4. garbhavyāpadaḥ

Adhikarana aShTA~ggasaMgraha-shArIrasthAne-caturtho~adhyAyaH atha garbhavyApannAma caturtho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગર્ભવ્યાપદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથ પ્રકરણાયાતગર્ભવ્યાપચ્ચિકિત્સિતપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana garbhiNyAH sashUle puShpadarshane cikitsAkramaH (2) · Śloka 2

સ્ત્રી ચેદાપન્નગર્ભા પરિહાર્ય્યાણ્યાસેવેત| તતશ્ચ યસ્યાઃ બસ્તિપાર્શ્વશ્રોણિયોનિમુખેષુ શૂલં પુષ્પદર્શનં ચ સ્યાત્ તાં મૃદુસુખશિશિરાસ્તરણશયનસ્થામીષદવનતશિરસં શીતપ્રદેહપરિષેકાદિભિરુપાચરેત્||૨||

આપન્નગર્ભા સમ્પ્રાપ્તગર્ભા સ્ત્રી પરિહાર્ય્યાણ્યાસેવેત ચેત્ તતશ્ચ યદ્યસ્યાઃ શૂલં પુષ્પદર્શનં ચ સ્યાત્ તતસ્તાં મૃદુત્વાદિગુણયુક્તશયનસ્થાં શીતૈઃ પ્રદેહાભિરુપાચરેત્|| ૨||

Adhikarana cikitsAvisheShAH (3) · Śloka 3

તદ્યથા-સહસ્રધૌતેન સર્પિષાઽધોનાભેઃ સર્વતઃ પ્રદિહ્યાત્| મધુકસિદ્ધસર્પિષા સુશીતેન પિચુમાપ્લાવ્ય યોનિસમીપે સ્થાપયેત્| ગવ્યેન પયસા મધુકામ્બુના ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ વ પરિષેચયેત્| પરિપીતતત્સ્વરસાનિ ચ તૈલાનિ યોનૌ નિધાપયેત્| તચ્છૃઙ્ગસિદ્ધસ્ય વા ક્ષીરસર્પિષઃ પિચુમ્||૩||

સહસ્રધૌતં સર્પિર્યદનેકશોઽગ્નૌ વિલાપ્ય શીતોદકે પ્રક્ષિપ્ય સ્ત્યાનીક્રિયતે| મધુકેન સિદ્ધં સર્પિસ્તથોક્તમ્| તચ્છૃઙ્ગૈર્ન્યગ્રોધાદિશૃઙ્ગૈઃ સિદ્ધસ્ય ક્ષીરસર્પિષઃ પિચું યોનૌ દદ્યાત્| ક્ષીરમેવ પ્રમથ્ય સમ્પાદિતં સર્પિઃ ક્ષીરઘૃતમ્|| ૩||

Adhikarana garbhiNyAH raktAtisrAve cikitsA (4) · Śloka 4

અતિસ્રવતિ તુ રક્તે તત એવ અક્ષમાત્રં પ્રાશયેત્| કેવ લાદેવ વા ક્ષીરસર્પિષઃ| પદ્મોત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કં ચ સમધુશર્કરં લેહયેત્| ધાતકીગૈરિકિસર્જરસાઞ્જનચૂર્ણં વા મધુના| ન્યગ્રોધા દિત્વક્પ્રવાલકલ્કં વા| શશૈણહરિણરુધિરં વા સક્ષૌદ્રં પાયયેત્| ઋદ્ધિવિદારીજીવન્તીર્વા પયસા| નીલોત્પલ સિતાપક્વલોષ્ઠચન્દનાદિ વા| તણ્ડુલામ્બુવાસારસાન્ય તરેણ| ગન્ધપ્રિયઙ્ગુસિતોત્પલશાલૂકોદુમ્બરશલાટુન્ય ગ્રોધશૃઙ્ગાનિ વાઽઽજેન પયસા| કશેરુકમૃણાલકશૃઙ્ગાટકકાશ્મર્યપરુષકદ્રાક્ષાસારિ વાપ્રપૌણ્ડરીકાનન્તોત્પલકદમ્બબીજક્વાથેન વા શર્ક રામધુમધુરેણ શાલિચૂર્ણમ્| જીવનીયશૃતં વા ક્ષીરમ્| બલાતિબલાશાલિષષ્ટિકેક્ષુમૂલકાકોલીશૃતેન પયસા સમધુશર્કરેણ રક્તશાલ્યોદનં સુશીતં ભોજયેત્| શીત વીર્ય્યજાઙ્ગલરસેન વા| રક્તપિત્તક્રિયાશ્ચ શોધનવર્જ્યાઃ પ્રયુઞ્જીત| સૌમ્યાશ્ચ મનોઽનુકૂલાઃ કથાઃ||૪||

રક્તે ત્વતિસ્રવતિ તત એવ ન્યગ્રોધાદિસિદ્ધાત્ ક્ષીરસર્પિષોઽક્ષમાત્રં પ્રાશયેત્| કેવલાદેવ વા ક્ષીરસર્પિષોઽક્ષમાત્રં ન તુ ન્યગ્રોધાદિશૃઙ્ગસિદ્ધાત્ ક્ષીરસર્પિષઃ| પદ્માદિકિઞ્જલ્કં ચ મધુશર્કરાભ્યાં યુક્તં લેહયેત્| મધુના વા ધાતક્યાદિચૂર્ણમ્| મધુનૈવ ન્યગ્રોધાદિત્વચાં શૃઙ્ગાણાં ચ કલ્કમ્| સક્ષૌદ્રં વ શશાદ્યન્યતમરુધિરમ્| ઋદ્ધ્યાદિકં ચ પયસ નીલોત્પલાદીનિ તણ્ડલામ્બુવાસારસયોરન્યતરેણ| પક્વો મૃલ્લોષ્ઠસ્તથોક્તઃ| આજેન પયસ ગન્ધપ્રિયઙ્વાદીનિ| કશેરુકાદીનાં કષાયેણ માધુર્ય્યસમ્પાદનમાત્રાભ્યાં શર્કરામધુભ્યાં મિશ્રેણ શાલિચૂર્ણં પાયયેત્| જીવનીયૌષધશૃતં ક્ષીરં વા પાયયેત્| બલાતિબલાદિશૃતક્ષીરેણ મધુશર્કરાસંયુક્તેન સુશીતં રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| શીતવીર્ય્યાણાં ચ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા સુશીતં રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| શોધનવર્જ્યાશ્ચ સર્વા રક્તપિત્તોક્તાઃ ક્રિયાઃ યથાવસરં કુર્વીત|| ૪||

Adhikarana shoNitasrAvaM vinA bastyAdi shUle cikitsA (5) · Śloka 5

અદૃષ્ટશોણિતાં તુ મધુકપયસ્યાસુરદારુભિઃ સિદ્ધં પયઃ પાયયેત્| તામ્રવલ્યશ્મન્તકશતાવરીપયસ્યાભિર્વા| વિદાર્ય્યાદિગણેન વા| શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસક્ષીરસિદ્ધં વા સર્પિઃ| પલાણ્ડુરસસિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રમ્||૫||

યદા તુ શોણિતદર્શનં વિનૈવ બસ્ત્યાદૌ શૂલં કેવલં ભવતિ| ગર્ભિણ્યાસ્તથા તાં મધુકાદિસિદ્ધં પયઃ પાયયેત્| તામ્રવલ્યાદિસિદ્ધં વા પયઃ| વિદાર્ય્યાદિગણસિદ્ધં વા| શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસક્ષીરાભ્યાં વા સિદ્ધં સર્પિઃ પાયયેત્| પલાણ્ડુરસસિદ્ધં વા ક્ષૌદ્રયુક્તં સર્પિઃ|| ૫||

Adhikarana trimAsaM yAvadasrasrutau garbhasyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

અસમ્પૂર્ણત્રિમાસાયાસ્તુ પુષ્પદર્શને ગર્ભઃ પ્રાયો ન તિષ્ઠ ત્યસઞ્જાતસારત્વાત્||૬||

પ્રથમાન્માસાદારભ્ય માસત્રયં પુષ્પદર્શને સમ્યક્ ચિકિત્સિતોઽપિ ગર્ભઃ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠત્યસઞ્જાતસારત્વાત્| સ્રવત્યેવેત્યર્થઃ| તેન પ્રથમમાસત્રયં પુષ્પદર્શને પ્રાયો ગર્ભશ્ચિકિત્સયાપિ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠતિ| માસત્રયાદૂર્ધ્વમપિ ચતુર્થાદિષ્વપિ માસેષ્વકાઠિન્યાત્||૬||

Adhikarana AmAnvaye puShpadarshane cikitsopakramaH (7) · Śloka 7

આમાન્વયે ચોર્ધ્વમપિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| તત્ર રૂક્ષશી તાનિ પ્રયુઞ્જીત||૭||

આમાન્વયે પુષ્પદર્શને વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદ્ગર્ભઃ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠતિ| આમે હ્યુષ્ણતીક્ષ્ણાદિકા ક્રિયા| સા તુ ગર્ભે વિપરીતા| અતો વિરુદ્ધોપક્રમત્વમ્| યત્ર ચતુર્થાદિષ્વપિ માસેષ્વામાન્વયો નાસ્તિ, તત્ર પુષ્પદર્શનેઽપિ ગર્ભો વિધારયિતું સુશક્યતે| તત્ર ત્વામાન્વયે રૂક્ષશીતાન્યૌષધાનિ પ્રયુઞ્જીત|| ૭||

Adhikarana tatra cikitsAvidhiH (8) · Śloka 8

તદ્યથા-પ્રાગુપવાસં તતો દુરાલભામૃતોશીરપર્પટક ઘનચન્દનાતિવિષાબલાકટ્વઙ્ગધાન્યાકક્વાથપાનમ્| તૃણધાન્યશાલિષષ્ટિકપેયામશનં ચ મુદ્ગાદિયૂષૈઃ| જિતે ત્વામે સ્નિગ્ધશીતાનિ પૂર્વવત્||૮||

તદ્યથેત્યાદિના તેષામેવોપયોગવિશેષં દર્શયતિ| ઔષધાત્ પૂર્વમુપવાસઃ દુરાલભાદિક્વાથસ્ય પાનમ્| તૃણધાન્યાદિપેયા મુદ્ગાદિયૂષૈશ્ચાશનં પ્રયુઞ્જીતેતિ સમ્બધ્યતે| એવમામે જિતે પ્રથમપુષ્પદર્શનવત્ સ્નિગ્ધાદીન્યુપયુઞ્જીત|| ૮||

Adhikarana AmagarbhapAte cikitsA (9) · Śloka 9

આમગર્ભે તુ પતિતે મદ્યાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયેત્| ગર્ભકોષ્ઠવિશુદ્ધ્યર્થમર્તિવિસ્મરણાર્થઞ્ચ| અમદ્યપાં પાચ નીયદ્રવ્યોપહિતાભિઃ સ્નેહલવણવર્જ્યાભિઃ સતિલાભિ રુદ્દાલકાદિયવાગૂભિરુપાચરેદ્ યાવન્તો માસાસ્તાવન્ત્ય હાનીતિ| તતઃ પ્રીણનૈર્બલાનુરક્ષિભિરસ્નેહૈરાહારૈરાદોષધાતુક્લેદ શુદ્ધેઃ| આમગર્ભશેષેણ હિ પુનઃ પુનરકુશલમનુષજ્યેત| તસ્માત્ તીક્ષ્ણૈરનવશેષયન્નુપાચરેત્| તતઃ પરં સ્નેહપાનૈ ર્બસ્તિભિરાહારૈશ્ચ દીપનીયપાચનીયજીવનીયબૃંહણીય મધુરવાતહરૈરિતિ||૯||

આમગર્ભપાતે મદ્યાનામન્યતમં ગર્ભિણીં પાયયેત્| પ્રયોજનનિર્દેશસ્તદ્ગુણમન્યત્ પ્રદર્શયિતુમ્| અમદ્યપા યા કેનચિત્ કારણેન મદ્યં ન પિબતિ તાં પાચનીયદ્રવ્યસમ્મિશ્રાભિરસ્નેહલવણાભિઃ સતિલાભિઃ તુણધાન્યયવાગૂભિરુપાચરેત્| યાવત્ સઙ્ખ્યે માસિ ગર્ભ પાતસ્તાવત્ સઙ્ખ્યાન્યહાનિ અયં ક્રમઃ| તતોઽનન્તરમેવાદોષાદિશુદ્ધેઃ પ્રીણનાદિગુણૈરાહારૈરુપાચરેત્| કુત ઇત્યાહ-આમગર્ભશેષેણેત્યાદિ| તદનુ ચ સ્નેહપાનૈર્બસ્તિભિસ્તથા દીપનીયાદિયુક્તૈરાહારૈરિતિ|| ૯||

Adhikarana garbhasyopaviShTakopashuShkakasambhavahetuH (10) · Śloka 10

યસ્યાઃ પુનર્મહતિ જાતસારે ગર્ભે વર્જ્યાનામવર્જનાત્ પુષ્પ દર્શનં સ્યાદન્યદ્વા યોનિસ્રવણમ્| તસ્યાસ્તન્નિમિત્તં વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્ય ગર્ભસ્ય રસવહાં નાડીં પ્રતિપીડ્યાવતિષ્ઠતે| તતો નાડ્યાં દોષૈઃ કુલ્યાયામિવ વહનાદ્ગર્ભો વૃદ્ધિમનાપ્નુવન્નુપવિશત્યુપશુષ્યતિ વા||૧૦||

મહતિ જાતસારે વર્જ્યાવર્જનાદ્યોનિરાર્ત્તવમન્યદ્વા કિઞ્ચિત્ સ્રવતિ| તસ્યા યોનિસ્રુતિનિમિત્તં વાયુઃ કુપિતઃ સન્ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્ય યા તુ નાડી માતુરાહારસારં રસં ગર્ભસ્ય વહતિ તાં નાડીં પ્રતિપીડ્ય તિષ્ઠતિ| તતસ્તયા તદ્વૃદ્ધયા નાડ્યા કુલ્યયેવ તૃણાદિચ્છન્નયા કેદારો ગર્ભો વૃદ્ધિમપ્રાપ્નુવન્નુપવિશત્યુપશુષ્યતિ વા|| ૧૦||

Adhikarana upaviShTakagarbhalakShaNam (11) · Śloka 11

તત્ર યસ્યાઃ કાદાચિત્કાર્ત્તવપરિસ્રાવાવલ્પૌ ચ દૃશ્યેતે સતતં ચ ગર્ભઃ પ્રાપ્તાત્ પરિમાણાદપરિહીયમાન એવ સ્ફુરતિ| ન ચ કુક્ષિર્વિવર્ધતે, તમુપવિષ્ટકમિત્યા ચક્ષતે||૧૧||

તત્ર દ્વૌ ભેદૌ| એકો વૃદ્ધ્યપ્રાપ્તિઃ દ્વિતીય ઉપશોષઃ| પ્રથમે કાદાચિત્કેન સ્રાવેણ ગર્ભો ન પરિહીયતે| નાપિ વર્ધતે| સ્ફુરતિ ચ તમુપવિષ્ટકમિત્યાચક્ષત આચા્ય્યાઃ|| ૧૧||

Adhikarana upashuShkakagarbhalakShaNam (12) · Śloka 12

યદા તુ પ્રતિમાસમાર્ત્તવં પ્રત્યહં વા પરિસ્રવણં નાત્યલ્પં ચ તથા પરિહીયમાણો ગર્ભશ્ચિરાત્ કિઞ્ચિત્ સ્પન્દતે| કુક્ષિશ્ચ વૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| તદુપશુષ્કકં નાગોદરં ચ||૧૨||

દ્વિતીયે ત્વતિસ્રાવાદ્દૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| ચિરાત્ સ્તોકં ચ સ્પન્દતે| કુક્ષિશ્ચ વૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| તં ગર્ભમુપશુષ્કકનાગોદરશબ્દાભ્યામાચક્ષતે|| ૧૨||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH prasavakAlanishcayaH (13) · Śloka 13

તૌ તુ માતુરાહારતેજસાઽલ્પેનાપ્યાય્યમાનૌ યદા પુષ્ટૌ સ્યાતાં કેશદશનાદિયુક્તૌ| તદા વર્ષગણૈરપિ પ્રમદા પ્રસૂયેત એવ||૧૩||

તૌ ચોપવિષ્ટકોપશુષ્કકૌ માતુરાહારતેજસ સ્વલ્પેનાપ્યાય્યમાનૌ ક્રમેણ યદ પુષ્ટૌ સ્યાતાં તદ કેશદશનાદિયુક્તૌ બહુભિરપિ વર્ષૈઃ પ્રમદા પ્રસૂયેત્|| ૧૩||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (14) · Śloka 14

તત્ર વાતેનોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વાયુઃ પ્રતિહન્યતે| સ શબ્દં ફેનિલં વિચ્છિન્નં શકૃદુપવેશ્યતે| મૂત્રમુપરુધ્યતે| કટીપૃષ્ઠહૃદયેષુ વેદના| જૃમ્ભા, નિદ્રાનાશોઽભીક્ષ્ણં પ્રતિ શ્યાયઃ, શુષ્કકાસઃ, સાદઃ, ક્ષ્વેડેતે ઇવ કર્ણૌ, તુદ્યેતે ઇવ શઙ્ખૌ| પિપીલિકાભિરિવ સંસૃજ્યતે શરીરં પરિ કૃન્તન્નિવ વાયુર્ભ્રમતિ કુક્ષૌ તમ ઇવ પ્રવેશ્યતે| દુઃખે નાન્નસ્ય જરણમ્| અહરહઃ પરિહાનિઃ| સ્ફુટિતવિવર્ણ પરુષત્વક્ત્વં ચ ભવતિ||૧૪||

તત્રેત્યાદિના દોષવિશેષેણ તયોર્લક્ષણમુચ્યતે| તત્રાપથ્યવિશેષસેવયા યદોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વાયોરાધિક્યં ભવતિ તદા તત્ર વાતહેતુકયોરુપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોઃ કોષ્ઠચરો વાયુસ્તાભ્યાં પ્રતિહન્યતે| સશબ્દતાદિયુક્તં ચ સકૃત્ ગર્ભિણ્યુપવેશ્યતે| સુબોધમન્યત્|| ૧૪||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodararyorlakShaNAni (15) · Śloka 15

પિત્તેન તામ્રહરિતમુપવેશ્યતે| ધૂમકોઽમ્લકશ્છર્દિમૂર્ચ્છા ક્ષિહૃદયદાહઃ| પીતરક્તગોમૂત્રાભનેત્રમૂત્રનખત્વક્ત્વં કા લી દુર્બલા નિત્યશૂના ચ નારી ભવતિ||૧૫||

પિત્તેનોભયોર્ગર્ભિણ્યાસ્તામ્રહરિતશકૃદુપવેશનાદિ સુબોધમ્| ગોમૂત્રવત્ પીતરક્તનેત્રાદિત્વમ્|| ૧૫||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (16) · Śloka 16

શ્લેષ્મણા મધુરાસ્યત્વમુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મોદ્વમનં ભક્તદ્વેષઃ શ્વેતહસ્તપાદનેત્રતા કાસઃ શ્વાસશ્ચ||૧૬||

શ્લેષ્મણા તયોર્ગર્ભિણ્યા મધુરાસ્યત્વાદિકં ભવતીતિ દોષવિશેષલક્ષણમ્|| ૧૬||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH sAmAnyA cikitsA (17) · Śloka 17

તયોર્જીવનીયબૃંહણીયમધુરૌષસિદ્ધાનાં સર્પિષામુપયોગઃ| તથા પયસાં રસાનામામગર્ભાણાં ચ ગર્ભવૃદ્ધિકરઃ| તથા સમ્ભોજનમેતૈરેવ ચ ઘૃતાદિભિઃ| સુભિક્ષાયા અભીક્ષ્ણં યાનવાહનાપવર્જ્જનબૃંહણૈરુપપાદનમ્||૧૭||

ચિકિત્સા તૂભયોઃ સામાન્યેન જીવનીયાદિશૃતસર્પિરાદિકા| એષામુપયોગો ગર્ભવૃદ્ધિકર ઇત્યર્થઃ| તથા એતૈરેવ સર્પિરાદિભિહ્ સમ્ભોજનં સહ ભોજનમ્| તૈરેવ ચ સુભિક્ષાયાસ્તૃપ્તાયા ગર્ભિણ્યા યાનવાહનાદિભિરપવર્જનમ્| ઉપપાદનમુપસ્કારઃ દાનમ્| ઇતિ સામાન્યેનોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વિવદ્ધનાર્થં ચિકિત્સિતમ્|| ૧૭||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodara yoshcikitsA (18) · Śloka 18

અથ વિશેષેણ વાતે પૂર્વમેવ સૈન્ધવોપહિતં ક્ષીરબસ્તિં દત્ત્વા શીતોદકસ્નાતાં મૃદુ શાલ્યોદનં ભોજયેત્| તતો વિદાર્ય્યાદિગણસાધિતેન સર્પિષાઽનુવાસયેત્| નિવાતં ચ સેવેત||૧૮||

વાતાદિદોષે વિશેષેણ અથેત્યાદિના કથયતિ-બસ્તિદાનાદનુભોજનમ્| તતોઽનુવાસનમ્| સુબોધમ્|| ૧૮||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodarayoshcikitsA (19) · Śloka 19

પિત્તે મધુકવિદારીનિર્ય્યૂહસિદ્ધં પયઃ પિબેત્| તિસ્રઃ સ્થૂલકુક્કુટીર્નિસ્તુષમાષાઢકં ચ ક્ષીરોદકેનોલૂખલે સંક્ષુદ્ય તદ્રસેન સર્પિષા ચ તિત્તિરિકપિઞ્જલાન્યતરરસં સાધયિત્વા પાયયેદુપવિષ્ટકવિવર્ધનાર્થમુપશુષ્કકબૃંહ ણાર્થં ચ| અજાસર્પિષા ક્ષીરેણ જીવનીયૈશ્ચ સંસ્કૃતાં યવાગૂં પિબેત્| પયસ્યા કાકોલીદ્વયસુનિષણ્ડકકલ્કેન પયસા ચ સર્પિર્વિપાચયેત્| તત્કાલ્યં ક્ષીરાનુપાનમુપયુઞ્જીત| આમ- ગર્ભરસેન ચાશ્નીયાત્| તાનેવ ચ તત્ર ભૃષ્ટાન્ ભક્ષયેત્| જલચરમાંસાનિ ચ||૧૯||

સ્થૂલાશ્ચ તાઃ કુક્કુટ્યસ્તથોક્તાઃ તેન માષકુક્કુટીરસેન સર્પિષા મિશ્રિતેન સહ તિત્તિરેઃ કપિઞ્જલસ્ય વા રસં સાધયિત્વા ઉપવિષ્ટકવિવર્ધનાર્થમુપશુષ્કકબૃંહણાર્થઞ્ચ પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| જીવનીયાનાં યથાસંસ્કારં માત્રા| પયસ્યાદીનાં ચતુર્ણાં કલ્કેન તચ્ચતુર્ગુણં સર્પિઃ પયસા સ્નેહસમેન વિપચેત્| પયસ્યા ક્ષીરવિદારી| કાલ્યં પ્રાતઃ| તસ્મિન ક્ષીરાનુપાને પ્રયુક્તે ભોજનકાલે આમગર્ભાણાં ત્વચિરકાલજાતાનાં પ્રાણિનાં રસેનાવમશ્નીયાત્| તાનેવામગર્ભાંસ્તત્રૈવ રસે ભૃષ્ટાન્નિસ્તાલિતાન્ ભક્ષયેત્ તત્તજ્જલચારિણાં હંસાદીનાં માંસાનિ ચ||૧૯||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanA godarayoshcikitsA (20) · Śloka 20

કફે ત્વાનૂપૌદકપિશિતોપદંશામચ્છસુરાં ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વા પિબેત્| તિલમુદ્ગમાષલવણબિલ્વપાત્રૈઃ| પઞ્ચભિર્ઘૃતપાત્રં સંયોજ્ય સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્| તતઃ પ્રાતઃ પિણ્ડં બિલ્વમાત્રં શૃતશીતચ્છાગદુગ્ધનુપાનં વાઽશ્નીયાત્| અત્રૈવ વા બદર ચૂર્ણપાત્રમપિ નિદધ્યાત્||૨૦||

પિશિતમુપદંશઃ પાનોપાયભોજનં યસ્યાઃ સુરાયાસ્તામ્| તિલાદીનાં પઞ્ચાનામેકીકૃત્ય ચૂર્ણસ્ય પઞ્ચપાત્રં ઘૃતસ્ય પાત્રેણ સંયોજ્ય નિધાપયેત્| સ્વનુગુપ્તં કૃત્વૈષ તતઃ પ્રયોગઃ| અત્રૈવ બદરચૂર્ણપાત્રપ્રક્ષેપો દ્વિતીયઃ| પાત્રં શુષ્કદ્રવ્યસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિપલાનિ| ઘૃતસ્યાષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્||૨૦||

Adhikarana garbhasya sarvathA avRuddhau tatpAtanam (21) · Śloka 21

એવમવૃદ્ધૌ તીક્ષ્ણૈર્વિરેચયેદપરાપાતનીયૈશ્ચ પાતયેત્||૨૧||

એવં ગર્ભો ન વર્ધતે તદા ગર્ભિણીં તીક્ષ્ણૈર્દ્રવ્યૈર્વિરેચયેત્ અપરાપાતનીયૈર્વા પ્રયોગૈર્ગભં પાતયેત્|| ૨૧||

Adhikarana lInagarbhalakShaNam (22) · Śloka 22

યસ્યાઃ પુનર્વાતોપસૃષ્ટસ્રોતસિ લીનો ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તં લીનમિત્યાહુઃ||૨૨||

લીનો નામ ગર્ભો યો ગર્ભિણ્યા વાતોપસૃષ્ટસ્રોતસિ લીનો ન સ્પન્દતે|| ૨૨||

Adhikarana lInagarbhacikitsA (23) · Śloka 23

તત્ર શ્યેનોત્ક્રોશગોમત્સ્યગોધાશિખિકુક્કુટતિત્તિરીણા મન્યતમસ્ય રસેન ભૂરિસર્પિષ્કેણ માષયૂષેણ વા ઘૃતા ઢ્યેન રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| સક્તૂન્ વા તિલમા ષબિલ્વશલાટુયુક્તાન્ પયસ પાયયેત્ મેદ્યમાંસોપદંશં વા માર્દ્વીકમ્| તૈલેન ચાભીક્ષ્ણમુદરવઙ્ક્ષણોરુકટી પાર્શ્વપૃષ્ઠાન્યભ્યજ્યાત્| મુહુર્મુહુશ્ચૈનાં હર્ષયેત્| પૂર્વોક્તં ચેક્ષેત||૨૩||

તત્ર લીને ગર્ભે શ્યેનાદીનામન્યતમસ્ય રસેન બહુસર્પિષ્કેણાથવા માષયૂષેણ ઘૃતાડ્યેન મૂલકયૂષેણ વા ઘૃતાઢ્યેન રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| સક્તૂન્ વા તિલાદિસંયુક્તાન્ ક્ષીરેણ પાયયેત્| બિલ્વશલાટુ બાલબિલ્વમ્| મેદ્યં મેદુરમ્| સુબોધમ્| પૂર્વોક્તં ગર્ભવૃદ્ધિકરોક્તમ્|| ૨૩||

Adhikarana udAvartacikitsA (24) · Śloka 24

યસ્યાઃ પુનરુદાવર્તવિબન્ધઃ સ્યાત્તાં વાતહરસ્નિગ્ધાન્ન પાનૈરુપાચરેત્| અષ્ટમે તુ માસે મધુકસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્| તદસિદ્ધૌ વીરણશાલિકુશકાશેક્ષુબાલિકાવેતસપરિવ્યાધમૂલાનાં ભૂતીકાનન્તાકાશ્મર્યપરૂષકમધૂકમધુકમૃદ્વીકાનાં ચ પયસાઽર્ધોદકેનોદ્ગૃહ્ય રસં તેન પ્રિયાલબિભીતકમજ્જ તિલકલ્કયુક્તેનેષલ્લવણોષ્ણેન નિરૂહયેત્| વિગત વિબન્ધાં ચ સ્નાતાશિતાં સાયં તેનૈવ તૈલેનાનુવાસયેત્||૨૪||

યસ્યા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| અષ્ટમે માસે ત્વનુવાસનં તેનાનુવાસનેનાસિદ્ધૌ વીરણાદીનાં સપ્તાનાં મૂલાનાં ભૂતીકાદીનાં યથાસમ્ભવં મૂલાનાં ફલાનાં ચ ક્ષીરોદકાભ્યાં અનુક્વાથનેન ચૂર્ણમેલનેન રસમુદ્ગૃહ્ય તેન રસેન પ્રિયાલાદિકલ્કમિશ્રેણ ઈષલ્લવણેનેષદુષ્ણેન ચ નિરૂહયેત્| વીરણં તૃણવિશેષઃ| ઇક્ષુબાલિકા કરઙ્કશાલિરિક્ષુઃ પરિવ્યાધો જલવેતસઃ| વિગતોદાવર્તવિબન્ધાં ચાનુવાસયેત્| તેનૈવ મધુકસિદ્ધેન તૈલેન|| ૨૪||

Adhikarana udAvartepekShAyAM vyApat (25) · Śloka 25

ઉદાવર્તો હિ સમુપેક્ષિતઃ સહસા સગર્ભાં ગર્ભિણીમતિ પાતયેત્||૨૫||

અવશ્યં ચોદાવર્ત્તે ચિકિત્સાં કુર્યાત્| યત્ ઉદાવર્ત ઉપેક્ષિતઃ સહસ શીઘ્રમેવ સગર્ભાં ગર્ભિણીં હન્યાત્|| ૨૫||

Adhikarana AmagarbhasrAvahetavaH (26) · Śloka 26

યસ્યાઃ પુનરતિમાત્રદોષોપચયાદ્યથોક્તૈર્વા વ્યવા યાદિભિરન્યૈર્વા વ્યાધિભિઃ પૂર્વોપચિતેન વા જનન્યપ ત્યયોઃ કર્મણા બન્ધનાન્મુચ્યતે ગર્ભઃ ફલમિવ વૃન્તા ત્સમુક્તબન્ધનો ગર્ભશય્યામતિક્રમ્ય કૃતપ્લીહાન્ત્રવિ વરૈરવસ્રંસમાનઃ કોષ્ઠસંક્ષોભમાપાદયતિ| તતઃ કોષ્ઠ સંક્ષોભાદ્વાયુરપાનો મૂઢઃ કુક્ષિબસ્તિપાર્શ્વોદરયોનિશૂલા નાહવિણ્મૂત્રસઙ્ગાનાપાદ્ય ગર્ભં ચ્યાવયતિ તરુણં શોણિત ભાવેન| સોઽભિહિતઃ પ્રાક્||૨૬||

યસ્યા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| ગર્ભસ્ય બન્ધનં યત્ર તત્ર માતુરનુબન્ધો ભવતિ પરિપોષાર્થમ્| વૃન્તાદ્યેન શાખાયાં નિબધ્યતે ફલમ્| સ વ્યાપન્નો ગર્ભ આમઃ સન્ શોણિતભાવેનાપિ પ્રસૂયતે| તત્ર ચ વિધેયમુક્તમ્|| ૨૬||

Adhikarana mRutagarbhAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

વિવૃદ્ધે તુ ગર્ભે સ્તબ્ધં સ્તિમિતં શીતમશ્મગર્ભમિવોદર માભાતિ| શૂલમધિકમુપજાયતે| ન ચ સ્પન્દતે ગર્ભો નાઽઽવ્યઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ| ન સ્રવતિ યોનિરક્ષિણી ચાસ્યાઃ સ્રંસ્યેતે| તથા ભૃશમરતિપરીતા વ્યથતેઽન્યથા ચેષ્ટતે તામ્યતિ ભ્રામ્યતિ રોદિત્યહર્નિશમ્| ન સ્વપિતિ| પૂત્યુ ચ્છ્વાસા કૃચ્છ્રાચ્છ્વસિત્યતિકષ્ટં પ્રાણિતિ| જક્ષિતી ત્યેવંવિધાં સ્ત્રિયં મૃતગર્ભાં વિદ્યાત્||૨૭||

યદા તુ વૃદ્ધો વ્યાપદ્યતે તદા ગર્ભિણ્યાઃ સ્તબ્ધોદરત્વાદિકં કરોતિ| આવ્યો ગર્ભપ્રસવવેદનાઃ| અક્ષ્ણોઃ સ્રંસો બન્ધઃ ભ્રંશઃ| પૂતિરુચ્છ્વાસો યસ્યાઃ સા તથોક્તા| અતિકષ્ટં પ્રાણિતિ| કથમપિ ચેષ્ટાસુ પ્રભવતિ| જીવતિ વા કષ્ટં ચ જક્ષિતિભક્ષયતિ| સ્વપિતિ વા ઇત્યેવંવિધલક્ષણયુક્તાં સ્ત્રિયં મૃતગર્ભાં વિદ્યાત્||૨૭||

Adhikarana mUDhagarbhalakShaNam (28) · Śloka 28

તં તુ ગર્ભં કદાચિદસમ્યગપત્યપથમનેકધા પ્રતિપન્નં વિગુણેનેવ વાયુના પીડિતં મોહિતં ચ મૂઢગર્ભમિત્યાહુઃ| વિગુણાનિલપ્રતિપીડનવૈચિત્ર્યાદસઙ્ખ્યગતિં ચ||૨૮||

તં ગર્ભં કદાચિદ્વાતવશાદસમ્યગનાર્જવેનાપત્યપથં યોનિમાર્ગં પ્રવૃત્તં વાયુના પીડિતં મોહિતમસ્પન્દં મૂઢગર્ભમિત્યાહુરાચાર્ય્યાઃ| વાયુપીડનવૈચિત્ર્યાચ્ચ તસ્ય ગર્ભસ્યાસઙ્ખ્યગતિત્વમ્|| ૨૮||

Adhikarana mUDhagarbhagatayaH sthAnAni ca (29) · Śloka 29

સમાસતસ્તુ ત્રિવિધા ગતિરુર્ધ્વા, તિર્ય્યઙ્, ન્યુબ્જા ચ| સંસ્થાનાનિ પુનરષ્ટૌ| તાન્યત્રૈવોત્તરત્ર વક્ષ્યન્તે||૨૯||

સંક્ષેપેણ ત્રિવિધા ગતિરૂર્ધ્વાદિભેદેન| ઊર્ધ્વા યસ્યામુત્થિતો ગર્ભ આયાતિ| તિરશ્ચીના ગર્ભિણીપાર્શ્વયોઃ કૃતપાદશિરસઃ| ન્યુબ્જા અધશ્શિરસ ઊર્ધ્વપાદસ્ય| તસ્ય ચ ગર્ભસ્યાષ્ટૌ સંસ્થાનાનિ| તાનિ ચ વક્ષ્યન્તે- ૧. સક્થિભ્યામાગમનમેકમ્| ૨. એકેન સક્થ્ના દ્વિતીયમ્| ૩. સ્ફિઙ્મૂલેન તૃતીયમ્| ૪. તિર્ય્યક્ ચતુર્થમ્| ૫. પાર્શ્વવૃત્તશિરસઃ પઞ્ચમમ્| ૬. બાહુદ્વયેન ષષ્ઠમ્| ૭. વક્રેણ પૃષ્ઠેન પાણિપાદશિરસા યોનિમુખાગમનં સપ્તમમ્| ૮. એકેન પાદેન યોનિં દ્વિતીયેન ગુદમિત્યષ્ટમમ્|| ૨૯||

Adhikarana asAdhyamUDhagarbhAlakShaNam (30) · Śloka 30

તેષુ સર્વેષ્વપિ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થામાક્ષેપયોનિભ્રંશસંવરણ મક્કલશ્વાસભ્રમાભિપન્નાં શીતગાત્રાં પૂત્યુદ્ગારાં ચ વર્જ યેત્||૩૦||

તેષુ સર્વેષ્વપિ મૂઢગર્ભેષુ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થત્વાદિયુક્તાં ગર્ભિણીં વર્જયેત્| ન ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ|| ૩૦||

Adhikarana mRutagarbhashalyopekShAyAM vyApat (31) · Śloka 31

ન તુ ક્ષણમપ્યુપેક્ષેત ગર્ભશલ્યમ્| તદ્વિનિરુચ્છવાસી કૃત્યાઽઽશુ જનનીં હન્યાત્||૩૧||

શલ્યભૂતં ગર્ભં મૃતં સન્તં ક્ષણમપિ ભિષઙ્નોપેક્ષેત| તદ્ધિ ગર્ભશલ્યં જનન્યા ઉચ્છ્વાસરોધં કૃત્વ તાં હન્યાત્|| ૩૧||

Adhikarana sacetanamUDhagarbhasya chedane vyApattatrAnuShTheya~jca (32) · Śloka 32

સચેતનશ્ચ ગર્ભઃ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય્યમાણો વિષયમઙ્ગાનિ વિક્ષિપેત્| તસ્માત્ તત્સઙ્ગે સૂત્યઃ પ્રયતેરન્ પુર્વોક્તાનિ ચ મન્ત્રૌષધાનિ પ્રયુઞ્જીત||૩૨||

અવિજ્ઞાનાચ્ચ સચેતનોઽપિ ગર્ભઃ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય્યમાણો વિષમં કૃત્વાઙ્ગાનિ વિક્ષિપન્ નિરુચ્છ્વાસીકૃત્ય જનનીં હન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્માત્તસ્ય જિવતો ગર્ભસ્ય સઙ્ગે અપ્રસવે સૂત્યો યા અનુભૂતાનેકપ્રસવાસ્તાઃ| પ્રસવાય નાનાવિધૈરુપાયૈઃ પ્રયતેરન્|| ૩૨||

Adhikarana garbhasa~ggasya traividhyam (33) · Śloka 33

ત્રિવિધસ્તુ સઙ્ગો ભવતિ| શિરસ્યંસે જઘને વા|૩૩|

તસ્ય હિ સઙ્ગસ્ત્રિવિધો ભવતિ||૩૩||

Adhikarana mUDhagarbhanirharaNantatra matAntarANi (33) · Śloka 33

મૂઢગર્ભસ્ય તુ જરાયુપાતનસામાન્યં કર્મેત્યેકે| મન્ત્રાદિક ર્માથર્વવેદવિહિતમિત્યેકે| દૃષ્ટકર્મણા શલ્યહર્ત્રા શલ્યા હરણમિત્યેકે||૩૩||

યઃ પુનર્મૂઢગર્ભસ્તસ્યૈકે આચાર્ય્યાઃ અચેતનસામાન્યાજ્જરાયુપાતનસદૃશં કર્મેતિ કથયન્તિ| અન્યે મન્ત્રાદિકં દૈવેહેતોઃ| કેચિદાઽઽહરણમાશુકારિત્વાત્પ્રત્યક્ષોપાયત્વાચ્ચ||૩૩||

Adhikarana garbhashastrakarmaNaH kaShTatamatvam (34) · Śloka 34

ન ત્વતઃ કષ્ટતમમસ્તિ શસ્ત્રકર્મ| યતો યોનિયકૃત્પ્લી હાન્ત્રગર્ભાશયાદીનાં મધ્યે તાનનુપહિંસતાઽસ્પર્શવતા શસ્ત્ર મવચાર્ય્યમુત્કર્ષણવ્યાવર્તનોત્કર્તનચ્છેદનભેદનપીડન ર્જૂકરણાનિ ચૈકેન પાણિના કાર્ય્યાણિ||૩૪||

અતો ગર્ભશસ્ત્રકર્મણોઽન્યચ્છસ્ત્રકર્મ કષ્ટતમં નાસ્તિ| યતો યોન્યાદીનિ રક્ષ્યાણિ સ્પર્શનેનૈવ શસ્ત્રમવચાર્ય્યમદૃષ્ટિગોચરત્વાત્| એકેનૈવ પાણિનોત્કર્ષણાદીનિ કાર્ય્યાણીત્યતિકષ્ટમ્|| ૩૪||

Adhikarana mUDhagarbhe prANasaMshayerAshu shastramavacAryam (35) · Śloka 35

તસ્માદીશ્વરમાપૃચ્છ્ય પરં ચ યત્નમાસ્થાય તદ્વિદ્યસહિત સ્તમુપક્રમેત્| અક્રિયાયાં ધ્રુવં મરણમ્| ઉપક્રમે સંશયઃ| તથોદરાઽશ્મરીપ્રભૃતીનપિ||૩૫||

તસ્માદ્ભિષગીશ્વરમાપૃચ્છ્ય યથા મૃતાયામયશસા યોગો ન ભવતીતિ| પરં ચ યત્નમાસ્થાય કૃતાભ્યાસૈશ્ચ ભિષગ્ભિઃ શસ્ત્રેણોપક્રમેત| યસ્માદનાહરણે ગર્ભસ્ય ગર્ભિણ્યાશ્ચ ધ્રુવમવશ્યં મૃત્યુર્ભવતિ| ઉપક્રમે તુ સંશયઃ| પ્રસઙ્ગાદુદરાદીનામપ્યેવં વિજ્ઞેયમ્||૩૫||

Adhikarana mUDhagarbhAharaNavidhiH (36) · Śloka 36

અથોત્તાનાયા વ્યાભુગ્નસક્થ્યા વસ્ત્રચુમ્બલાન્નમિતકટિ પ્રદેશાયાશ્ચ ધન્વનાગવૃન્તિકાશાલ્મલીપિચ્છાઘૃતૈરભ્યજ્ય હસ્તં યોનિં ચ ગર્ભમાહરેત્||૩૬||

વ્યાભુગ્ને સઙ્કુચિતે સક્થિની| વસ્ત્રચુમ્બલં પટ્ટમયઃ કોમલપિણ્ડઃ| નાગવૃન્તિકા સલ્લકી સ્વનામિકા| વા નાગમૃત્તિકેતિ પાઠઃ| હસ્તં ભિષજઃ| ઇત્યુત્તાનાયા ગર્ભમાહરેત્|| ૩૬||

Adhikarana tatra prakArAntaranirdeshaH (37) · Śloka 37

તત્ર સક્થિભ્યામાગતસ્યાનુલોમમાઞ્છનમેવ| એકસક્થિ પ્રપન્નસ્યેતરં સક્થિં પ્રસાર્ય્ય| સ્ફિગ્દેશાગતસ્ય સ્ફિગ્દેશં પ્રતિષિધ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય સક્થિની પ્રસાર્ય્ય| તિર્ય્યગાગતસ્ય પરિઘસ્યેવાપરાર્ધમુત્ક્ષિપ્ય પૂર્વાર્ધમપત્યપથં પ્રત્યાર્જવ માનીય| પાર્શ્વાપવૃત્તશિરસોંઽસં પ્રતિપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય શિરોઽપત્યપથમાનીય| બાહુદ્વયપ્રપન્નસ્યોર્ધ્વમુત્પીડ્યા ઽસૌ શિરોમૂલમાનીય નિર્હરેત્||૩૭||

તત્રેત્યાદિ આચ્છાનમાત્મદિક્કર્ષણમ્| સક્થિની પ્રસાર્ય્ય તન્નિર્હરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્ફિગ્દેશં યોનિમુખાદન્તૈર્નીત્વા પાદૌ યોનિમુખમાનીય| સક્થિની પ્રસાર્ય ગર્ભસ્ય| પરિઘો દણ્ડાકાર આયુધો યોનિમધ્યે હિ તત્પરિવર્તને છિનત્તીતિ| પૂર્વાર્ધં શિરોભાગઃ| પાર્શ્વે વક્રં શિરો યસ્ય| તસ્યાં સમ્પ્રતિપીડ્ય શિર અપત્યપથમાનીય નિર્હરેત્|| ૩૭||

Adhikarana shastradAraNArhamUDhagarbhalakShaNam (38) · Śloka 38

યસ્ત્વાભુગ્નમધ્યઃ પાણિપાદશિરોભિર્યોનિં પ્રતિપદ્યતે| યશ્ચાભુગ્ન એકેન પાદેન યોનિં દ્વિતીયેન પાયુમ્| તૌ મૂઢૌ હસ્તેનાહર્તુમશક્યાવિતિ શસ્ત્રમવચારયેત્||૩૮||

યૌ વા તાભ્યાં સંસ્થાનાભ્યાં મૂઢગર્ભૌ તૌ દ્વાવેવ હસ્તેનાહર્ત્તુમશક્યત્વાત્ શસ્ત્રદારણમર્હતઃ|| ૩૮||

Adhikarana tatra shastrAvadAraNavidhiH (39) · Śloka 39

અથ સ્ત્રિયમાશ્વાસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલિશસ્ત્રેણ વા (શિરો) વિદાર્ય્ય શિરાઃ કપાલાન્યાહૃત્ય ગર્ભશઙ્કુના ગૃહીત્વા ચિબુકે તાલુન્યુરસિ કક્ષ્યાયાં વાઽપહરેત્| અભિન્નશિરસં ચાક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા| તથાસંસક્તસ્યાંસદેશે બાહું છિત્વા| દૃતેરિવાધ્માતસ્ય વાતપૂર્ણમુદરમવદાર્ય્ય નિરસ્યાન્ત્રાણિ શિથિલીભૂતમાહરેત્| જઘનસક્તસ્ય જઘનકપાલાનિ દારયિત્વેતિ||૩૯||

અથેત્યાદિ સુબોધમ્| ગર્ભશઙ્કુઃ પૂર્વોક્તં વક્રવક્ત્રં યન્ત્રમ્| ગર્ભસ્ય હિ કક્ષ્યાદ્યાસજ્જને બડિશવત્| યસ્ય તુ યુક્તિવશાત્ કપાલાન્યવિદારિતાનિ તસ્યાક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા શઙ્ક્વા બડિશવત્ સક્થિઃ|| ૩૯||

Adhikarana (40) · Śloka 40

અપિ ચ- યદ્યદ્વાયુવશાદઙ્ગં સજ્જેદ્ગર્ભસ્ય ખણ્ડશઃ| તત્તચ્છિત્વા હરેત્સમ્યગ્રક્ષેત્રારીં ચ યત્નતઃ||૪૦||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| યદિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૦||

Adhikarana vyapagatagarbhashalyAyA upacArAH (41) · Śloka 41

અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્પૂર્વવદ્ભિષક્| એવં નિર્હૃતશલ્યાન્તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા| દદ્યાદભ્યક્તદેહાયૈ યોનૌ સ્નેહપિચું તતઃ| યોનિર્મૃદુર્ભવત્તેન શૂલં ચાસ્યાઃ પ્રશામ્યતિ| દીપ્યકાતિવિષારાસ્નાહિંગ્વેલાપઞ્ચકોલકાત્| ચૂર્ણં સ્નેહેન કલ્કં વા ક્વાથં વા પાયયેત્તઃ| કટુકાતિવિષાપાઠાશાકત્વઘિઙ્ગુતૈજનીઃ| તદ્વચ્ચ દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ| ત્રિરાત્રમેવં સપ્તાહં સ્નેહમેવ તતઃ પિબેત્| સાયં પિબેદરિષ્ટં ચ તથા સુકૃતમાસવમ્| શિરીષકકુભક્વાથપિચૂન્યોનૌ ચ નિક્ષિપેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્યથાસ્વમુપાચરેત્| પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્| રસો દશાહં ચ પરં લઘુપથ્યાલ્પભોજના| સ્નેહાભ્યઙ્ગપરા સ્નેહાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| ઊર્ધ્વઞ્ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ સ ક્રમેણ સુખાનિ ચ||૪૧||

મૃતગર્ભ આહતે યાઽવશિષ્ટઽપરા સ પૂર્વોક્તા| દીપ્યકાદીનાં સમાનાં ચૂર્ણં સ્નેહેન ઘૃતાદ્યન્યતમેન યથાયોગ્યં પાયયેત્| તેષામેવ કલ્કં વ| કલ્કો જલપિષ્ટદ્રવ્યમ્| દીપ્યકાદિવત્ કટુકાદીનિ| એવમેવૌષધેન ત્રિરાત્રમાસીત દોષસ્રાવાય વેદનોપશમાય ચ| દોષો ન વાતાદિઃ| અપિતુ રક્તપિચ્છાદિઃ| ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં સ્નેહમેવ સપ્તરાત્રં પિબેત્| ઔષધપ્રતિષેધાર્થમેવકારઃ| એવં સાયમરિષ્ટં પ્રાતઃ સ્નેહે પીતે| ઉપદ્રવા જ્વરાદયો વ્યાધયઃ| એવં ત્ર્યહમૌષધમ્| સ્નેહઃ સપ્તરાત્રમ્| દશાહં પયઃ| દશાહં માંસરસ ઇતિ ક્રમઃ| તતોઽનન્તરં સ્નેહાભ્યઙ્ગપરા સતી વાતવ્યાધિનિર્દિષ્ટાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| આદિશબ્દેન તત્સ્વરૂપાણામન્યેષાં ગ્રહણમ્| તતશ્ચતુર્થમાસાન્તં યાવલ્લઘુભોજનત્વાદિયુક્તા, પઞ્ચમાન્માસાદારભ્ય ક્રમેણ ન સહસ યથેષ્ટાનિ સુખાનિ ભજેત્|| ૪૧||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

અથ બલાતૈલમુપદેક્ષ્યામઃ| બલામૂલાકષાયસ્ય ભાગાઃ ષટ્| તાવન્ત એવ પયસો યવકોલકુલત્થદશમૂલક ષાયસ્ય ભાગો ભાગશ્ચતુર્દશસ્તૈલસ્ય| તત્સર્વમૈકધ્યં કૃત્વ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ ચાવાપ્ય કાકોલીક્ષીરકાકોલી જીવકર્ષભકમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદાક્ષીરશુક્લામધુ કદેવદારુમઞ્જિષ્ઠાચન્દનશારિવાતગરકુષ્ઠશતાવર્ય્યશ્વ ગન્ધાપુનર્નવાશતપુષ્પાવરાપત્રરસસરલશૈલેયૈલાવચા ઽગરુકાલાનુસારિસૈન્ધવાનિ શનૈર્મૃદ્વગ્નિના સાધયિત્વા સુભાજનેઽનુગુપ્તં નિદધ્યાત્| એષ ભગવતો ધન્વન્તરે રભિમતસ્તૈલરાજો રાજ્ઞાં રાજમાત્રાણાં સૂતિકાનાં કૃશાનાં શિશૂનામતીતવયસાં સુકુમારાણાં શૂલિનાં મહાગ્રહ ગૃહીતાનાં દીર્ઘરોગક્ષપિતવપુષાં મર્મવિદ્ધપતિતાભિહત ભગ્નવિશ્લિષ્ટદેહાનાં દૈવોપઘાતાતભિશપ્તમનોજ્વરપરી તાનાં પાનનાવનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રયોજ્યઃ| તેન બલ પૌરુષસ્મૃતિમતિમેધાગ્નિવીર્ય્યૌજાંસિ વિવર્ધન્તે| પક્ષા ઘાતાક્ષેપકાર્દ્દિતાદિવિવિધવાતવિકારગુલ્મહિક્કાશ્વાસ કાસા નિવર્તન્તે| અહરહશ્ચોપયુજ્યમાને ષણ્માસાદન્ત્ર વૃદ્ધિઃ પ્રશામ્યતિ ચ| વન્ધ્યા ચ પુત્રં ગુણવન્તમિચ્છયા લભત ઇતિ||૪૨||

સ્નેહાન્ ભજેદિત્યુક્તિપ્રસઙ્ગેન બલાતૈલમેકમુચ્યતે| દ્વિતીયં તુ બલાશતં છિન્નરુહાપાદમિત્યાદિશબ્દયુક્તં વક્ષ્યતે| અથેતિ મઙ્ગલાર્થઃ| બલામૂલક્વાથસ્ય ષડ્ ભાગાઃ| ક્ષીરસ્ય ષડેવં દ્વાદશ| યવાદીનાં ત્રયાણાં ચતુર્થસ્ય દશમૂલસ્ય ચૈકીકૃત્ય ક્વાથસ્યૈકો ભાગઃ| એવં ત્રયોદશ ભાગાઃ ક્વાથસ્ય| ચતુર્દશો ભાગસ્તૈલસ્ય| તૈલાચ્ચતુર્થભાગેનાવાપનમ્| ક્વાથ્યદ્રવ્યાણાં જલાત્ ષોડશાંશં માનમ્| ક્વાથદ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણઃ ક્વાથશેષઃ| દશમૂલસમુદાયસ્ય યવાદ્યન્યતમસમત્વમ્| કાકોલ્યાદીનાં પરસ્પરસમત્વમ્| ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરકાકોલી| પત્રં ગન્ધપત્રમ્| રસો બોલઃ| કાલાનુસાર્ય્યમુશીરમ્| એવં દ્વાત્રિંશદાવાપનદ્રવ્યાણિ|| સુબોધમ્|| ૪૨||

Adhikarana mRutagarbhiNyA jIvadgarbhaniShkAsanam (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- બસ્તિદ્વારે વિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ| જન્મકાલે તતઃ શીઘ્રં પાટયિત્વોદ્ધરેચ્છિશુમ્||૪૩||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| ગર્ભસ્ય જન્મકાલે જીવતો યદિ માતા વિપન્ના સ્યાત્તતઃ કુક્ષિપ્રસ્પન્દનેન જીવન્તં ગર્ભં વિદિત્વા તતો બસ્તિદ્વારે વિપાટ્ય તમુદ્ધરેત્|| ૪૩||

Adhikarana garbhasrAve mAsAnusAraM garbhasthA- pakAH yogAH (44) · Śloka 44

મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ| અશ્મન્તકઃ કૃષ્ણતિલાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા ચોત્પલશારિવા| અનન્તા શારિવા રાસ્ના પદ્મા ચ મધુયષ્ટિકા| બૃહતીદ્વયકાશ્મર્ય્યક્ષીરિશૃઙ્ગત્વચો ઘૃતમ્| પૃશ્નિપર્ણીબલાશિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રામધુપર્ણિકા| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કશેરુમધુકં બલા| સપ્તૈતાન્ પયસ યોગાનર્ધશ્લોકસમાપનાન્| ક્રમાત્ સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ યોજયેત્||૪૪||

મધુકાદીનિ ચત્વારિ પ્રથમે માસે ગર્ભં સ્રવતિ યોજયેદ્યથાયોગ્યકલ્પનયા અશ્મન્તકાદીનિ દ્વિતીયે| અશ્મન્તકો ભાલુકપર્ણઃ| તામ્રવલ્લી રામતરુણી મઞ્જિષ્ઠા વા| વૃક્ષાદન્યાદીનિ પઞ્ચ તૃતીયે| વૃક્ષાદની દ્રુમવ્યાધિઃ| સૈવ વન્દાકઃ| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| અનન્તાદીનિ પઞ્ચ ચતુર્થે માસિ યોજયેત્| અનન્તા દૂર્વા| પદ્મા પદ્મચારિણી| ઘૃતં યથોપયોગમ્| ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શૃઙ્ગત્વચો યથાલાભં પઞ્ચમે| શૃઙ્ગમઙ્કુરમ્| પૃશ્નિપર્ણ્યાદીનિ ષડ્ ષષ્ઠે| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| મધુપર્ણિકા જીવન્તી| શૃઙ્ગાટકાદીનિ સપ્તમે|| ૪૪||

Adhikarana aShTamamAsAtprabhRutigarbhasyApyAyanAyogAH (45-4) · Śloka 4

કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધકાત્| મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ| યોજયેદ્દશમે માસિ સિદ્ધં ક્ષીરં પયસ્યયા| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ||૪૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભ વ્યાપન્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

કપિત્થાદીનાં ષણ્ણાં મૂલૈઃ શૃતં ક્ષીરમષ્ટમે| શારિવાદિચતુષ્ટયેન નવમે| પયસ્યયા દશમે| અથવા યષ્ટિમધુકાદિત્રયેણ દશમે| સર્વં બૃંહણમામાન્વયં વિના જ્ઞેયમ્|| ૪૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શરીરસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ