധേ തു ശുഭഃ||൪||

വികാരാതുല്യഗുണോഉ ദേശകാലോഉ തദ്യഥേത്യാദിനാ ദര്ശയതി| ശ്ലേഷ്മാമയേഷു ഘൃതോദകാദി സമീപസ്ഥം വൈദ്യം ദൂത ഉപസര്പന്നശുഭഃ| പിത്താമയേഷു ശുഭഃ| ഛര്ദ്യാദിഷു സേതുഭങ്ഗേ അശുഭഃ| സേതുബന്ധേ ശുഭഃ| ദേശാ ഉക്താഃ|

Adhikarana dUtAgamane~ashubhA velA (5) · Śloka 5

തഥാ മധ്യാഹ്നോഭയസന്ധ്യാര്ധരാത്രിചതുര്ഥീഷഷ്ഠീനവമീപര്വദിനേഷു ഗ്രഹോപരാഗോത്പാതദര്ശനഭരണീകൃത്തികാര്ദ്രാऽऽശ്ലേഷാമഘാമൂല- പൂര്വാസുചാശുഭഃ||൫||

തഥേത്യാദിനാ കാല ഉച്യതേ| ഉഭയസന്ധ്യാ പൂര്വാ ചാപരാ ച| നക്ഷത്രം മഹാരോഗദേശാന്തരവിവക്ഷയാ|| ൫||

Adhikarana dUtAgamane ashubhaM vaidyaceShTitam (6) · Śloka 6

യശ്ഛ വൈദ്യം സുപ്തം നഗ്നഞ്ച ഭൂമോഉ ശയാനമഭ്യക്തം മുക്തകേശം ദക്ഷിണാഭിമുഖം വിക്ലവം ഛിന്ദന്തം ഭിന്ദന്തമഗ്നിപിതൃ- കാര്യ്യപ്രവണമശസ്തം ചിന്തയന്തം കഥയന്തം വോപതിഷ്ഠതി||൬||

യശ്ഛ ദൂതഃ സുപ്താദികം വൈദ്യമുപതിഷ്ഠതി തം ദൂതം വൈദ്യോ നാനുയായാത്|

Adhikarana vaidyasyAparaM ceShTitam (7) · Śloka 7

യോ വാ ദിശം യാമ്യാം പ്രതികൃതാഞ്ജലിര്വിഷമൈകപാദസ്ഥഃ||൭||

യോ വാ ഇത്യാദി ഭിഷഗ്വിശേഷണമ്| വിഷയോ ഭൂമാവസമ്യക് സ്ഥിത ഏകപാദസ്തേന തിഷ്ഠതി യഃ|| ൭||

Adhikarana ashubhamAturasaMshrayaM dUtavAkyam (8) · Śloka 8

യസ്മിന് വ്യാധിതാശ്രയം കഥയതി ദൂതേ ഭിഷഗശുഭമിന്ദ്രി- യാര്ഥമുപലക്ഷയേത് സങ്കല്പയേദ്വാ തം ച നാനുയായാത്||൮||

യസ്മിന് വ്യാധിതാശ്രയമാതുരമുദ്ദിശ്യ ദൂതേ കഥയത്യശുഭമിന്ദ്രിയാര്ഥം ശബ്ദസ്പര്ശാദികം ഭിഷഗനുഭവതി വാ സങ്കല്പയതി വാ| തം ദൂതം നായുയായാത്|| ൮||

Adhikarana vaidyasya prasthAnam (9) · Śloka 9

അതോऽന്യഥാ പുനഃ കരുണാപേശലേന മനസാ സൌമനസ്യവതാ മാതാപിതൃസമേനാതുരസ്യാത്യന്തമാരോഗ്യമാശംസമാനേന പ്രയാതവ്യമ്||൯||

അതോ യഥോക്താദാതുരാദ്വര്ണോത്തമ ഇത്യാദി ദര്ശിതാദ്വൈപരീത്യേ കരുണാപേശലത്വാദിയുക്തേന ഭിഷജാ ആതുരം ദ്രഷ്ടും പ്രയാതവ്യമ്|| ൯||

Adhikarana vaidyena prasthAnAdiShu darshanAdiyogyAni aShTottarashataM ma~ggalAni (10) · Śloka 10

പ്രസ്ഥാനഗമനപ്രവേശേഷു ദധിമധുഘൃതലാജപുഷ്പാക്ഷതോദുമ്ബരാശ്വത്ഥമുക്താമണിച്ഛത്രദുര്വാങ്കുരാദര്ശകന്യാധ്വജസ്യന്ദനാഷ്ടാപദാ- ക്ഷാനൃപശ്രീതരുര്ഭദ്രപീഠാനി സസ്യാനി മത്സ്യാ ഹയാ ഹംസചാഷൌ വൃഷഃ കേസരീ ദക്ഷിണാവര്ത്തശങ്ഖാബ്ജസിദ്ധാര്ഥകാരോചനാഃ സ്വസ്തികസ്തോരണം കീചകാ വേണവോ വരവധൂര്മദസിക്തഗണ്ഡോ ഗജസ്തോയലമ്ബോऽമ്ബുദഃ പൂര്ണകുമ്ഭോ ഹരിദ്രാऽത്രിരിന്ദ്രഃ ഫലാന്യാര്ദ്രമാംസം സിതം ചാമരങ്ഗോഉഃ സവത്സാങ്ഗനാ പുത്രിണീ മാനുഷം വര്ധമാനം സഹസ്രം നരാണാം പ്രയുക്താനി യാനാനി ധന്വന്തരിര്വാമനോ ബ്രാഹ്മണോ ഭൂമിരഭ്യുദ്ധൃതാ സിദ്ധമന്നം വരാഹശ്ഛ തോയോത്ഥിതസ്ത്രിണയനമധുസൂദനസ്കന്ദപദ്മാസനാഃ ലോകപാലാഃ സുരാഃ ഖം ദിശോऽഗ്നിഃ സരാംസി സ്രവന്ത്യഃ സമുദ്രാ മഖാ മാരുതാ ജ്യോതിഷം ധര്മ്മശാസ്ത്രാണി തീര്ഥാനി കാവ്യം ധര്മാര്ഥ- കാമാമൃതം വാലഖില്യാദയോ വേദവാക്യം നിധിഃ കോഉസ്തുഭഃ കഞ്ചനം മാണിഭദ്രഃ സുമേരുഃ പ്രിയങ്ഗുഃ പ്രദീപോ വചാമോദകൌ ദിതിരദിതിരരുന്ധതീ ഋദ്ധിഃ സാവിത്ര്യുമാകാശഗങ്ഗാ ശചീ ദേവസേനാ സ്വധാ ശാന്തിര്ലക്ഷ്മീഃ സരസ്വത്യപത്യം ക്ഷമാ സ്വസ്തിശബ്ദോ വഷട്കാരാഉമ്കാരപുണ്യാഹധര്മക്രിയാശ്ഛൈതദഷ്ടോത്തരം മങ്ഗലാനാം ശതം ദര്ശനാത് സ്പര്ശനാത് കീര്ത്തനാച്ചാശുഭാനി വ്യപോഹ്യാര്ഥസിദ്ധിം ദിശന്ത്യുത്തമാമ്||൧൦||

വൈദ്യസ്യാന്യസ്യ ച ദധ്യാദികം മങ്ഗലാനാമഷ്ടോത്തരശതം ദര്ശനാദിഭ്യോऽശുഭാനി വ്യപോഹ്യ ഉത്തമാര്ഥസിദ്ധിം ദിശതി| അക്ഷതാ യവാഃ| സ്യന്ദനം രഥാദി| അഷ്ടാപദം ചതുരങ്ഗഫലകമ്| അക്ഷാഃ പാശാഃ| ശ്രീതരുഃ ബില്വവൃക്ഷഃ| ഭദ്രപീഠം ദേവാസനം ചതുഷ്കോണമ്| സ്വസ്തികാ ആകാരവിശേഷാഃ| കീചകാ വേണവോ, യേ വേണവോ വായുനാ ശബ്ദായന്തേ| വരവധൂരുത്തമാ സ്ത്രീ| വര്ധമാനമലങ്കാരവിശേഷഃ| യാനാന്യശ്വാദീനി പ്രയുക്താനി| ബോധകരണേന ധന്വന്തരിശ്ഛിത്രാദികൃതഃ| വാമനോ യഃ കശ്ഛിത്| തഥാ ബ്രാഹ്മണഃ| വരാഹഃ സൂകരഃ തോയമധ്യാദുത്ഥിതഃ സന്| അമൃതം ശബ്ദ ഏവ| മാണിഭദ്രോ യക്ഷവിശേഷഃ| ദിതിരസുരമാതാ| അദിതിഃ സൂര്യമാതാ| ദേവസേനാ തത്സംജ്ഞാ| സ്വധാ പിതൃണാമ്| ശാന്തിര്ധര്മസ്യ| അപത്യം സ്വസ്യ| ക്ഷമാ ധര്മസ്യ| സ്വസ്തീത്യയം ശബ്ദഃ|| ൧൦||

Adhikarana vaidyasya prasthAnAdiShu pakShyAdibhiH shubhAshubhasUcanAH (11) · Śloka 11

അപി ച-പുന്നാമാനഃ പക്ഷിണോ വാമാഃ ശിവാഃ||൧൧||

അപി ചേതി സമുച്ചയേ| പുന്നാമാനോ യേ സ്ത്രീവ്യഞ്ജനാ അപി പുരുഷാഭിധാനാഃ ശുക്രചാഷാദയസ്തേ വാമാഃ ശിവാഃ ശുഭാഃ പ്രസ്ഥാനാദിഷു|

Adhikarana shubhasUcakAH dakShiNAH prANinaH (12) · Śloka 12

ശിവാ ശ്യാമാ പിങ്ഗലാ കോകിലാऽരലാ ചുച്ഛുന്ദരീ സൂകരീ ഗൃഹഗോധികൈകശഫാശ്ഛ സ്ത്രീനാമാനോ ദക്ഷിണാഃ| ശിഖീ ചഷകശ്യേനഗജാജകപയശ്ഛ||൧൨||

ശിവാദയോ ദക്ഷിണാഃ ശിവാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ശിവാ പ്രസിദ്ധാ| ശ്യാമാ പിങ്ഗലാ| അരലാ ചേതി പക്ഷിവിശേഷാഃ| ചുച്ഛുന്ദരീ ഗന്ധമൂഷികാ| ഗൃഹഗോധികാ മുസലീ| ഏകശഫാ വഡവാദിഃ| സ്ത്രീനാമാനഃ ശിഖ്യാദയശ്ഛ ദക്ഷിണാഃ ശിവാഃ| ശിഖീ മയൂരഃ| ചഷകഃ പ്രാണിവിശേഷസ്തത്സംജ്ഞകഃ|| ൧൨||

Adhikarana praveshe pashupakShiNAmavasthAnam (13) · Śloka 13

പ്രവേശേ തു വിപരീതാഃ||൧൩||

യേ വാമാ ഉക്താസ്തേ പ്രവേശേ ദക്ഷിണാഃ ശുഭാഃ| യേ ച ദക്ഷിണാ ഉക്താസ്തേ പ്രവേശേ വാമാഃ|| ൧൩||

Adhikarana shvashRugAlayosvasthAnam (1) · Śloka 1

സര്വത്ര ച ദക്ഷിണാദ്വാമഗമനമിഷ്ടം ശ്വശൃഗാലയോഃ||൧||

Adhikarana mRugaviha~ggayoravasthAnam (14) · Śloka 14

വിപരീതം മൃഗവിഹങ്ഗയോഃ||൧൪||

മൃഗവിഹങ്ഗയോര്വിപരീതം വാമാദ്ദക്ഷിണഗമനമ്| സര്വത്ര പ്രസ്ഥാനാദിഷു|

Adhikarana sarvathA darshanIyAH prANinaH (15) · Śloka 15

സര്വഥാപി ദര്ശനം ഭരദ്വാജചാഷഭാസനകുലാനാമ്||൧൫||

സര്വഥാ സര്വപ്രകാരാം പുരഃ പശ്ഛാത് പ്രവേശേ പ്രസ്ഥാനേ ചേത്യേവമാദി ഭരദ്വാജാദീനാം ദര്ശനമ്|| ൧൫||

Adhikarana kIrttanIyAH prANinaH (16) · Śloka 16

ശശസര്പാജാऽവിഗോധാജാവികസൂകരാണാന്തു കീര്തനമിഷ്ടമ്| ന ദര്ശനം വിരുതം വാ||൧൬||

ശശാദീനാം കീര്ത്തനം പര്യ്യായേണാപി കീര്ത്തനമേവൈഷാം ശസ്തം ന ദര്ശനമ്| ദര്ശനം വിരുതം ചൈവ നോ കീര്ത്തനമിതി വിപരീതാര്ഥഃ|| ൧൬||

Adhikarana RukShavAnarayoH kIrttanamiShTam (1) · Śloka 1

വിപരീതമൃക്ഷവാനരയോഃ||൧||

Adhikarana sarvathA ashivAH prANinaH (17) · Śloka 17

സര്വമപി ത്വനിഷ്ടം സരടകുക്കുടവിഡാലോലൂകാനാമ്||൧൭||

സരടാദേഏനാം സമ്ബന്ധി സര്വമനിഷ്ടദര്ശനം വിരുതം കേഏര്തനം ച || ൧൭||

Adhikarana vyAdhivisheShe chedabhedaruddhapravattanAdi shabdAH dUtasya shubhAvahAH (18) · Śloka 18

തഥാ ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാദിഷു ഛേദശബ്ദ ഇഷ്ടോ ഗുല്മോദരാദിഷു ഭേദശബ്ദോऽതീസാരരക്തപിത്താദിഷു രുദ്ധശബ്ദോऽശ്മര്യ്യുദരാദിഷു പ്രവര്ത്തനശബ്ദ ഇതി| ഏവമന്യേऽപി ധ്വനയോ യോജ്യാഃ||൧൮||

ഗ്രന്ഥാദിഷു ഛേദനശബ്ദ ഇഷ്ടഃ| ഗുല്മാദിഷു ഭേദശബ്ദഃ| രക്തപിത്താദിഷ്വിത്യത്രാദിഗ്രഹണേന വമനവിരേചനബസ്ത്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഏവമന്യേ ധ്വനയോ യോജ്യാഃ| തഥാ പാണ്ഡുരോഗേ ശൂനശബ്ദഃ| കാസേ ക്ഷതശബ്ദഃ| ശ്വാസേ ഛിന്നഃ| യക്ഷ്മിണഃ സംസ്ഥിതഃ ഇത്യേവമാദിഃ|| ൧൮||

Adhikarana sarvatraiva shubhAvahAH shabdAH (19) · Śloka 19

സര്വത്രൈവ ച സ്ഥിരസ്ഥാവരവര്ദ്ധമാനത്രാതാऽചലധ്രുവക്ഷേമ- ശിവാ-ദയഃ ശബ്ദാഃ ധന്യവാദിത്രസ്വരാശ്ഛ ശ്രേഷ്ഠാഃ||൧൯||

സ്ഥിരാദിശബ്ദാ ധന്യാനാം ച വാദിത്രാണാം ധ്വനയഃ സര്വത്ര ശ്രേഷ്ഠാഃ|

Adhikarana cikitsApratiShedhakAH shabdAH (20) · Śloka 20

ക്ഷതഹതപതിതാക്രോശപ്രഹാരച്ഛേദഭേദദാഹഹാഹാപ്രതിഷേധാദിശബ്ദാ- ശ്ഛികിത്സാപ്രതിഷേധായ||൨൦||

ക്ഷതാദയഃ പ്രസ്തുതപ്രതിഷേധായ ഭവന്തി| ശബ്ദാ ഇതി ക്ഷതാദിഭിരഭിസമ്ബധ്യതേ| തേന ക്ഷതാദിപര്യ്യായാണാമപി ഗ്രഹണമ്| ആ-മാ-നോ-ന പ്രതിഷേധശബ്ദാഃ| ആദിഗ്രഹണേന നിവൃത്ത്യാദിപര്യ്യായാണാം ഗ്രഹണമ്| അഥവാ പ്രതിഷേധ ഇത്യയം ശബ്ദ ആദിര്യേഷാം ശബ്ദാനാം തേ പ്രതിഷേധാദയഃ| പ്രതിഷേധപ്രകാരാ ഇത്യര്ഥഃ|| ൨൦||

Adhikarana digAdivisheSheShu cikitsApratiShedhakAH shabdAH (21) · Śloka 21

ദീപ്തായാം ച ദിശി ക്രൂരാഃ പക്ഷിമൃഗധ്വനയോ വൃക്ഷേ വാ രൂക്ഷ- ശുഷ്കേ സവല്ലീകണ്ടകേ| തദ്വിധേ വാ ദേശേ||൨൧||

ദീപ്തേത്യാദികം ചികിത്സപ്രതിഷേധായേത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| ദീപ്താം ദിശം പ്രതി ക്രൂരാണാം മൃഗാണാം പക്ഷിണാം ച ധ്വനയഃ| പ്രാച്യാദിപ്രത്യയഹേതുത്വേനാऽനുമിതൈകാऽപി സതീ ദിഗ്വ്യവഹാരര്ഥമധിഷ്ഠാതൃദേവതാവിശേഷനിയമവശാത് പ്രവിഭക്തൈവാऽഷ്ടധാ വിഭജ്യതേ| തത്ര വിഷുവതി സൂര്യ്യോ യത ഉദേതി സാ സഹസ്രാക്ഷാധിഷ്ഠിതാ ഐന്ദ്രീനാമ ദിക്| തദഭിമുഖസ്യ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ വൈരസ്യതാ ക്രാന്തമൂര്തിര്യാമ്യാ നാമ| തസ്യൈവ പശ്ഛാത് പത്യാ യാദസാമാലിങ്ഗിതാ വാരുണീ നാമ| തസ്യൈവ വാമതോ രാജരാജസ്വീകൃതാ കോഉബേരീ നാമ| താസാമന്തരാലേഷു വിദിശഃ| തത്ര ദക്ഷിണപൂര്വാ ചൈത്രഭാനവീ| ദക്ഷിണപാശ്ഛിമാ നൈഋതീ പശ്ഛിമോത്തരാ പാവനീ| ഉത്തരപൂര്വാ ഐശാനീതി| ആസാമഷ്ടാനാം കുകുഭാം ഭഗവന് സഹസ്രശ്മിഃ പൂര്വാദിക്രമേണാഹോരാത്രഭാഗേഷ്വഷ്ടാസ്വേവാവരോധവേശ്മസ്വിവ ദക്ഷിണഃ കാമീ ക്രമേണൈവ ഭോക്തൃത്വമനുഭവതി| തത്ര പൂര്വേ ദിനസ്യായാമേ ശാതക്രതവീമാശാമവലമ്ബതേ ഭഗവാന്| ദ്വിതീയേ ജാതവേദസീമ്| തൃതീയേ സമദര്ശിലാഞ്ഛിതാമ്| ചതുര്ഥേ രക്ഷോമാലിനീമ്| പ്രഥമേ നിശായാമേ വരുണാശ്വാസിതാമ്| ദ്വിതീയേ സമീകരണനായികാമ്| തൃതീയേ പുണ്യജാതാക്ഷിപ്താമ്| ചതുര്ഥേ വൃക്ഷധ്വജപാലിതാമിതി| താസാഞ്ച സമ്പ്രതി രവിര്യാമുപഭുങ്ക്തേ സാ സ്വാധീനഭര്തൃകേവ ദീപ്താ| യാമുപഭുജ്യ യാതഃ സാ പ്രോഷിതഭര്തൃകേവാങ്ഗരിതാ| യാം യാസ്യതി സാ വാസകസജ്ജേവ ധൂമിതാ| ശേഷാഃ പരിത്യക്തതത്സമാഗമാഷാഃ പ്രവ്രജിതാ ഇവ ശാന്താഃ തത്രാത്മാനമവധിം കൃത്വ ദിശി ദീപ്താ യാം ക്രൂരമൃഗപക്ഷിവാചഃ| ക്രൂരാ മൃഗാഃ ക്രവ്യാദാഃ ശൃഗാലസിംഹാദയഃ പക്ഷിണോ ഗൃധ്രോലൂകാദയഃ | ക്രവ്യാദാഃ ക്രൂരാഃ| ഫലശാല്യാദിഭുജോ മൃഗപക്ഷിണഃ സൌമ്യാഃ| തദ്വിധേ ദേശേ രോഉക്ഷ്യാദിയുക്തേ|| ൨൧||

Adhikarana cikitsApratiShedhakaM darshanam (22) · Śloka 22

ദര്ശനഞ്ച തൃണപലലകാഷ്ഠഭാരകര്പൂരകലോഷ്ഠാദീനാങ്കണ്ടകോര്ധ്വപാദയാനശയനാദിഭഗ്നോപസ്കരരിക്തകുമ്ഭകമദ്യ- വസാതൈലതിലഗര്ഭിണീശ്വപാകവ്യസനിമൃതാനാഞ്ച||൨൨||

തൃണാദീനാം ദര്ശനം ചികിത്സാപ്രതിഷേധായ| പലലസ്തിലകല്കഃ| ഊര്ധ്വഗാഃ പാദാ യേഷാം യാനാദീനാമ്| ഉപസ്കര ഉപകരണദ്രവ്യമ്| ശ്വപാകശ്ഛണ്ഡാലഃ ലുബ്ധകഃ| വ്യസന്യതിദുഃഖീ| മൃതം ശവമ്|

Adhikarana vaidyasya AturagRuhapraveshasamaye cikitsApratiShedhakAH (23) · Śloka 23

പ്രവേശേ ചാതുരഗൃഹാത്പൂര്വോക്തമാങ്ഗല്യനിര്ഗമഃ| പ്രവിഷ്ടസ്യ തു ഭിഷജോ ന സത്കാരോ ലാഭതുഷ്ടിസ്തുതയശ്ഛാശുഭാഃ||൨൩||

പൂര്വോക്താനി മങ്ഗലാനി ഘൃതാദീനി| തേഷാമാऽऽതുരഗൃഹാന്നിര്ഗമോ വൈദ്യസ്യ പ്രവിശതഃ|| ൨൩||

Adhikarana Aturasya cikitsApratiShedhakAni grahanakShatrANi (24) · Śloka 24

ആതുരസ്യ വക്രാനുവക്രാ ഗ്രഹാഗര്ഹിതസ്ഥാനസ്ഥാഃ||൨൪||

ആതുരസ്യ വക്രാനുവക്രാദിചികിത്സാപ്രതിഷേധായ ധ്രുവം പ്രതിബന്ധായ| രാശിചക്രേ സ്പഷ്ടഗതേ യേ പ്രതിനിവൃത്ത്യ ഗന്തും പ്രവൃത്താസ്തേ വക്രാഃ| തതോऽപി പുനവ്യാവൃത്താഃ സ്പഷ്ടമാര്ഗമനുപ്രാപ്താ അനുവക്രാഃ ഗര്ഹിതേ സ്ഥാനേ തിഷ്ഠന്തീതി ഗര്ഹിതസ്ഥാനസ്ഥാഃ| ഗര്ഹിതസ്ഥാനമനുപചയരാശിലക്ഷണമ്| അനുപചയാശ്ഛ രാശയഃ| സ്വജന്മനക്ഷത്രരാശോഃ പ്രഥമദ്വിതീയചതുര്ഥപഞ്ചമസപ്തമാഷ്ടമനവമദ്വാദശരാശയഃ| ഉപചയാസ്ത്രിഷഡേകാദശദശമാഃ| തത്രാശ്വിന്യാദീനാം സപ്തവിംശതിഃ സപാദനക്ഷത്രദ്വയവിഭാഗേന ക്രമേണ മേഷവൃഷഭമിഥുനകര്കടകസിംഹകന്യാതുലാവൃശ്ഛികധനുമകരകുമ്ഭമീനാഖ്യാ ദ്വാദശരാശയഃ|| ൨൪||

Adhikarana ketvAdibhirjanmarkShAbhibhavaH (25) · Śloka 25

കേതുശനിരാഹുഭിര്ജന്മര്ക്ഷാऽऽഭിഭവഃ||൨൫||

കേത്വാദിഭിര്ജന്മര്ക്ഷാऽऽഭിഭവഃ| ജന്മര്ക്ഷോ ജന്മരാശിഃ| തസ്മിന് സന്നിപാതസ്തദാऽऽഭിഭവഃ|| ൨൫||

Adhikarana gRuhadArAdiShu garhita lakShaNaprAdurbhAvaH (26) · Śloka 26

ഗൃഹദാരശയനാസനവാഹനമണിരത്നോപകരണേഷു വാ ഗര്ഹിത- ലക്ഷണപ്രാദുര്ഭാവശ്ഛികിത്സാപ്രതിഷേധായ||൨൬||

ഗൃഹദാരാദിഷു ഗര്ഹിതാനാമശുഭാനാം ലക്ഷണാനാം പ്രാദുര്ഭാവഃ|| ൨൬||

Adhikarana svapnaprakaraNam (shubhAshubhahetuH saptavidhaH svapnaH) (27) · Śloka 27

സ്വപ്നസ്തു സ്വയമന്യേന വാ ദൃഷ്ടഃ ശുഭാശുഭഹേതുഃ സപ്ത- വിധോ ദൃഷ്ടഃ ശ്രുതോऽനുഭൂതഃ പ്രാര്ഥിതഃ സങ്കല്പിതോ ഭാവികോ ദോഷജശ്ഛ||൨൭||

സാമാന്യേനാദൃഷ്ടപൂര്വദര്ശനഃ സ്വപ്നശ്ഛ ശുഭാശുഭഹേതുഃ| സ്വയം ദൃഷ്ട ഉപഭോക്ത്രാऽऽന്യേന വാ| തമുദ്ദിശ്യ ദൃഷ്ടഃ| സ ച ദൃഷ്ടാദിഭേദേന സപ്തവിധഃ| ദൃഷ്ടശ്ഛ ക്ഷുഷാ ഗൃൗഹീതസ്യ സ്വാപേ ദര്ശനമ്| ശ്രുതസ്യാഖ്യായികാരൂപേണ സ്വാപേ ദര്ശനം ശ്രുതഃ| അനുഭൂതഃ സ്വസംവേദനാദിനാ| പ്രാര്ഥിത ആകാങ്ക്ഷിതഃ| ഇദം കഥം നു മേ സ്യാത് ഇതി കല്പിതഃ സങ്കല്പിതഃ | ഇദം മയാऽവശ്യകര്ത്തവ്യമിത്യസ്യ ദര്ശനം ഭാവികഃ| സ്വഭാവാദാഗതഃ| ദോഷജോ വാതാദിസാമര്ഥ്യാന്നഭോഗമനാദിഃ|| ൨൭||

Adhikarana aphalAH saphalA alpaphalAshcha svapnAH (28) · Śloka 28

തത്രാദ്യഃ പഞ്ചവിധോऽഫലഃ| യഥാ യഥാസ്വപ്രകൃതിഃ വിസ്മൃതോ ദിവാऽതിഹ്രസ്വോऽതിദീര്ഘോ നാऽതിസുപ്തദൃഷ്ടശ്ഛ||൨൮||

തത്രാऽऽദ്യാഃ-ദൃഷ്ടശ്രുതാനുഭൂതപ്രാര്ഥിതസങ്കല്പിതാഃ പഞ്ച അഫലാഃ| ഭാവികദോഷജോഉ സഫലോഉ| ദോഷജോऽപി യഥാ സ്വപ്രകൃതിര്നിഷ്ഫലഃ| യഥാ വാതപ്രകൃതേര്കതജഃ| പിത്തപ്രകൃതേഃ പിത്തജഃ| ഏവം കഫേऽപി വാച്യമ്| തഥാ ദിവാ ദൃഷ്ടശ്ഛ നിഷ്ഫലഃ| വിസ്മൃതാദിരൂപോऽപി നിഷ്ഫലഃ| വിസ്മൃതോ യഃ സാധു ന സ്മര്യ്യതേ|| ൨൮||

Adhikarana rAtreH pUrvaparabhAgavisheSheNa phalavisheShaH (29) · Śloka 29

പൂര്വരാത്രേऽല്പം ചിരാച്ച ഫലം കരോതി| ഗോസര്ഗേ മഹത്സ- ദ്യശ്ഛ||൨൯||

നിശാദോഉ ദൃഷ്ടഃ സഫലോऽപി ശുഭാശുഭശ്ഛിരാത്ഫലമല്പം ച കരോതി| ഗോസര്ഗോ രാത്രേഃ ക്ഷയഃ തസ്മിന് സദ്യഃ ഫലം മഹാഫലം ച|| ൨൯||

Adhikarana mahatphalajanakasvapnopAyAH (30) · Śloka 30

നിദ്രയാ ച പുനരനുപഹതഃ പ്രതീപൈര്വാ വചോഭിര്ദാനയമനിയമാദിഭിര്വാ||൩൦||

ശുഭശ്ഛ സ്വപ്നഃ സ്വപ്നാദനന്തരം നിദ്രയാऽനുപഹതോ മഹത്ഫലം ദദാതി സദ്യശ്ഛ| തഥാ പ്രതീപൈര്ദൃഷ്ടസ്വപ്നപ്രതികൂലൈര്വചോഭിര്നോപഹതഃ| അഥവാ സ സര്വം സ്വപ്നോ ദാനാദിഭിര്മഹത് സദ്യശ്ഛ ഫലം ദദാതി| യമഃ ഇന്ദ്രിയാണാം വിഷയേഭ്യോ നിവൃത്തിഃ| നിയമഃ സദ്ദൃത്തമ്| ആദിഗ്രഹണേന മണിമന്ത്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്|| ൩൦||

Adhikarana tatra jvarAdisambhave maraNa sUcakAH svapnAH (1) · Śloka 1

തത്ര യഃ പ്രേതൈഃ സഹ മദ്യം പിബന് ശുനാऽऽകൃഷ്യതേ സ ഹന്യതേ ജ്വരേണ||൧||

Adhikarana raktapitte svapnaH (2) · Śloka 2

യോ ലാക്ഷാരക്താऽऽഭമമ്ബരം പശ്യതി| യോ വാ രക്ത- ദേഹമാല്യവസ്ത്രോ ഹസന്നാര്യ്യാ ഹ്നീയതേ, സ രക്തപിത്തേന||൨||

Adhikarana yakShmaNi svapnaH (1) · Śloka 1

യോ യാമ്യാം ദിശം ഖരോഷ്ട്രമഹിഷവരാഹാന്യതമേന സ യക്ഷ്മണാ|൧|

Adhikarana gulme svapnaH (1) · Śloka 1

യസ്യ കണ്ടകിനീ ലതാ വംശസ്താലോ വാ ഹൃദി ജായതേ സ ഗുല്മേന|൧|

Adhikarana shiracchede svapnaH (1) · Śloka 1

യസ്യ ശിരസി സ ശിരോരോഗേണ വാ ശിരച്ഛേദേന|൧|

Adhikarana kuShThe svapnaH (1) · Śloka 1

യസ്യ നഗ്നസ്യാജ്യാവസിക്തസ്യാഗ്നിമനര്ചിഷം ജുഹ്വതോ ജായന്തേ പദ്മാന്യുരസി സ കുഷ്ഠേന|൧|

Adhikarana pramehe svapnaH (1) · Śloka 1

യശ്ഛണ്ഡാലൈഃ സഹ സ്നേഹം പിബതി സ പ്രമേഹേണ|൧|

Adhikarana unmAde svapnaH (1) · Śloka 1

യോ രക്ഷോഭിഃ സഹ നൃത്യന്നപ്സു നിമിജ്ജതി സ ഉന്മാദേന|൧|

Adhikarana apasmAre svapnaH (1) · Śloka 1

യോ മത്തഃ സോऽപസ്മാരേണ|൧|

Adhikarana netrarogajanakaH svapnaH (1) · Śloka 1

യശ്ഛന്ദ്രസൂര്യ്യയോരുപരാഗം പശ്യതി തസ്യ നേത്രരോഗ ഉപജായതേ||൧||

Adhikarana netravinAshajanakaH svapnaH (31) · Śloka 31

യസ്തയോഃ പതനം തസ്യ നേത്രവിനാശഃ||൩൧||

തത്രേത്യാദിനാ സ്വപ്നവിശേഷാന് ദര്ശയതി| സുബോധമ്| പ്രേതാ നികൃഷ്ട ഭൂതവിശേഷാഃ| യസ്യ ഹൃദി കണ്ടകീലതാദികം ജായതേ സ ഗുല്മേന ഹന്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| യസ്യ പുനഃ കണ്ടകീലതാദികം ശിരസി ജായതേ സ ശിരോരോഗേണ ഹന്യതേ| ശസ്ത്രേണ കര്ത്രാ ശിരഃച്ഛേദേന കരണഭൂതേന ഹന്യതേ| സര്വത്ര തൃതീയാന്തം ഹന്യത ഇതി സമ്ബധ്യതേ| ഉപരാഗോ രാഹുച്ഛായയാ| തയോരിതി ചന്ദ്രസൂര്യ്യയോഃ|| ൩൧||

Adhikarana vyAdhitasya mArakAH svasthasya jIvitasandehakarAH svapnAH chardijanakashcha svapnaH (32) · Śloka 32

യഃ ശഷ്കുലീരപൂപാന്വാऽഭ്യവഹൃത്യ പ്രതിബുദ്ധശ്ഛര്ദയതി||൩൨||

ശുഷ്കുലീ തിലകൃതാ ഛര്ദയതി| തദേവ യത്സ്വപ്നേ ജഗ്ധമ്|| ൩൨||

Adhikarana svasthAturayoriShTaphalAH svapnAH (33) · Śloka 33

യസ്യ ശിരസി ലതാദയോ ജായന്തേ| വയാംസി ച നിലീയന്തേ| മോഉഢ്യം വാ ഭവതി| യോ ഗൃധ്രോലൂകകാകാദ്യൈഃ പ്രേതപിശാചരക്ഷോദ്രവിഡാന്ധ്രസ്ത്രീചന്ഡാലാദ്യൈര്വാ പരിവാര്യ്യതേ| ദക്ഷിണാഭുമുഖം വാ സ്ത്രിയാ നൃത്യന്നാകൃഷ്യതേ| അന്താവസായിഭിര്വാ സ്വയം വാ ദിഗ്വാസാ യാതി ശൂന്യാടവീമ് വാ| കപിരഥേന പ്രേതൈഃ പ്രവ്രജിതൈര്വാ പരിഷ്വജ്യതേ| നഗ്നോ വാ രക്താം സ്രജം ധാരയതി| പങ്കദിഗ്ധോ ഹസതി നൃത്യതി വാ| വേത്രവംശകണ്ടകതൃണഗഹനേ സംസൃജ്യതേ പതതി വാ| പാംസൂപധാനായാം ഭുവി വല്മീകഭസ്മശ്മശാനശ്വഭ്രായതനേഷു| പങ്കകൂപകലുഷോദകേഷു വാ മജ്ജതി| സ്രോതസാ വാ ഹ്നിയതേ| രക്തകുസുമവനാം ഭൂമിം ഗുഹാമന്ധകാരാചിതാം പാപകര്മാലയം സമ്ബാധം ജനനീം വാ പ്രവിശതി| മത്സ്യേന വാ ഗ്രസ്യതേ| ശ്മശ്രുകര്മ ച യോ ഗാത്രവൃദ്ധിം വിവാഹം ചാനുഭവതി| ശൈലാസാദാഗ്രാത് പതത്യാऽऽരോഹതി വാ യൂപപുഷ്പാഢ്യശാല്മലീകോവിദാരകിംശുകപാരിഭദ്രകാന്| യോ വാ പരാജീയതേ ബധ്യതേ ഛര്ദയതി വിരിച്യതേ ഹൃഷ്യതി ലഭതേ വാ ഹിരണ്യലോഹലവണതൈലപിണ്യാകകാര്പാസാന്| അശ്നാതി പക്വാന്നമ്| പിബതി മദ്യമ്| സ്നേഹം വാऽഭ്യജ്യതി| നിര്ഭര്ത്സ്യതേ വാ കുപിതൈഃ പിതൃഭിഃ| ചന്ദ്രാऽര്കതാരാദീപദേവതാനേത്രദര്ശനാന്യനുപതതോ ന ശ്യതോ വാ പശ്യതി| വക്രം വാ ബാഹുമങ്ഗം വാ വിഭിദ്യമാനമ്| പുരുഷാണ് വാ നഗ്നാന് കഷായവാസസോऽസൌമ്യാന് ദണ്ഡപാശഹസ്താന് കൃഷ്ണാന്രക്താക്ഷാണ്| സ്ത്രിയം വാ കൃഷ്ണശുക്ലദര്ശനാം ദീര്ഘകേശസ്തനീം കാലരാത്രിരൂപാമ്| തേ വ്യാധിതാഃ പഞ്ചതാമാപ്നുവന്തി| സ്വസ്ഥാസ്തു ജീവിതസന്ദേഹമിതി||൩൩||

ലതാദയോ ലതാവംശതാലഃ| വയാംസി പക്ഷിണഃ| ഗൃധ്രാദിഭിഃ പരിവാരണമ്| ആന്ധ്രദ്രവിഡോഉ ദാക്ഷിണാത്യജനപദനാമനീ| അന്താവസായിനശ്ഛണ്ഡാലാദയഃ| വേത്രം കാഷ്ഠവിശേഷഃ| വല്മീകാദിഷു വാ പതതി| വല്മീകം പിപീലികാസ്ഥാനമ്| സമ്ബാധം സങ്കടമ്| ജനനീ മാതാ| വയോവൃദ്ധിര്യഥാ ബാല്യേ യോഉവനം വാര്ധകം വാ| യൂപാദീന് വാ ആരോഹതി| ചന്ദ്രാദീന് പതതോ നശ്യതോ വാ യഃ പശ്യതി| ഏവമേതച്ഛാഷ്കുല്യപൂപാദികം ദൃഷ്ട്വാ വ്യാധിതാ നിശ്ഛിതം പഞ്ചത്വം പ്രാപ്നുവന്തി| സ്വസ്ഥാസ്തു ജീവിതസന്ദേഹമിതി|| ൩൩||

Adhikarana dAruNasvapnasambhavahetuH (2) · Śloka 2

ഭവന്തി ചാത്ര- മനോവഹാനാം പൂര്ണത്വാത് സ്രോതസാം പ്രബലൈര്മലൈഃ| ദൃശ്യന്തേ ദാരുണാഃ സ്വപ്നാ വിനാശാഭിമുഖാത്മഭിഃ|൨|

Adhikarana shubhaphalapradaH svapnaH (2) · Śloka 2

അകല്യാണമപി സ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാ തത്രൈവ യഃ പുനഃ| പശ്യേത്സൌമ്യം ശുഭം തസ്യ ശുഭമേവ ഫലം ഭവേത്||൨||

Adhikarana AyurArogyAdidAyakAH prashastAH svapnAH (34) · Śloka 34

ദേവാന് ദ്വിജാന് ഗോവൃഷഭാന് ജീവതഃ സുഹൃദോ നൃപാന്| സാധൂന് യശസ്വിനോ വഹ്നിമിദ്ധംസ്വച്ഛാഞ്ജലാശയാന്| കന്യാഃ കുമാരകാന് ഗോഉരാന് ശുക്ലവസ്ത്രാന് സുതേജസഃ| നരാശനം ദീപ്തതനും സമന്താദ് രുധിരോക്ഷിതമ്| യഃ പശ്യേല്ലഭതേ യോ വാ ഛത്രാദര്ശവിഷാമിഷമ്| ശുക്ലാഃ സുമനസോ വസ്ത്രമമേധ്യാऽऽലേപനം ഫലമ്| ശൈലം പ്രാസാദാസഫലവൃക്ഷസിംഹനരദ്വിപാന്| ആരോഹേദ് ഗോऽശ്വയാനഞ്ച തരേന്നദഹ്രദോദധീന്| പൂര്വോത്തരേണ ഗമനമഗമ്യാഗമനം മൃതിഃ| സമ്ബാധാന്നിസ്സൃതിഃ സ്പര്ശാസ്താരകാऽऽചലഭാസ്വതാമ്| രോദനം പതിതോത്താനം ദ്വിഷതാം ചാവമര്ദനമ്| യസ്യ സ്യാദായുരാരോഗ്യം വിത്തം സ ബഹുശോऽശ്നുതേ||൩൪||

ഭവന്തി ചാത്രേതി പദ്യാരമ്ഭേ തന്ത്രരീതിഃ| മനോവഹാനാമിത്യാദി സുബോധമ്| ദേവാനിത്യാദിനാ ശുഭാഃ സ്വപ്നാ ഉച്യന്തേ| ദേവാനിത്യാദേര്യഃ പശ്യേദിതി സമ്ബന്ധഃ തഥാ ഛത്രാദീനി യോ ലഭതേ| ശൈലാദീംശ്ചऽऽരോഹേത്| നദ്യാദീംശ്ച തരേത്| പൂര്വോത്തരഗമനാദികഞ്ച യസ്യ സ്യാത് സ ആയുരാദികമശ്നുതേ| നരാശനോ രാക്ഷസഃ പുഷ്പാണി ഉക്ഷിതം സിക്ഥമ്| സുമനസഃ ഹൃദോ ഗമ്ഭീരഃ| അഗമ്യാഃ സകുല്യാന്ത്യജാതിശ്ച| മൃതിര്മരണമ്||൩൪||

Adhikarana ashubhaH svapnaH (2) · Śloka 2

പിതൃദേവദ്വിജാതീനാം ക്രുദ്ധഭീതകൃശാത്മനാമ്| മലിനാമ്ബരപുഷ്പാണാം ദര്ശനം ന പ്രശസ്യതേ|൨|

Adhikarana shubhaH svapnaH (2) · Śloka 2

തേഷാമേവ തു തുഷ്ടാനാം ശുദ്ധപുഷ്പാമ്ബരാത്മനാമ്| ദര്ശനം ശസ്യതേ സ്വപ്നേ തൈശ്ച സമ്ഭാഷണം ശുഭമ്||൨||

Adhikarana svapnadarshanottaramanuShThAnam (35) · Śloka 35

ദൃഷ്ട്വാ സ്വപ്നാന് ദാരുണാന് ശോഭനാന് വാ| പ്രാതഃ സ്നാതഃ സര്ഷപാനഗ്നിവര്ണാന്| ഹൃത്വാ സാവിത്ര്യാ സര്പിഷാക്താംസ്തിലാന് വാ| പൂതഃ പാപൈര്മുച്യതേ വ്യാധിഭിശ്ച||൩൫||

പിതൃപ്രഭൃതീനാം ശുഭാനാമപി കൃദ്ധാദ്യാത്മനാം സതാം മലിനാമ്ബരപുഷ്പധാരിണാം ച ദര്ശനം നേഷ്യതേ| തേഷാമേവ പിത്രാദീനാം തുഷ്ടാദിഗുണാനാം ദര്ശനം ശസ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തൈരതിതുഷ്ടാദിഗുണൈഃ പിത്രാദിഭിഃ|

Adhikarana AturasyArogyalakShaNam (36) · Śloka 36

മങ്ഗലാചാരസമ്പന്നഃ പരിവാരസ്തഥാऽऽതുരഃ| ശ്രദ്ധധാനോऽനുകൂലശ്ച പ്രഭൂതദ്രവ്യസംഗ്രഹഃ| സത്വലക്ഷണസംയോഗോ ഭക്തിര്വൈദ്യദ്വിജാതിഷു| ചികിത്സായാമനിര്വേദസ്തദാऽऽരോഗസ്യ ലക്ഷണമ്||൩൬||

മങ്ഗലാചാരസമ്പന്നാദികമാരോഗ്യലക്ഷണമ്| പ്രഭൂതാനാം ദ്രവ്യാണാം സംഗ്രഹസ്തഥോക്തഃ| സത്ത്വലക്ഷണാനി ശൌചാസ്തിക്യാദീനി||൩൬||

Adhikarana shArIrasthAnanAmanirUpaNam (37-38) · Śloka 38

ഇത്യത്ര ജന്മമരണം യതഃ സമ്യഗുദാഹൃതമ്| ശരീരസ്യ തതഃ സ്ഥാനം ശാരീരമിദമുച്യതേ||൩൭|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൩൮||

സ്ഥാനനാമ നിരൂപ്യതേ| അസ്മിന് സ്ഥാനേ ശരീരസ്യ ജന്മനഃ പ്രഭൃതിമരണം യാവദ്യതഃ സമ്യഗുദാഹൃതം പ്രദര്ശിതമ്| അതഃ സ്ഥാനം ശാരീരമുച്യത ഇതി||൩൭|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാം അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ