Adhikarana atha prakRutibhedIyo nAmAShTamo~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః ప్రకృతిభేదీయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः प्रकृतिभेदीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శరీరవిచారణం ప్రకృతం తస్య చాఽవయపరిచ్ఛేదః కృతః| సంప్రతి దోషాదిభేదేన ప్రకృతిప్రదర్శనRథమధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana saptaprakRutayaH (2) · Śloka 2
సప్త ప్రకృతయో దోషైః పృథక్ సంసర్గేణ సామ్యేన చ భవంతి||2||
सप्त प्रकृतयो दोषैः पृथक् संसर्गेण साम्येन च भवन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వప్రకృతిభ్యో దోషప్రకృతీనాం ప్రాధాన్యాత్ తా ఏవాదావుచ్యంతే-సప్త ప్రకృతయ ఇత్యాది| వాతాదిభిః పృథక్ తిస్రః| సంసర్గేణ తిస్రః| సన్నిపాతేనైకా|| 2||
Adhikarana doShaiH prakRutisambhavaH (3) · Śloka 3
తత్ర శుక్రార్త్తవగర్భాశయకాలేశు మాతుశ్చాహారవిహారయోరేకోఽనేకో వా యో దోషో భవత్యాధిక్యేన తేనాఽఽమరణాద్విషవల్ల్యమివోత్పద్యమానస్య కృమేర్విషేణ సవిషకృమేరివ వృశ్చికాదేరాశీవిషస్యేవ వా స్వవిషేణ ప్రకృతిర్జాయతే||3||
तत्र शुक्रार्त्तवगर्भाशयकालेशु मातुश्चाहारविहारयोरेकोऽनेको वा यो दोषो भवत्याधिक्येन तेनाऽऽमरणाद्विषवल्ल्यमिवोत्पद्यमानस्य कृमेर्विषेण सविषकृमेरिव वृश्चिकादेराशीविषस्येव वा स्वविषेण प्रकृतिर्जायते||३||
🔊 Audio coming soon
నను చ కదా వాతాదయః ప్రకృతీనాం కారణతాం యాంతీత్యాహ-తత్రేత్యాది| శుక్రాదిష్వధికో య ఏవ దోషో భవతి పృథక్ సంయుక్తో వా తేనైవ పురుషస్య ప్రకృతిః సంపద్యతే| గర్భాశయకాలో యావద్గర్భస్యాశయావస్థానం| కథం పురుషస్య ప్రకృతిర్జాయత ఇత్యాఽఽహ-యథా విషవల్ల్యాముత్పద్యమానస్య కృమేర్విషేణ ప్రకృతిర్జాయతే యథా వా సవిషస్య కృమేర్వృశ్చికాదేర్యథా వా ఆశీవిషస్య సర్పస్య విషేణాన్యమారణాత్మకేనాపి విషేణ వృశ్చికాదీనాం ప్రకృతిర్భవత్యేవం దోషైరపి పురుషస్య-ఏతదేవాహ|| 3||
Adhikarana sharIrotpattihetavo doShAviruddhaguNA api na parasparopamardakAH (4) · Śloka 4
తస్మాత్తన్మయతయా శుక్రార్తవయోర్దేహస్య భావితత్వాత్ ప్రాకృతత్వాచ్చ తావతా తేన దోషేణ న విహన్యతే| తద్గుణైరేవ చాస్య శరీరముపస్క్రియతే| తతశ్చ తద్గుణప్రతిపక్షైః సహసా న బాధ్యతే||4||
तस्मात्तन्मयतया शुक्रार्तवयोर्देहस्य भावितत्वात् प्राकृतत्वाच्च तावता तेन दोषेण न विहन्यते| तद्गुणैरेव चास्य शरीरमुपस्क्रियते| ततश्च तद्गुणप्रतिपक्षैः सहसा न बाध्यते||४||
🔊 Audio coming soon
తస్మాదిత్యాది| తన్మయతయా సర్వవ్యాప్తేర్దోషమయతయా శుక్రార్తవయోః తథావిధదైవకర్మపరిపాకవశేన దేహస్యావశ్యంభావిత్వాత్| తథైవ చ దేహస్య ప్రకృతికృతత్వాద్వాతాదినా శుక్రాశోణితస్య దేహారంభం ప్రత్యపి యా పరిణతిః సా న విహన్యతే| తచ్ఛుక్రశోణితమపి చాహారసంభవం తతస్తద్గుంచ్ర్బీజస్థదోషగుణైః శరీరముపస్క్రియతే| న చాస్యస్వారంభకదోషవిపరీతగుణైరాహారైర్విహారైశ్చ ఝటితి శరీరం బాధ్యతే|| 4||
Adhikarana shukrashoNitasampAtakAle vikRutimati doSholbaNe sati garbhAsambhavastasya vaikArikatvaM vA (5) · Śloka 5
తస్యాం త్వవస్థాయాం వికృతిమతి దోషే ఉల్బణేనైవ గర్భః సంభవతి| సంభవ ఏవ వా విపద్యతే| వికృతో వా భవతి||5||
तस्यां त्ववस्थायां विकृतिमति दोषे उल्बणेनैव गर्भः सम्भवति| सम्भव एव वा विपद्यते| विकृतो वा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
యదా పునస్తస్యామవస్థాయాం శుక్రశోణితసంపాతకాలే వికృతిమద్దోష ఉద్ధతో భవతి తదా గర్భో న సంభవత్యేవ| సంభవకాలే ఏవ వా వ్యాపద్యతే వినశ్యతి| అథవా వికృతో భవతి|| 5||
Adhikarana vAtAdInAM dvaividhyam (6) · Śloka 6
తథా చ కేచిదాఽఽహుః ద్విధా వాతాదయః ప్రాకృతా వైకృతాశ్చ1|6|
तथा च केचिदाऽऽहुः द्विधा वातादयः प्राकृता वैकृताश्च१|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutavAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
తత్ర ప్రకృతాః సప్తవిధాయాః ప్రకృతేర్హేతుభూతాః శరీరైకజన్మానః 2|6|
तत्र प्रकृताः सप्तविधायाः प्रकृतेर्हेतुभूताः शरीरैकजन्मानः २|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutAnAM vAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
దోషాఖ్యానాం వికృతానాం బీజభూతాః ముమూర్షోః స్వరూపాచ్చలంతి 3|6|
दोषाख्यानां विकृतानां बीजभूताः मुमूर्षोः स्वरूपाच्चलन्ति ३|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutc trayANAM sAnnidhye ekavyapadeshe hetuH (6) · Śloka 6
సర్వేష్వపి చ దేహే సన్నిహితేషు ప్రకృతావుల్బణేన వ్యపదేశః 4||6||
सर्वेष्वपि च देहे सन्निहितेषु प्रकृतावुल्बणेन व्यपदेशः ४||६||
🔊 Audio coming soon
తథా చేత్యాదినా ఉక్తమేవ పక్షం ద్రఢయతి| సుబోధం| ప్రాకృతాః శరీరైకజన్మత్వాచ్ఛరీరధారణేన ధాతుసంజ్ఞాం లభంతే| తే ప్రాకృతా దోషసంజ్ఞకానాం వైకృతానాం వాతాదీనాం బీజభూతాః| తే చ ప్రాకృతాః యే న ముమూర్షుస్తస్య స్వరూపాన్న చలంతి| యావజ్జీవితమేతత్ స్వరూపరూపా ఇత్యర్థః| యే తు జన్మన ఉత్తరకాల సంభవంతి తే వైకృతాః| యద్యపి చ ప్రకృత్యవస్థాయాం సర్వే వాతాదయః సన్నిహితా భవంతి, తథాపి య ఏవ తేషామధికస్తేనైవ ప్రకృతైర్వ్యపదేశః|| 6||
Adhikarana vaikRutAnAM prAkRutairekIbhUtatvam (7) · Śloka 7
వైకృతాస్తు గర్భాదిభినిస్సృతస్యాహారరసస్య మలాః సంభవంతి| ప్రాకృతేష్వవరోహంతి||7||
वैकृतास्तु गर्भादिभिनिस्सृतस्याहाररसस्य मलाः सम्भवन्ति| प्राकृतेष्ववरोहन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
యే చ వైకృతాస్తే యద్యపి గర్భాదభినిఃసృతస్యాహారమలాః| 'ఫేనభూతే కఫం'-ఇత్యాదినోక్తాః సంభవంతి తథాపి తే సంభూతాస్తత్రైవ ప్రకృతేష్వేవ వాతాదిష్వవరోహంతి| సజాతీయత్వాదేకీభవంతీత్యర్థః|| 7||
Adhikarana vaikRutAnAM dehopakArakatvaM dehadUShakatva~jca (8) · Śloka 8
తే కాలాదివశేన స్వప్రమాణవృద్ధిక్షయయోగాద్ దేహమనుగృహ్ణంతి దూషయంతి చ||8||
ते कालादिवशेन स्वप्रमाणवृद्धिक्षययोगाद् देहमनुगृह्णन्ति दूषयन्ति च||८||
🔊 Audio coming soon
తే చ వైకృతాః ప్రాకృతైరేకీభూతాః కాలాదివిశేషాపేక్షయ కేనచిత్స్వప్రమాణేన స్థితా దేహమనుగృహ్ణంతి| తథా వృద్ధిక్షయయోగాత్తు దేహం ఏవ వా వ్యాపద్యతే వినశ్యతి| అథవా వికృతో భవతి|| 8||
Adhikarana ojasaH dvaividhyam (9) · Śloka 9
తద్వదోజోఽపి పరం హృదయస్థమష్టబిందుప్రమాణమాధారః ప్రాసృతికస్య రసాత్మకస్య్చ్జసః క్షయవృద్ధిభాజః||9||
तद्वदोजोऽपि परं हृदयस्थमष्टबिन्दुप्रमाणमाधारः प्रासृतिकस्य रसात्मकस्य्च्जसः क्षयवृद्धिभाजः||९||
🔊 Audio coming soon
ఓజోఽపి తద్వదేవ వాతాదివత్ స్వప్రమాణేన స్థితం దేహమనుగృహ్ణాతి| వృద్ధిక్షయాభ్యాం యుక్తం దేహం దూషయతి చ| తచ్చ్చ్జః పరంమానేనాష్టబిందుప్రమాణం ప్రాసృతికస్య మహత ఓజస ఆధారస్తదాయత్తయోగక్షేమత్వాన్మహతః|| 9||
Adhikarana vAtaprakRutilakShaNam (10) · Śloka 10
అథ స్వదోషగుణానురోధాద్వాతప్రకృతిస్తనురూక్షస్తబ్ధాల్పాంగదంతనఖరోమనేత్రస్వరః శీతద్విడుద్బంద్వపిండికః సశబ్దసంధిగామీ శీఘ్రారంభక్షోభగ్రహణవిస్మరణశ్చలధృతిమతిగతిదృష్టిస్వభావస్ఛార్దస్తేనోఽనార్య్యో మాత్సర్యజితేంద్రియః ప్రియగాంధర్వేతిహాసహాసవిలాసకలహమృగయోద్యానయాత్రః స్నిగ్ధోష్ణమధురామ్లలవణాన్నపానకాంక్షోపశయశ్చ భవతి| అపి చ- అల్పవిత్తబలజివితనిద్రః క్షామవాగ్ధమనిసంతతగాత్రః| దుర్భగోఽతిబహుభుగ్బహుభాషీ నాస్తికః స్ఫుటికేశకరాంఘ్రిః| కించిదున్మిషితదుర్ముఖసుప్తస్త్రయతి క్రథతి ఖాదతి దంతాన్| శుష్కరూక్షవిషమాసు సరిత్సు వ్యోమ్ని శైలశిఖరేషు చ యాతి||10||
अथ स्वदोषगुणानुरोधाद्वातप्रकृतिस्तनुरूक्षस्तब्धाल्पाङ्गदन्तनखरोमनेत्रस्वरः शीतद्विडुद्बन्द्वपिण्डिकः सशब्दसन्धिगामी शीघ्रारम्भक्षोभग्रहणविस्मरणश्चलधृतिमतिगतिदृष्टिस्वभावस्छार्दस्तेनोऽनार्य्यो मात्सर्यजितेन्द्रियः प्रियगान्धर्वेतिहासहासविलासकलहमृगयोद्यानयात्रः स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणान्नपानकाङ्क्षोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पवित्तबलजिवितनिद्रः क्षामवाग्धमनिसन्ततगात्रः| दुर्भगोऽतिबहुभुग्बहुभाषी नास्तिकः स्फुटिकेशकरांघ्रिः| किञ्चिदुन्मिषितदुर्मुखसुप्तस्त्रयति क्रथति खादति दन्तान्| शुष्करूक्षविषमासु सरित्सु व्योम्नि शैलशिखरेषु च याति||१०||
🔊 Audio coming soon
అథ ప్రకృతీనాం విశేషేణ లక్షణముచ్యతే-అథేతి| తత్ర వాతప్రకృతిః పురుషః స్వస్య వాతస్య గుణానురోధాత్ కాయస్య చ కారణానురోధద్ధేతో రూక్షత్వాదిగుణయుక్తో భవతి| స్తబ్ధాన్యల్పాని చాంగాదీని యస్య స తథోక్తః| ఉద్బద్ధే హ్రస్వకఠినే పిండికే యస్య| జంఘాయాః పశ్చిమే భాగే పిండికృతి మాంసపిండికా| సశబ్దైః సంధిభిర్గచ్ఛతీతి సశబ్దసంధిగామీ| గచ్ఛతో జాన్వాదిసంధిభిః శబ్దో భవతీత్యర్థః| శీఘ్ర ఆరంభాదిర్యస్య స తథోక్తః| చలా అనేకారూపా ధృత్యాదయో యస్య స తథోక్తః| మత్సరో గుణః అస్యాస్తీతి మత్సరీ| తథా అజితేందియః| తథా ప్రియాణీష్టాని గాంధర్వాదీని యస్య స తథోక్తః| గాంధర్వం గేయమితిహాసః పూర్వవృత్తం| విలాసో లీలా| మృగయా మృగవధక్రీడా| యాత్రా పురాంతరగమనం| స్నిగ్ధాదిగుణమన్నపానమాకాంక్షతే| తదేవ చాస్యోపశేతే సుఖాయ కల్పతే| అపి చేతి సముచ్చయే| అల్పాని విత్తాదీని యస్య స తథోక్తః| విత్తం ధనం జీవితమాయుః| ధమనీభిః స్నావభిః సంతతం వ్యాప్తం గాత్రం యస్య| దుష్టో భగో యస్య| ఐశ్వర్య్యస్య సమగ్రస్య ధర్మస్య యశసః శ్రియః| వైరాగ్యస్యాథ మోక్షస్య షణ్ణాం భగ ఇతి స్మృతి|| బహు భాషతే యః స బహుభాషీ| నాస్తికః అదృష్టం నాస్తీతి మన్యతే| తథా-స్ఫుటితాః కేశాదయో యస్య| ప్రసుప్తశ్చ కించిదుద్ధాటితనేత్రః ఉద్ధాటితముఖశ్చ భవతి| ప్రసుప్తశ్చ త్రాసాదియుక్తో భవతి| క్రథనం సుప్తనాసాదిశబ్దః| స్వప్నే చ శుక్రాదిగుణాసు సరిత్సు యాతి| వ్యోమ్ని చ శైలశిఖేరషు చ| ఇతి వాతప్రకృతిలక్షణాని|| 10||
Adhikarana pittaprakRutilakShaNam (11) · Śloka 11
పిత్తప్రకృతిరూష్ణగ్చ్రగాత్రస్తామ్రనఖనయనజిహ్వ్చ్ష్ఠపాణిపాదతలః శిథిలసంధిబంధమాంసః కరభకపిలవిరలమృదుకేశరోమా మధ్యబలాయురల్పశుక్రవ్యవాయాపత్యః శూరోఽభిమానీ శీఘ్రవలీఖలితపలితపిప్లువ్యంగక్షుత్పిపాసో మేధావీ దుర్భగః స్వాదుతిక్తకషాయశీతాభిలాషోపశయశ్చ భవతి| అపి చ - దయతిమాల్యవిలేపనమండనః సుచరితః శుచిరాశ్రితవత్సలః| విభవసాహసబుద్ధిబలాన్వితో భవతి భీషు గతిర్ద్విషతామపి| ధర్మద్వేషీ స్వేదనః పూతిగంధి- ర్భూర్య్యుచ్చారక్రోధపానాశనేర్ష్యః| సుప్తః పశ్యేత్కర్ణికారాన్ పలాశాన్ దిగ్దాహోల్కావిద్యుదర్కానలాంశ్చ||11||
पित्तप्रकृतिरूष्णग्च्रगात्रस्ताम्रनखनयनजिह्व्च्ष्ठपाणिपादतलः शिथिलसन्धिबन्धमांसः करभकपिलविरलमृदुकेशरोमा मध्यबलायुरल्पशुक्रव्यवायापत्यः शूरोऽभिमानी शीघ्रवलीखलितपलितपिप्लुव्यङ्गक्षुत्पिपासो मेधावी दुर्भगः स्वादुतिक्तकषायशीताभिलाषोपशयश्च भवति| अपि च - दयतिमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि| धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि- र्भूर्य्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||११||
🔊 Audio coming soon
పిత్తప్రకృతిలక్షణాన్యుచ్యంతే-ఉష్ణేత్యాది| ఉష్ణాని గ్చ్రాణి చ గాత్రాణి యస్య| తామ్రాణి తామ్రవర్ణాని నఖాదీని యస్య| శిథిలాశ్రవ సంధిబంధమాంసా యస్య| తథా కరభకపిలాని విరలాని మృదూని చ కేశరోమాణి యస్య| మధ్యబలో మధ్యాయురల్పశుక్రోఽల్పవ్యవాయ్యోఽల్పాపత్యశ్చ| తథా శూరోఽభిమానవాంశ్చ| తథా శీఘ్రాణి శీఘ్రోత్పత్తీని వల్యాదీని యస్య| వలయశ్చర్మసంకోచాః| ఖలితః శీర్ణరోమత్వం| పలితం కేశశౌక్ల్యం| పిప్లుర్నీరుక్ కృష్ణో మాంసాంకురః| మేధా ప్రజ్ఞా విద్యతే యస్య స మేధావీ| స్వాద్వాదికమాకాంక్షతి| తదేవ చాస్యపాశేతే| అపి చేతి సముచ్చయే| దయితాని ప్రిYఆణి మాల్యాదీని యస్య| విభవాదిభిరన్వితశ్చ భవతి| శత్రూణామపి భీషు గతిస్రాతా| తథా ప్రభూతోచ్చారాదియుక్తః| స్వప్నే చ కర్ణికారాదీన్ పశ్యతి| పలాశకణికారా లోహితపుష్పవక్షాః| దిగ్దాహో దిశాం ల్ఛిత్యేన దాహ ఇవ| ఇతి పిత్తప్రకృతిలక్షణాని|| 11||
Adhikarana kaphaprakRutilakShaNam (12) · Śloka 12
కఫప్రకృతిస్తు దూర్వేందీవరశరకాండాన్యతమవర్ణః సమసువిభక్తస్నిగ్ధస్థిరసుకుమారశ్లిష్టమాంససంధిబంధః పరిపూర్ణచారుగాత్రో మహాలలాటోరుబాహుర్వ్యక్తసితాసిత ప్రసన్నాయతవిశాలపక్ష్మలాక్షః సింహమృదంగఘనఘోషః క్షుత్పిపాసోష్ణసహిష్ణుర్బహ్వోజోబలశుక్రవ్యవాయాపత్యశ్చిరశోషమాల్యానులేపనో దృఢప్రచ్ఛన్నవైరః పేశలః సత్యవాదీ స్మృతిమాంధృతిమానలోలుపో బాల్యేఽప్యరోదనః కటుతిక్తకషాయో ష్ణరూక్షేచ్ఛోపశయశ్చ భవతి| అపి చ- అల్పవ్యాహారక్రోధపానాశనేహః ప్రాజ్యాయుర్విత్తో దీర్ఘదర్శీ వదాన్యః| శ్రాద్ధో గంభీరః స్థూలలక్షః క్షమావా- నార్యో నిద్రాలుర్దీర్ఘసూత్రః కృతజ్ఞః| ఋజుర్విపశ్చిత్సుభగః సలజ్జో భక్తో గురూణాం దృఢస్ఛృదయ్యః| స్వప్నే సపద్మాన్ సవిహంగమాలాం- స్తోయాశయానపశ్యతి తోయదాంశ్చ||12||
कफप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरशरकाण्डान्यतमवर्णः समसुविभक्तस्निग्धस्थिरसुकुमारश्लिष्टमांससन्धिबन्धः परिपूर्णचारुगात्रो महाललाटोरुबाहुर्व्यक्तसितासित प्रसन्नायतविशालपक्ष्मलाक्षः सिंहमृदङ्गघनघोषः क्षुत्पिपासोष्णसहिष्णुर्बह्वोजोबलशुक्रव्यवायापत्यश्चिरशोषमाल्यानुलेपनो दृढप्रच्छन्नवैरः पेशलः सत्यवादी स्मृतिमान्धृतिमानलोलुपो बाल्येऽप्यरोदनः कटुतिक्तकषायो ष्णरूक्षेच्छोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां दृढस्छृदय्यः| स्वप्ने सपद्मान् सविहङ्गमालां- स्तोयाशयानपश्यति तोयदांश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
కఫప్రకృతిలక్షణాన్యుచ్యంతే-దూర్వాద్యన్యతమసమానవర్ణః| ఇందీవరం నీలోత్పలం| తథా సమాన్ సువిభక్తాని స్నిగ్ధాని స్థిరాణి సుకుమారాణి శ్లిష్టాని చ మాంససంధిబంధాని యస్య| తథా పరిపూర్ణం చారు చ గాత్రం యస్య| మహాలలాటో మహోరుర్మహాబాహుశ్చ| వ్యక్తి-సితాసితే ప్రసన్నే ఆయతే విశాలే పక్ష్మలే చాక్షిణీ యస్య| సింహాదిసమానఘోషః| క్షుద్రాదిసహిష్ణుః| బహ్వోజస్త్వాదియుక్తః| మాల్యమనులేపనంచ చిరేణ శుష్యతి యస్య| అన్యత్ సుబోధం| అల్పా వ్యాహారాదయో యస్య| వ్యవహారో వాగ్వ్యాపారః| ఈహాకాయికీ చేష్టా| ప్రాజ్యం ప్రభూతమాయుర్విత్తం చ యస్య| దీర్ఘదర్శీ కార్య్యప్రాంతవిత్| వదాన్యో వల్గుభాషీ| శ్రద్ధా విద్యతే యస్యాఽస్చ్ శ్రాద్ధః| గంభీరః| యస్య ప్రసాదాదాకారాత్ క్రోధశోకభయాదయః| భావస్థా నోపలక్ష్యంతే తద్గాంభీర్య్యమితి స్మృతం|| స్థూలలక్షః యోఽల్పం దాతుం న శక్నోతి స్థూలలక్షః స ఉచ్యతే| సుహృదయస్య భావః స్ఛృదయ్యం| సుబోధం| ఇతి కఫప్రకృతిలక్షణం||
Adhikarana saMsargaprakRutilakShaNam (13) · Śloka 13
ఉభయలక్షణసంకరే తు సంసర్గప్రకృతిః||13||
उभयलक्षणसङ्करे तु संसर्गप्रकृतिः||१३||
🔊 Audio coming soon
త్రయాణాం సంసర్గప్రకృతీనాముభయప్రకృతిలక్షణం విజ్ఞేయం|| 13||
Adhikarana samadoShaprakRutilakShaNam (14) · Śloka 14
సర్వగుణసముదితః సమదోషప్రకృతిః||14||
सर्वगुणसमुदितः समदोषप्रकृतिः||१४||
🔊 Audio coming soon
యస్తు సర్వైరేవ గుణైః సముదితః స సమదోషప్రకృతిర్జ్ఞాతవ్యః| గుణశబ్దేన గర్హణీయవాతాదికప్రకృతిలక్షణపరిత్యాగః| తేషాం దోషాధిక్యహేతుత్వాత్|| 14||
Adhikarana nityAturaprakRutayaH (15) · Śloka 15
తత్రాద్యాస్త్రయో నిత్యాతురాదోషానుశయితప్రకృతివాత్| విశేషతశ్చ ద్వంద్వప్రకృతయః| తేషు హి గుణమిశ్రవికారకారిషుక్షుత్పిపాసాదిష్వివారోగ్యవ్యపదేశః||15||
तत्राद्यास्त्रयो नित्यातुरादोषानुशयितप्रकृतिवात्| विशेषतश्च द्वन्द्वप्रकृतयः| तेषु हि गुणमिश्रविकारकारिषुक्षुत्पिपासादिष्विवारोग्यव्यपदेशः||१५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సప్తసు ప్రకృతిషు మధ్యే ఆద్యాస్త్రయో వాతపిత్తశ్లేష్మజ దోషానుషయితత్వాద్ధేతోర్నిత్యాతురాః| నిత్యోపక్రమణీయా ఇత్యర్థః అత ఏవ దోషానుశయితత్వాద్ధేతోః సంసర్గప్రకృతయో విశేషతో నిత్యాతురాః| అతిశయేన నిత్యత్వాత్పథ్యాదీనామేతేశు పృథఙ్మిశ్రప్రకృతిషు యోఽయమారోగ్యవ్యపదేశః స గుణమిశ్రవికారకారిత్వాత్| తథా తథా లోకే రుక్కరణస్వభావేష్వపి క్షుత్పిపాసాదిష్వారోగ్యవ్యపదేశః|
Adhikarana prakRutidoShaviparItaguNena cikitsA (16) · Śloka 2
తస్తాద్విపరీతగుణేన విధినా దోషోపక్రమణీయోక్తేన తానుపాచరేత్| సమసర్వరసేన సాత్మ్యేనాంత్యం యథార్తువిహితేన చ|2|
तस्ताद्विपरीतगुणेन विधिना दोषोपक्रमणीयोक्तेन तानुपाचरेत्| समसर्वरसेन सात्म्येनान्त्यं यथार्तुविहितेन च|२|
🔊 Audio coming soon
తస్మాత్తాన్ షట్ప్రకృతియుక్తాన్ ప్రకృతిదోషవిపరీతగుణే దోషోపక్రమణీయోక్తేన విధానేనోపాచరేత్| అంత్యం పునః సర్వసమప్రకృతికం సమసర్వరసేన సాత్మ్యేనోపాచరేదితి సంబంధః| ఋతువిహితచర్య్యావిధానేన చ| ఇతి వాతాదిభిః సప్తప్రకృతయః|| 16||
Adhikarana sattvAdiprakRutayaH (17) · Śloka 2
దోషవచ్చ గుణైరపి సత్త్వాదిభిః సప్త ప్రకృతయో భవంతి| తాస్తదభినిర్వృత్తైరేవ యథోక్తైః శ్చ్చాదిభిర్జానీయాత్||2||
दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्त प्रकृतयो भवन्ति| तास्तदभिनिर्वृत्तैरेव यथोक्तैः श्च्चादिभिर्जानीयात्||२||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం వాతాదిభిరేవ దోషైః సప్త ప్రకృతయో భవంతి| యావద్ గుణైరపి సత్త్వరజస్తమోభిః సంయుక్తైః పృథగ్భూతైశ్చ సప్తైవప్రకృతయో భవంతి| తాశ్చ సత్త్వాదిప్రకృతయస్తదిభినిర్వృత్తైః సత్వాద్యభినిష్పన్నైః శ్చ్చాస్తిక్యాదిభిర్లక్షణైర్జానీయాత్| తత్ర శౌచే నాస్తిక్యేన శుక్లవర్త్మరుచిత్వేన మతిమత్త్వేన చ యుక్తం సత్త్వప్రకృతిం విద్యాత్| బహుభాషిత్వేన మానిత్వేన క్రుధా దంభేన మాత్సర్య్యేణ చ యుక్తం రజఃప్రకృతిం విద్యాత్| భయేనాజ్ఞానేన నిద్రయా ఆలస్యేన విషాదత్వేన చ యుక్తం తమఃప్రకృతిం విద్యాత్| లక్షణసంకరే చ సంయోగే ప్రకృతీనధ్యవస్యేదితి గుణైః సత్త్వప్రకృతయః|| 17||
Adhikarana jAtyAdivisheSheNa prakRutayaH (18) · Śloka 18
తథా పునః సప్తప్రకృతయో జాతికులదేశకాలవయోబలప్రత్యాత్మసంశ్రయాః| దృశ్యంతే హి పురుషాణాం జాత్యాదినియతాస్తే తే భావవిశేషాః||18||
तथा पुनः सप्तप्रकृतयो जातिकुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः| दृश्यन्ते हि पुरुषाणां जात्यादिनियतास्ते ते भावविशेषाः||१८||
🔊 Audio coming soon
తథా జాత్యాదివిశేషణాపరమపి సప్తవిధత్వం ప్రకృతేభవతి| యస్మాద్ దృష్టాస్తే తే భావవిశేషాః జాత్యాదినియతాః| జాత్యాః, యథా బ్రహ్మణో మధురప్రాయాహారరుచిరసాహసికో బహులభీతిః శస్త్రాద్యససత్వాదియుక్తో భవతి| ఏవం రాజన్యాదీనామపి యథాసంభవం ప్రాయోదర్శనేన యోజ్యం| ఏవం కులేనాపి పుంసాం విశేషో దృష్టః| తథా చ కేచిత్ కులేనైవ మద్యలోలుపాః| కేచిత్ పిశితగురుగ్రాసగృధ్నవః| అపరే తు క్షారలవణజనితజడిమానం సతతమపి సోఢుసమర్థాః| కేచిత్ పునః ప్రరూఢేఽపి గ్రీష్మసమయే తప్తాంగారాధికతరప్లోషదాయినః తీక్ష్ణదీధితిపాదానపి కాలవద్ గుణకలాపానివాభిమన్యంత ఇత్యేవమాదిచింత్యం| దేశవిశేషేణ తు పురుషాణాం ప్రసిద్ధా ఏవ విశేషః| ఏవం కాలవయోబలానామపి వాచ్యం| ప్రత్యాత్మసంశ్రయో హి విశేషో య ఏకస్మిన్నేవ శరీరే దృశ్యతే స్వభావవిశేషః| ఇతి ప్రకృతిసప్తకం|| 18||
Adhikarana sattvAdiprakRutInAmaparisa~gkhyeyatvam (19) · Śloka 17
సత్త్వాదీనాంచ తరతమయోగాచ్ఛరీరవిశేషేభ్యశ్చాన్యోన్యానువిధాయిత్వాచ్చ భేదాశ్రయమసంఖ్యేయం భవతి| శరీరమపి సత్త్వాదీననురుధ్యతే| సత్త్వాదయోఽపి శరీరం||17||
सत्त्वादीनाञ्च तरतमयोगाच्छरीरविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधायित्वाच्च भेदाश्रयमसङ्ख्येयं भवति| शरीरमपि सत्त्वादीननुरुध्यते| सत्त्वादयोऽपि शरीरम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ఆసాంచ ప్రకృతీనాం సప్తవిధానాం సత్త్వాదీనాం సంయోగేన తరతమయోగాచ్ఛరీరవిశేషోభ్యో హేతుభ్యోఽన్యోన్యానువిధాయిత్వాద్భేదాశ్రయం భేదప్రకారో భేదపరినిష్పత్తిః ప్రకృతీనామపరిసంఖ్యేయం భవతి| యస్మాత్ సత్త్వాదయోఽపి కార్య్యవిశేషసంపాదనాయ శరీరమనురుద్ధధ్యంతే| తథా శరీరమపి సత్త్వాదీన్|| 19||
Adhikarana anUkasyAsa~gkhyeyatvAdi (20) · Śloka 20
సత్త్వాద్యసంఖ్యభేదావేశాచ్చ రూపస్వరచరితానుకరణమప్యనూకశబ్దవాచ్యమసంఖ్యభేదం భవతి| తదా వేశస్త్వనంతరజన్మాభ్యాసవాసనయా జన్యతే| తస్మాద్దేవమానుషతిర్య్యక్ప్రేతనారకాణాం తత్తద్విశేషాణాం చ యథాయథమేవానూకం పురుషస్యాన్వవేక్షేత||20||
सत्त्वाद्यसङ्ख्यभेदावेशाच्च रूपस्वरचरितानुकरणमप्यनूकशब्दवाच्यमसङ्ख्यभेदं भवति| तदा वेशस्त्वनन्तरजन्माभ्यासवासनया जन्यते| तस्माद्देवमानुषतिर्य्यक्प्रेतनारकाणां तत्तद्विशेषाणां च यथायथमेवानूकं पुरुषस्यान्ववेक्षेत||२०||
🔊 Audio coming soon
తథా సత్త్వాదీనామనంతరోక్తేన ప్రకారేణాసంఖ్యో భేదస్తస్యావేశాదన్యసంబంధినాం రూపాదీనామనుకరణం సాదృశ్యమసంఖ్యభేదం భవతి| తస్య చ రూపాద్యనుకరణస్యానూక ఇతి నామ| నను సత్త్వాదిభేదావేశస్య కిం కారణమిత్యాఽఽహ-తదావేశస్త్విత్యాది| అనంతరేభ్యో జన్మభ్యో యేయమభ్యాసవాసదా తయా జన్యతే| తస్మాచ్చ రూపాద్యనుకరణం సత్త్వాద్యావేశాద్యతో దేవాదీనామానూకం రూపసత్త్వాద్యనుకరణం పురుషస్యాన్వవేక్షేత|| 20||
Adhikarana vayasastraividhyam (21) · Śloka 21
వయస్త్రివిధం బాలం మధ్యం వృద్ధం చ| తత్రాఽఽషోడశాద్వర్షాద్ బాలం| ఆషష్టేర్మధ్యం| తతో వృద్ధం||21||
वयस्त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धं च| तत्राऽऽषोडशाद्वर्षाद् बालम्| आषष्टेर्मध्यम्| ततो वृद्धम्||२१||
🔊 Audio coming soon
వయస్త్రివిధమిత్యాది సుబోధం|| 21||
Adhikarana bAlasya traividhyAdi (22) · Śloka 22
తేష్వపి స్తన్యాహారోభయవృత్త్యా బాలం త్రివిధం| తస్మిన్ దేహప్రమాణవృద్ధిః శ్లేష్మోద్రేకశ్చ| తేన బాలస్య స్నేహమార్ద్దవస్చ్కుమార్య్యాల్పక్రోధత్వస్చ్భాగ్యాని భవంతి||22||
तेष्वपि स्तन्याहारोभयवृत्त्या बालं त्रिविधम्| तस्मिन् देहप्रमाणवृद्धिः श्लेष्मोद्रेकश्च| तेन बालस्य स्नेहमार्द्दवस्च्कुमार्य्याल्पक्रोधत्वस्च्भाग्यानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర బాలం వయస్త్రివిధం| క్షీరవృత్త్యాన్నవృత్త్యాక్షీరాన్నవృత్త్యా చ| తస్మిన్ బాలే వయసి క్రమేణ దేహప్రమాణవృద్ధిర్భవతి| తేన వర్ద్ధమానత్వే శ్లేష్మోద్రేకేణ చ బాలస్య స్నేహాదీని భవంతి|| 22||
Adhikarana madhyasya traividhyAdi (23) · Śloka 23
మధ్యమపి త్రివిధం య్చ్వనం సంపూర్ణత్వమపరిహానిశ్చ| తస్మిన్ పిత్తోద్రకః| తేన దీప్తాగ్నితాప్రజ్ఞాధిక్యాపరిపాక్చ్ వ్యవసాయశ్చ| తత్రాఽఽత్రింశతో య్చ్వనమాచత్వారింశతః సర్వధాత్వింద్రియబలవీర్య్యప్చ్రుషస్మరణవచనవిజ్ఞానప్రశ్రయగుణసంపూర్ణత్వమతః పరమపరిహానిః||23||
मध्यमपि त्रिविधं य्च्वनं सम्पूर्णत्वमपरिहानिश्च| तस्मिन् पित्तोद्रकः| तेन दीप्ताग्निताप्रज्ञाधिक्यापरिपाक्च् व्यवसायश्च| तत्राऽऽत्रिंशतो य्च्वनमाचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यप्च्रुषस्मरणवचनविज्ञानप्रश्रयगुणसम्पूर्णत्वमतः परमपरिहानिः||२३||
🔊 Audio coming soon
మధ్యమపి త్రివిధమిత్యాది సుబోధం| త్రివిధేఽపి మధ్యే పిత్తోద్రేకాదికం| చత్వారింశతః పరమపరిహానిర్న వృద్ధిర్నాప్యపచయః|
Adhikarana vRuddhaM vayaH (24) · Śloka 24
వృద్ధం తు శశవత్క్షీయమాణధాత్వింద్రియాదిగుణం వలీఖలితకాసశ్వాసాగ్నిసాదాదిభిరభిభూయమానం జీర్ణం భవనమివాభివృష్టమవసీదతి| తస్మిన్ మారుతోద్రేకః| తేన శ్లథసారమాంససంధ్యస్థితా త్వక్పారుష్యమవనామః కాయస్య వేపథుః కాసః శ్వాసః శ్లేష్మసింఘాణకోదీరణం ధాతుక్షయశ్చ||24||
वृद्धं तु शशवत्क्षीयमाणधात्विन्द्रियादिगुणं वलीखलितकासश्वासाग्निसादादिभिरभिभूयमानं जीर्णं भवनमिवाभिवृष्टमवसीदति| तस्मिन् मारुतोद्रेकः| तेन श्लथसारमांससन्ध्यस्थिता त्वक्पारुष्यमवनामः कायस्य वेपथुः कासः श्वासः श्लेष्मसिङ्घाणकोदीरणं धातुक्षयश्च||२४||
🔊 Audio coming soon
వృద్ధం తు శశవత్ సమంతాత్ క్షీయమాణధాత్వాదిగుణం వల్యాదిభిరభిభూయమానమవసీదతీతి సంబంధః| క్షీయమాణా పుర్వోక్తా వపుః స్థ్చ్ర్య్యాదయో గుణాః శశవత్ సమంతాత్| వలయశ్చర్మసంకోచాః| పలితం కేశరోమ్ణాం శ్చ్క్ల్యం| ఆదిగ్రహణేనైవంప్రకారాణాం గ్రహణం| తథాఽవసీదతి యథా జీర్ణం భవనమభివృష్టం జలేన సిక్తం| తస్మిన్ వాRధకే శ్లథం సారాదికం భవతి| సారాణి వక్ష్యంతే| కాయస్యావనామః కుబ్జత్వం| వేపథుః కంపః| శ్లేష్మసింఘాణకో నాసాస్రావః| తయోదీరణమితి సర్వం వాతోద్రేకాత్ ఇతి వయః|| 24||
Adhikarana bAlyAdInAM kramAddashakeShu vyapagamaH (25) · Śloka 25
అన్యే పునరాహుః- బాల్యం వృద్ధిః ప్రభా మేధా త్వక్శుక్రాక్షిశ్రుతీంద్రియం| దశకేషు క్రమాద్వ్యేతి మనఃసర్వేంద్రియాణి చ||25||
अन्ये पुनराहुः- बाल्यं वृद्धिः प्रभा मेधा त्वक्शुक्राक्षिश्रुतीन्द्रियम्| दशकेषु क्रमाद्व्येति मनःसर्वेन्द्रियाणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
అన్యే పునరాచార్యా ఇదమాహుః| క్రమాద్దశసు దశకేషు బాల్యాదిదశకం వ్యేతి వ్యపగచ్ఛతి| తత్ర దశకే బాల్యం వ్యపగచ్ఛతి| ద్వితీయే వృద్ధిః| తతః పరం న వర్ధత ఇత్యర్థః| తృతీయే ప్రభా| చతుర్థే మేధా| పంచమే త్వక్ వ్యపగచ్ఛతి| అన్యథా భవతీత్యర్థః| షష్ఠే శుక్రం| సప్తమే అక్షీంద్రియం| అష్టమే శ్రుతీంద్రియం| నవమే మనః| దశమే సర్వేంద్రియాణి|| 25||
Adhikarana AyuShaH pramANam (26) · Śloka 26
ఏవం వర్షశతమాయుషః ప్రమాణమస్మిన్ కాలే||26||
एवं वर्षशतमायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२६||
🔊 Audio coming soon
ఏవం స్థితే సర్వథాస్మిన్ కాలే కల్చ్ వర్షశతమాయుషః ప్రమాణం|
Adhikarana karmavisheShAdvayaso nyUnAdhikabhAvaH (1) · Śloka 1
సంతి పునః కర్మవిశేషాదూనాధికవర్షశతజీవనో మనుష్యాః||1||
सन्ति पुनः कर्मविशेषादूनाधिकवर्षशतजीवनो मनुष्याः||१||
🔊 Audio coming soon
కేచిత్ తు మనుష్యాః దైవస్య ప్చ్రుషస్య చ కర్మణో విశేషాదూనాధికవర్షశతజీవనోఽపి సంతి|
Adhikarana nyUnAdhikajIvanAM vayasastridhA vibhAgaH (28) · Śloka 28
తేషాం యథోక్తైః ప్రకృతివిశేషైరాయుషః ప్రమాణముపతభ్య వయస్త్రిధా విభజేత్||28||
तेषां यथोक्तैः प्रकृतिविशेषैरायुषः प्रमाणमुपतभ्य वयस्त्रिधा विभजेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
తేషామూనజీవనామధికజీవినాంచ వయస్త్రిధా విభజేత్| తేన పంచాశద్వర్షజీవనామపి శైశవయ్చ్వనవార్ధక్యాన్యనయైవ భాగత్రయకల్పనయా తథా వింశత్యాద్యాయుషాంచ| నన్విమే ఊనవర్షశతాయుషః, ఇమే శతవర్షసమాయుషః ఇమే అధికవర్షసమాయుషః, ఇతి కథం జ్ఞాయత ఇతి చేదుచ్యతే-తేషాం యథోక్తైః ప్రకృతివిశేషైరాయుషః ప్రమాణముపలభ్యేతి| ఉక్తాః ప్రకృతివిశేషా వాతాది దోషసత్త్వాదిగుణజాత్యాదిభేదేన| తైర్హి ప్రమాణమాయుషః పరిజ్ఞాయతే| తథా-వాతేన స్వల్పాయుషో భవంతి| పిత్తేన మధ్యాయుషః| కఫేన దీర్ఘాయుషః| ఏవం సంయోగేన తారతమ్యేన చాయుషస్తారతమ్యమప్యూహ్యం| తథా సాత్త్వికా దీర్ఘాయుషో రాజసా మధ్యాయుషస్తామసాః స్వల్పాయుషః తథా జాతికులదేశాదివిశేషాదాయుషో విశేషః ప్రసిద్ధః|| 28||
Adhikarana AyuH kShaya kramaH ekavatsarasya hrAsaH (29) · Śloka 29
అపి చ - వర్షం వర్షం క్షయం యాతి నృణాం యాతే శతే శతే| ఆయుషోఽపుణ్యబాహుల్యాద్యదా యన్మానమిష్యతే||29||
अपि च - वर्षं वर्षं क्षयं याति नृणां याते शते शते| आयुषोऽपुण्यबाहुल्याद्यदा यन्मानमिष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
అపి చేతి సముచ్చయే| నృణాం పురుషాణాం యదా యస్మిన్ కాలే కృతయుగాదీ దశవర్షశతాదయో వా యదాయుషో మాననిష్యతే తేన మానేన సంవత్సరశతే పూర్ణే ఏకః సంవత్సరోఽపుణ్యబాహుల్యాదవశ్యం క్షయం యాతి| తేనైతదుక్తం భవతి-యస్య యదా సంవత్సరశతమాయుషః ప్రమాణం స ఏకేన సంవత్సరేణోనం వర్షశతం జీవతీత్యర్థః| అనేన క్రమేణ సహస్రాధికజీవినాం దశవర్షజీవినాం చ భగకల్పనయా క్షయ ఆయుషో వాచ్యః|| 29||
Adhikarana balasya traividhyAdi (30) · Śloka 30
బలమపి త్రివిధం భవతి| సహజం కాలకృతం యుక్తికృతంచ| తత్ర సహజం దేహసత్త్వయోః ప్రాకృతం| కాలకృతమృతువిభాగజం వయః కృతంచ| యుక్తికృతం పునరాహారవిహారోత్థమూర్జస్కరం యోగజంచ||30||
बलमपि त्रिविधं भवति| सहजं कालकृतं युक्तिकृतञ्च| तत्र सहजं देहसत्त्वयोः प्राकृतम्| कालकृतमृतुविभागजं वयः कृतञ्च| युक्तिकृतं पुनराहारविहारोत्थमूर्जस्करं योगजञ्च||३०||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం పురుషే వయస్త్రివిధం| యావత్ సహజత్వాభేదేన బలమపి త్రివిధం| తత్ర సహజం దేహసత్త్వస్వభావాయాతం| కాలకృతం హేమంతాద్యృతుషట్కజనితం వయోవిశేషకృతంచ| యుక్తికృతాఽఽహారాదివిశేషజమూర్జస్కరం యోగజంచ| ఊర్జస్కరం రసాయనవాజీరణాది|
Adhikarana balavRuddhikarA bhAvAH (31) · Śloka 31
తద్ వృద్ధికరాస్త్విమే చ భావా భవంతి| తద్యథాబలవత్పురుషే దేశే జన్మ, తద్విధే చ కాలే, సుఖశ్చ కాలయోగో బీజక్షేత్రగుణశరీరాహారసత్త్వసంపత్తయః స్వభావోయ్చ్వనం వ్యాయామోహర్షశ్చ||31||
तद् वृद्धिकरास्त्विमे च भावा भवन्ति| तद्यथाबलवत्पुरुषे देशे जन्म, तद्विधे च काले, सुखश्च कालयोगो बीजक्षेत्रगुणशरीराहारसत्त्वसम्पत्तयः स्वभावोय्च्वनं व्यायामोहर्षश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
తస్య త్రివిధస్యాపి బలస్య వక్ష్యమాణా భావా వృద్ధికరాః| తద్యథా-యస్మిన్ దేశే పురుషా బలవంతో భవంతి తత్ర దేశే జన్మ| యస్మిన్ కాలే చ బలవంతో భవంతి తస్మిన్ కాలే జన్మ సుఖశ్చ కాలయోగః సమయోగః| బీజగుణమపి శుక్రస్య పరిపూర్ణతాదికమ!| క్షేత్రగుణో మాతుః స్వభావాహారాదివిశేషః| తథా జాతస్య శరీరాది సంపత్తయః| స్వభావాదికం చేతి బలస్య వృద్ధేర్హేతుః|| 31||
Adhikarana aShTau sArANi (32) · Śloka 32
తథా సారాణ్యష్టౌ త్వగ్రక్తమాంసమేదోఽస్థిమజ్జశుక్రసత్త్వాత్మకాన్యుత్తరోత్తరవరాణి బలమానజ్ఞార్థముపదిశ్యంతే||32||
तथा साराण्यष्टौ त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वात्मकान्युत्तरोत्तरवराणि बलमानज्ञार्थमुपदिश्यन्ते||३२||
🔊 Audio coming soon
అస్య చ బలస్య మానవిశేషపరిజ్ఞానార్థం త్వగాద్యాత్మకాన్యష్టౌ సారాణ్యుక్తాని| తాని చ యథోత్తరమగ్ర్యాణి శ్రేష్ఠాని| తేన త్వక్సారవాన్ బలీ భవతి| తతో రక్తసారవాన్| తతో మాంససారవాన్| తతో మేదస్సారవాన్| ఇత్యేవమాది సత్త్వం యావత్| త్వగేవ సారమేవం సర్వత్ర యోజ్యం| ఏతావతా బలమానపరిజ్ఞానదర్శనేన భిషగ్బలం జానీయాత్|| 32||
Adhikarana kevalasharIropacayApacayAdibhirna balAbalanirNayaH (33) · Śloka 33
అపి చ న ముహ్యేద్దేహమాత్రదర్శనాదేవ భిషగయముపచయేన మహాశరీరత్వాద్వా బలవానయం కృశత్వాదల్పశరీరత్వాద్వాల్పబల ఇతి| తచ్చోభయమన్యథాదృష్టం గజసింహే|33|
अपि च न मुह्येद्देहमात्रदर्शनादेव भिषगयमुपचयेन महाशरीरत्वाद्वा बलवानयं कृशत्वादल्पशरीरत्वाद्वाल्पबल इति| तच्चोभयमन्यथादृष्टं गजसिंहे|३३|
🔊 Audio coming soon
శరీరమాత్రదర్శనే భిషగ్ బలే ఉక్తనయాన్న ముహ్యేత్| అయమిత్యాదినా మోహే హేతురుచ్యతే| తదుభయముపచయేన బలవత్త్వం కృశత్వేన చాల్పబలవత్వం గజసింహేఽన్యథా వైపరీత్యేన దృష్టం| సింహః కృశోఽప్యతి బలో గజః స్థూలోఽప్యల్పబల ఇతి|| 33||
Adhikarana sarvasAropetasya guNAH (34) · Śloka 33
తత్ర సర్వేః సారైరుపేతో భవత్యతిబలః పరమగ్చ్రవయుక్తః క్లేశక్షమః సర్వారంభేష్వాత్మని ప్రత్యాశావాన్ కల్యాణాభినివేశో స్థిరశరీరః సుసమాహితగతిః సానునాదస్నిగ్ధబంభీరమాహాస్వరః సుఖైశ్వర్య్యవిత్తోపభోగసమ్మాన భాఙ్మందజరామయః| ప్రాయస్తుల్యగుణవిస్తీర్ణాపత్యో దీర్ఘాయుశ్చ2||33||
तत्र सर्वेः सारैरुपेतो भवत्यतिबलः परमग्च्रवयुक्तः क्लेशक्षमः सर्वारम्भेष्वात्मनि प्रत्याशावान् कल्याणाभिनिवेशो स्थिरशरीरः सुसमाहितगतिः सानुनादस्निग्धबम्भीरमाहास्वरः सुखैश्वर्य्यवित्तोपभोगसम्मान भाङ्मन्दजरामयः| प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्यो दीर्घायुश्च२||३३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సర్వసారసంయుక్తోఽతిబలత్వాదిగుణో భవతి| ప్రత్యాశావాన్ నానారంభేషు సంభావితఫలః| కల్యాణేషు దృష్టాదృష్టేష్వభినివేశో యస్య| సహానునాదాదిభిర్వర్త్తతే స్వరో యస్య| తథా సుఖాదిభాక్| ఏశ్వర్య్య ప్రభవనం| మంద్చ్ జరామయ్చ్ యస్య| ప్రాయస్తుల్యైరాత్మసదృశైర్గుణైర్విస్తీర్ణాన్యపత్యాని యస్య| దీర్ఘాయుశ్చ భవతి|| 34||
Adhikarana asAramadhyamasArau (35) · Śloka 35
తద్విపరీతస్త్వసారః| మధ్యో మధ్యగుణః||35||
तद्विपरीतस्त्वसारः| मध्यो मध्यगुणः||३५||
🔊 Audio coming soon
యో విద్యమానసర్వసారగుణవైపరీత్యయుక్తో భవతి సోఽసారః| యస్య తు మధ్యమాని సారాణి స గుణైరపి మధ్యో భవతి|| 35||
Adhikarana samasharIrAvayavapramANam (36) · Śloka 36
ప్రమాణం పునః స్వాంగులైః| పాదాఙుష్ఠప్రదేశిన్య్చ్ ద్వ్యంగులాయతే| తిస్రోఽన్యాః క్రమేణోత్తరోత్తరం పంచమభాగహీనాస్తన్నఖహీనా వా| చతురంగులాయతాః పృథక్ పదపాదతలపార్ష్ణయః| షట్పంచచతురంగులవిస్తృతాశ్చతుర్దశైవాయామేన పాదశ్చతుర్దశైవ పరిణాహేన| తథా గుల్ఫౌ జంఘామధ్యంచ| చతురంగులోత్సేధః పాదః| అష్టాదశాయామా జంఘా ఊరుశ్చ| చతురంగులం జాను| త్రింశదంగులపరిణాహ ఊరుః| షడాయామౌ ముష్కమేఢ్రావష్టపంచపరిణాహౌ| షోడశవిస్తారా కటీ పంచాశత్ పరిణాహా| దశాంగులం బస్తిశిరః| ద్వాదశాంగులముదరం| దశవిస్తారే ద్వాదశాయామే పార్శ్వే| ద్వాదశోత్సేధం త్రికం| అష్టాదశోత్సేధం పృష్ఠం| ద్వాదశకం స్తనాంతరమద్వయంగులం స్తనపర్య్యంతం| చతుర్వింశత్యంగులవిశాలం ద్వాదశోత్సేధమురః| ద్వ్యంగులం హృదయం| అష్టకౌ స్కంధే కక్షే చ| షట్కావంసౌ| షోడశకౌ ప్రవాహూ| పంచదశక్చ్ ప్రపాణీ| ద్వాదశాంగులౌ పాణీ| తత్రాపి పంచాంగులా మధ్యమాంగులిః| తతోఽర్ధాంగులహీనే ప్రదేశిన్యనామికే| సార్ధత్ర్యంగుల్చ్ కనిష్ఠికాంగుష్ఠౌ| చతురంగులోత్సేధా ద్వావింశతిపరిణాహా శిరోధరా| ద్వాదశోత్సేధం చతుర్వింశతిపరిణాహమాననం| పంచాంగులమాస్యం| చతురంగులం పృథక్ చిబుక్చ్ష్ఠనాసా దృష్ట్యంత్కర్ణలలాటం| త్రిభాగాంగులవిస్తారా నాసాపుటమర్య్యాదా| ద్వ్యంగులాయతమంగుష్ఠోదరవిస్తృతం నేత్రం| తత్ర శుక్లాత్తృతీయాంశం కృష్ణం| కృష్ణాన్నవమాంశా మసూరదలమాత్రా దృష్టిః| షడంగులోత్సేధం ద్వాత్రింశత్పరిణాహం శిర ఇతి| సర్వం పునః శరీరమంగులాని చతురశీతిః| తదాయామవిస్తారసమం సమముచ్యతే||36||
प्रमाणं पुनः स्वाङ्गुलैः| पादाङुष्ठप्रदेशिन्य्च् द्व्यङ्गुलायते| तिस्रोऽन्याः क्रमेणोत्तरोत्तरं पञ्चमभागहीनास्तन्नखहीना वा| चतुरङ्गुलायताः पृथक् पदपादतलपार्ष्णयः| षट्पञ्चचतुरङ्गुलविस्तृताश्चतुर्दशैवायामेन पादश्चतुर्दशैव परिणाहेन| तथा गुल्फौ जङ्घामध्यञ्च| चतुरङ्गुलोत्सेधः पादः| अष्टादशायामा जङ्घा ऊरुश्च| चतुरङ्गुलं जानु| त्रिंशदङ्गुलपरिणाह ऊरुः| षडायामौ मुष्कमेढ्रावष्टपञ्चपरिणाहौ| षोडशविस्तारा कटी पञ्चाशत् परिणाहा| दशाङ्गुलं बस्तिशिरः| द्वादशाङ्गुलमुदरम्| दशविस्तारे द्वादशायामे पार्श्वे| द्वादशोत्सेधं त्रिकम्| अष्टादशोत्सेधं पृष्ठम्| द्वादशकं स्तनान्तरमद्वयङ्गुलं स्तनपर्य्यन्तम्| चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशोत्सेधमुरः| द्व्यङ्गुलं हृदयम्| अष्टकौ स्कन्धे कक्षे च| षट्कावंसौ| षोडशकौ प्रवाहू| पञ्चदशक्च् प्रपाणी| द्वादशाङ्गुलौ पाणी| तत्रापि पञ्चाङ्गुला मध्यमाङ्गुलिः| ततोऽर्धाङ्गुलहीने प्रदेशिन्यनामिके| सार्धत्र्यङ्गुल्च् कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ| चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशतिपरिणाहा शिरोधरा| द्वादशोत्सेधं चतुर्विंशतिपरिणाहमाननम्| पञ्चाङ्गुलमास्यम्| चतुरङ्गुलं पृथक् चिबुक्च्ष्ठनासा दृष्ट्यन्त्कर्णललाटम्| त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्य्यादा| द्व्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तृतं नेत्रम्| तत्र शुक्लात्तृतीयांशं कृष्णम्| कृष्णान्नवमांशा मसूरदलमात्रा दृष्टिः| षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशत्परिणाहं शिर इति| सर्वं पुनः शरीरमङ्गुलानि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं सममुच्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం శరీరావయవానామంగులాదినా ప్రమాణముచ్యతే| ఆయామో దైర్ఘ్యం| విస్తారో వ్యాసః| పరిణాహః పరివర్త్తులతా| తత్ర పాదాంగుష్ఠః తత్సమీపే చాంగులీ ఆయామేన ద్వ్యంగులే| అన్యాస్త్రిస్రోఽంగుల్యః క్రమేణ ద్వ్యంగులస్య పంచమభాగేన హీనాః| ప్రదేశిన్యా మధ్యమా తతోఽనామికా తతః కనిష్ఠేతి| యథోత్తరార్థః| ప్రపదాదిత్రయం ప్రత్యేకమాయామేన చతురంగులం| ప్రపదమంగులల్యనంతరం పాదాగ్రం పాదతలం| పాదమధ్యం పార్ష్ణిః ఖుడికాభాగస్తత్ర చ ప్రపదం విస్తారేణ షడంగులం పాదతలం పంచంగులం| పార్ష్ణిః చతురంగులా| ద్వే చత్వారీతి గుణాని| చతుర్దశాయామేన పాదః పరిణాహః పాదపృష్ఠాత్ పాదతలం యావత్| గుల్ఫజంఘామధ్యే అపి పరిణాహేన చతుర్దశాంగులే| పాదస్యోత్సేధః క్షితిలగ్నాత్ ప్రభృతి గుల్ఫో యావత్| సః చతురంగులః| సుబోధం| ముష్కావష్టాంగులపరిణాహ్చ్ షడాయామమేఢ్రః పంచపరిణాహః షడాయామః| కటీ మేఢ్రముష్కయోరుపరిభాగే| దశాంగులం బస్తిశిర ఆయామేన మేఢ్రమూలాన్నాభిప్రదేశో యావత్| సుబోధం| త్రికశ్చ కట్యా ఏవోత్సేధాద్చ్న్నత్యం| స్తనపర్య్యంతం స్తనపార్శ్వం| ద్వ్యంగులం హృదయమితి| అతః ప్రభృతి కనిష్ఠికాంగుష్ఠావిత్యేవమంతం ఆయామో విజ్ఞేయః| ఆస్యం పంచాంగులం చిబుకాదికం పృథక్ ప్రత్యేకం చతంగులమాయామేన| దృష్ట్యంతరం దృష్టిమండలోయోర్మధ్యం| నాసాపుటయోర్యా మర్య్యాదా మాంసమయీ| త్రిభాగాంగులమంగులస్య తృతీయో భాగః| తౄతీయాంశో నేత్రభాగాచ్ఛుక్లాత్| మసూరదలమాత్రా ఘనత్వేన| ఇత్యుక్తం సమప్రమాణం| శరీరం సమమిత్యుచ్యతే|| 36||
Adhikarana avayavaparimANasya cAturvidhyam (37) · Śloka 37
తత్ర యథోక్తపరిమాణమిష్టమనిష్టం హీనమధికం వా||37||
तत्र यथोक्तपरिमाणमिष्टमनिष्टं हीनमधिकं वा||३७||
🔊 Audio coming soon
యథోక్తాయామవిస్తారోత్సేధేన సమేన పరిమాణమిష్టం| తథాఽత్యంతదీర్ఘత్వాదియుక్తమనిష్టం| హీనాధికప్రమాణావయవమనిష్టం|| 37||
Adhikarana hRasvadIrghAdibhedenAShTau sharIrANi (1) · Śloka 1
తథాఽతిహ్రస్వదీర్ఘగ్చ్రకృష్ణరోమారోమస్థూలకృశం చేతి||1||
तथाऽतिह्रस्वदीर्घग्च्रकृष्णरोमारोमस्थूलकृशं चेति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 2
ఇష్టంచ పునర్మహాశరీరదర్శనవదనహనుస్తనాగ్రపృష్ఠస్వరముపచితోరుస్ఫిక్కటీవక్షోగ్రీవాతాలుకముభయగుణపాణిపాదచిబుకకర్ణలలాటం| సూక్ష్మాస్థిదంతనఖాంగులిపర్వకం||2||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्||२||
🔊 Audio coming soon
దీర్ఘాంగులిసక్థిబాహూచ్ఛ్వాసేక్షితనేత్రజిహ్వం| విస్తీర్ణా- స్యాధర్చ్ష్ఠజిహ్వాలలాటకర్ణపీఠయక్షోఽల్పమేఢ్రగ్రీవాకేశం| స్నిగ్ధత్వక్కచకరజనయనదశనస్వనం| స్థిరేంద్రియత్వఙ్- నఖకేశపార్శ్వం గంభీరనాభిసంధిస్వరం| గూఢజత్రుపృష్ఠ- వంశదంతమూలం| రక్తాల్వోష్ఠనఖనేత్రాంతం| ఆతామ్రజి- హ్వాహస్తపాదతలం| కృష్ణకేశభ్రూనేత్రపక్ష్మతారకం| శుక్ల- శుక్లమండలదశనచరితం| నీచైర్బుద్ధకర్ణస్తననాసాగ్ర- చంక్రమణం| ఘనస్కంధకంధరాదంతాంగులిత్వక్స్ఛార్దం| తనునఖమధ్యజిహ్వం| వృత్తస్ఫిగ్గ్రీవానఖం| సమపృష్ఠదంత- లలాటేక్షితం| తథా నుపూర్వవృత్తావూరు| దక్షిణావర్త్తనాభిః ప్రకృష్టంతర్చ్ స్తంచ్ భ్రువౌ చ| కూర్మ్మాకృతయో నఖాః పాదౌ చ| ఋజ్వాస్యం నాసావంశశ్చ| అనుల్బణే హనువేషశ్చ| శ్లక్ష్ణం తాలు జిహ్వా చ| నాతిస్థూలకృశావోష్ఠౌ దేహబంధశ్చ| సస్పందం హృదయం శంఖ్చ్ మన్యే చ| సోష్మతాలుపాదోదరం నిఃశ్వాసాశ్చ| పృష్ఠతోఽవనత్చ్ రోమశౌ చ కర్ణౌ| ఈషత్ప్రలంబిన్య్చ్ భ్రువౌ| వలినం సుశ్లిష్టసంధ్యర్ధచంద్రాకృతిలలాటం| ఆతపత్రోపమం శిరః| నైకమూలా మృదవః కేశాః| దృఢం గూఢం చ సిరాస్థి- సంధిః| ప్రకృతియుక్తాని వాతమూత్రపురీషగుహ్యాని హసితరు- దితాని చ చేష్టితాని| తథా స్నాతాలిప్తమధః ప్రసృతాను- పూర్వ్యాశుష్యదిష్టం శరీరం|| 38||
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 38
ఇష్టంచ పునర్మహాశరీరదర్శనవదనహనుస్తనాగ్రపృష్ఠస్వరముపచితోరుస్ఫిక్కటీవక్షోగ్రీవాతాలుకముభయగుణపాణిపాదచిబుకకర్ణలలాటం| సూక్ష్మాస్థిదంతనఖాంగులిపర్వకం| దీర్ఘాంగులిసక్థిబాహూచ్ఛ్వాసేక్షితనేత్రజిహ్వం| విస్తీర్ణా- స్యాధర్చ్ష్ఠజిహ్వాలలాటకర్ణపీఠయక్షోఽల్పమేఢ్రగ్రీవాకేశం| స్నిగ్ధత్వక్కచకరజనయనదశనస్వనం| స్థిరేంద్రియత్వఙ్- నఖకేశపార్శ్వం గంభీరనాభిసంధిస్వరం| గూఢజత్రుపృష్ఠ- వంశదంతమూలం| రక్తాల్వోష్ఠనఖనేత్రాంతం| ఆతామ్రజి- హ్వాహస్తపాదతలం| కృష్ణకేశభ్రూనేత్రపక్ష్మతారకం| శుక్ల- శుక్లమండలదశనచరితం| నీచైర్బుద్ధకర్ణస్తననాసాగ్ర- చంక్రమణం| ఘనస్కంధకంధరాదంతాంగులిత్వక్స్ఛార్దం| తనునఖమధ్యజిహ్వం| వృత్తస్ఫిగ్గ్రీవానఖం| సమపృష్ఠదంత- లలాటేక్షితం| తథా నుపూర్వవృత్తావూరు| దక్షిణావర్త్తనాభిః ప్రకృష్టంతర్చ్ స్తంచ్ భ్రువౌ చ| కూర్మ్మాకృతయో నఖాః పాదౌ చ| ఋజ్వాస్యం నాసావంశశ్చ| అనుల్బణే హనువేషశ్చ| శ్లక్ష్ణం తాలు జిహ్వా చ| నాతిస్థూలకృశావోష్ఠౌ దేహబంధశ్చ| సస్పందం హృదయం శంఖ్చ్ మన్యే చ| సోష్మతాలుపాదోదరం నిఃశ్వాసాశ్చ| పృష్ఠతోఽవనత్చ్ రోమశౌ చ కర్ణౌ| ఈషత్ప్రలంబిన్య్చ్ భ్రువౌ| వలినం సుశ్లిష్టసంధ్యర్ధచంద్రాకృతిలలాటం| ఆతపత్రోపమం శిరః| నైకమూలా మృదవః కేశాః| దృఢం గూఢం చ సిరాస్థి- సంధిః| ప్రకృతియుక్తాని వాతమూత్రపురీషగుహ్యాని హసితరు- దితాని చ చేష్టితాని| తథా స్నాతాలిప్తమధః ప్రసృతాను- పూర్వ్యాశుష్యదిష్టం శరీరం||38||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्| दीर्घाङ्गुलिसक्थिबाहूच्छ्वासेक्षितनेत्रजिह्वम्| विस्तीर्णा- स्याधर्च्ष्ठजिह्वाललाटकर्णपीठयक्षोऽल्पमेढ्रग्रीवाकेशम्| स्निग्धत्वक्कचकरजनयनदशनस्वनम्| स्थिरेन्द्रियत्वङ्- नखकेशपार्श्वम् गम्भीरनाभिसन्धिस्वरम्| गूढजत्रुपृष्ठ- वंशदन्तमूलम्| रक्ताल्वोष्ठनखनेत्रान्तम्| आताम्रजि- ह्वाहस्तपादतलम्| कृष्णकेशभ्रूनेत्रपक्ष्मतारकम्| शुक्ल- शुक्लमण्डलदशनचरितम्| नीचैर्बुद्धकर्णस्तननासाग्र- चंक्रमणम्| घनस्कन्धकन्धरादन्ताङ्गुलित्वक्स्छार्दम्| तनुनखमध्यजिह्वम्| वृत्तस्फिग्ग्रीवानखम्| समपृष्ठदन्त- ललाटेक्षितम्| तथा नुपूर्ववृत्तावूरु| दक्षिणावर्त्तनाभिः प्रकृष्टन्तर्च् स्तन्च् भ्रुवौ च| कूर्म्माकृतयो नखाः पादौ च| ऋज्वास्यं नासावंशश्च| अनुल्बणे हनुवेषश्च| श्लक्ष्णं तालु जिह्वा च| नातिस्थूलकृशावोष्ठौ देहबन्धश्च| सस्पन्दं हृदयं शङ्ख्च् मन्ये च| सोष्मतालुपादोदरं निःश्वासाश्च| पृष्ठतोऽवनत्च् रोमशौ च कर्णौ| ईषत्प्रलम्बिन्य्च् भ्रुवौ| वलिनं सुश्लिष्टसन्ध्यर्धचन्द्राकृतिललाटम्| आतपत्रोपमं शिरः| नैकमूला मृदवः केशाः| दृढं गूढं च सिरास्थि- सन्धिः| प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि हसितरु- दितानि च चेष्टितानि| तथा स्नातालिप्तमधः प्रसृतानु- पूर्व्याशुष्यदिष्टं शरीरम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యుక్తే యత్రాధిక్యం హీనతా చేష్టా తద్దర్శయతి-ఇష్టం పునరిత్యాది| మహాంతిస్వరాంతాన్యుపచితాని తాల్వంతాని| లలాటాంతముభయగుణం మహదుపచితం చ| కేశాంతాని సూక్ష్మాణి జిహ్వాంతాని దీర్ఘాణి వక్షఃపర్య్యంతం విస్తీర్ణం| కేశాంతాన్యల్పాని| స్వనాంతాని స్నిగ్ధాని| పార్శ్వాంతాని స్థిరాణి ఢృఢాని| స్వరాంతాని గంభీరాణి| దంతమూలాని గూఢాన్యనుత్పన్నాని| నేత్రాంతాని రక్తాని| పాదతలాంతాని తామ్రాణి| తారకాంతాని కృష్ణాని| చరితాంతాని శుక్లాని| శుక్లమండలం సితమసితం కృష్ణం| పాదాంతమున్నతం| చిత్తస్య్చ్న్నత్యంచ్దార్య్యం| చంక్రమణాంతం నీచైర్లఘు ఇత్యర్థః| స్ఛార్ద్దాంతాని ఘనాని| జిహ్వాంతాని తనూని| మధ్యం కాయస్య నఖాంతాని వృత్తాని ఇక్షితాంతం సమం| ఈక్షితం సమమేకరూపం| సుబోధం| ప్రకృష్టం దూరమంతరం యయోః దేహబంధో దేహః| స్పందశ్చలనం| భ్రువావీషత్ ప్రాంతే ప్రలంబిన్య్చ్ | వలినత్వాదియుక్తం లలాటం| వలయో విద్యంతే యస్య| పామాదిపాఠాన్నః| సుశ్లిష్టే శంఖసంధీ యత్ర| శిరః కేశాంతమాతపత్రోపమం| కేశా బహుమూలాః| వాతాదీని ప్రకృతియుక్తాని| హసితాదీని చేష్టితాన్యపి ఏవంలక్షణాని| ఏవమనంతరోక్తైర్లక్షణైర్యుక్తం శరీరమిష్టం భవతి|| 38||
Adhikarana shubhasharIralakShaNaM tatrAyurAdInAM pratidvitvam (39) · Śloka 39
భవతి చాత్ర- ఉత్తరోత్తరసుక్షేత్రం గర్భాద్భవతి నీరుజం| ఆయామజ్ఞానవిజ్ఞానైర్వర్ధమానం శనైః శుభం| ఇతి సర్వగుణోపేతే శరీరే శరదాం శతం| ఆయురైశ్వర్య్యమిష్టాశ్చ సర్వే భావా ప్రతిష్ఠతాః||39||
भवति चात्र- उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं गर्भाद्भवति नीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्धमानं शनैः शुभम्| इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्य्यमिष्टाश्च सर्वे भावा प्रतिष्ठताः||३९||
🔊 Audio coming soon
గతానుగతికం| ఉత్తరోత్తరం సుక్షేత్రత్వాదియుక్తం వపుః శుభం| క్షేత్రవత్క్షేత్రం| గర్భాధానాత్ప్రభృతి వర్త్తమానావస్థాం యావత్ తదుత్తరాదుత్తరం శోభనం పరిపూర్ణం యత్ర| గర్భాదితశ్చ నీరుజం| క్రమేణ ఆయామాదిభిర్వర్ద్ధమానం| ఇత్యనంతరోక్తేన ప్రకారేణ సర్వగుణోపేతే శరీరే శరదాం శతమాయుః ప్రతిష్ఠితం| సర్వే చ భావా ఇష్టాః ప్రతిష్ఠితాః| యథోక్తగుణా యే చ|| 39||
Adhikarana sAttvikAdipuruShANAM lakShaNam (40) · Śloka 40
అనుత్సేకమదైన్యం చ సుఖం దుఃఖం చ సేవతే| సత్త్వవాంస్తభ్యమానస్తు రాజసో నైవ తామసః||40||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्त्ववांस्तभ्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||४०||
🔊 Audio coming soon
యః సాత్త్వికః పురుషః స యదా సుఖముపభుంక్తే తదా అనుత్సేకం కృత్వ యదా చ దుఃఖముపభుంక్తే తదా అదైన్యం కృత్వ| సుఖదుఃఖయోరుత్సేకదైన్యవాన్ సత్త్వవాన్న భవతీత్యర్థః| యస్తు రాజసః స సుఖమపి స్తభ్యమానః సేవతే| దుఃఖమపి స్తభ్యమానః స్తోకోత్సేకదైన్యః| తామసో నైవ సుఖముపభుంక్తే| నాపి దుఃఖం| తత్కారణసన్నిధానేఽపి శఠత్వాత్ సుఖఃదుఖం న గృహ్యతే ఇత్యర్థః | అథవా తామసో నైవానుత్సేకమదైన్యంచ సుఖదుఃఖే సేవతే| నైవ చ స్తభ్యమానః సేవతే; అపి తు సోత్సేకః సుఖం సేవతే| సదైన్యో దూఃఖం సేవతే| ఇతి|| 40||
Adhikarana puNyAyuvRuddhikaro gaNaH (41) · Śloka 41
దానశీలదయాసత్యబ్రహ్మచర్య్యకృతజ్ఞతాః| రసాయనాని మైత్రీ చ పుణ్యాయుర్వృద్ధికృద్గణః||41||
दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्य्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||४१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి వైద్యసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భట కృత్చ్ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం శారీరస్థానే ప్రకృతిభేదీయో నామాష్టమోఽధ్యాయః తథా దానాదికో గణః పుణ్యాయువృద్ధికృదితి|| 41|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానేఽష్టమోఽధ్యాయః