Adhikarana atha sirAvibhAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
pūrvādhyāyē śarīrāvayavabhēdē svalpavyaktatvāt sirādirnirṇītaśēṣastatrāpi sirāṇāṁ prādhānyānnirṇayārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2
daśamūlasirā hr̥dayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgēṣvōjō nayanti| tatpratibaddhā hi śarīracēṣṭā||2||
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
daśamulasirā ityādi| mūlasirāḥ pradhānasirāḥ| tatō hi sarvāḥ sirāḥ bhavanti| tā aṅgēṣu pratyaṅgēṣu caujō nayanti|| 2||
Adhikarana sirANAM sa~gkhyA (3) · Śloka 3
tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṁ yavaṁ yavārdhañca gatvā druma- patrasēvanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुम- पत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
tāḥ prabhidyamānāḥ drumapatrarēkhāpratānavat saptaśatāni sirāṇāṁ bhavanti| tēnaiduktaṁ bhavati-tā hr̥dayapratibaddhā daśa sirā hr̥dayādvyaṅgulaṁ gatvā prathamaṁ pratānaṁ muñcanti| tata aṅgulaṁ gatvā dvitīyam| tata ardhamaṅgulaṁ gatvā tr̥̄tīyam| tatō yavaṁ gatvā caturtham| tatō'pi yavārdhaṁ gatvā pañcamamiti| tatō na bhidyantē| sarvēṣu caivaṁ bhidyamānā iti yōjyaṁ yāvadbhēdō'sti| saptaśatāni pratānānāṁ dīrghāṇāṁ bhavanti|| 3||
Adhikarana shAkhAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gkhyA ca (4) · Śloka 4
tāsāṁ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣōḍaśābyadhanīyāḥ||4||
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
tābhyaścatvāri śatāni catasr̥ṣu śākhāsu| tatrēti catuśśatyāṁ ṣōḍaśā vyadhanīyāḥ|| 4||
Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5
ṣaṭtriṁśaṁ śatamantarādhau| tatra dvātriṁśat||5||
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
antarādhau tu ṣaṭtriṁśat śatam| tatra dvātriṁśadavyadhanīyā iti sambandhaḥ|| 5||
Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2
atuṣṣaṣṭyadhikaṁ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2||
अतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAkhAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6
tāsāmēkaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyējjā landharām| tisraścābhyantaragatāḥ||6||
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जा लन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
tatra ṣōḍaśa śākhāsu catasr̥ṣvavadhanīyā uktāstatraikā pūrvōktajālandharā tisraścābhyantarasamāśrayā avēdhyāḥ|| 6||
Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2
dvātriṁśacchrōṇyā gudamēḍhrāśrayāḥ| tāsāṁ dvē dvē vaṅkṣaṇayōḥ kaṭīkataruṇayōścētyaṣṭau śastratō rakṣēt||2||
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pARshvagatAH sirAH (1) · Śloka 1
ṣōḍaśa pārśvayōstayōrūrdhvagāmēkaikāṁ pārśvasandhisaṁjñām||1||
षोडश पार्श्वयोस्तयोरूर्ध्वगामेकैकां पार्श्वसन्धिसंज्ञाम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2
caturviṁśatiḥ pr̥ṣṭhē| tāsāṁ pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatō dvē dvē ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2|
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2
caturviṁśatirudarē| tāṁsāṁ mēḍhrasyōpari rōmarājīmubhayatō dvē dvē tā api catasraḥ||2||
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7
catvāriṁśadvakṣasi| tāsāṁ dvē hr̥dayē| dvē ca stanamulastana rōhitēṣu| ēkaikāpastambhāpālēṣviti| tāścaturdaśa||7||
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमुलस्तन रोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
āgrīvāmulādā''cōrusandhērantarādhiḥ| tatra ṣaṭtriṁśacchataṁ sirāṇām| tadyathā-dvātriṁśat śrōṇyām| pārśvayōrdvayōḥ ṣōḍaśa| pr̥ṣṭhē caturviṁśatiḥ| urasi catvāriṁśat| iti ṣaṭtriṁśacchatamantarādhau sirāṇām| 'tatra dvātriṁśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṁ tatpradarśyatē-aṣṭau śrōṇyām| vaṅkṣaṇa ubhayatra catasraḥ| kaṭīkataruṇākhyayōrmarmaṇōścatasra ityaṣṭau| pārśvayōrdvau| dvayōḥ pārśvayōrēkaikāmūrdhvagām| pr̥ṣṭhē catasraḥ| pr̥ṣṭhavaṁśasyaikasmin pārśvē ūrdhvagāminyau dvē| aparasmiṁśca dvē iti| jaṭharē catasraḥ rōmarājyāḥ pārśvayōrdvayōrdvē-dvē iti| urasi caturdaśa| tatra dvē hr̥dayē| dvē-dvē dvayōḥ stanamulayōḥ| iti catasraḥ| stanarōhitayōścatasraḥ| apastambhayōrēkaikā| tathā''pālāpayōrapi| ēvaṁ dvātriṁśadantarādhāvavyadhanīyāḥ|| 7||
Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4
caturviṁśatirgrīvāyām| tāsāṁ catasrō'ṣṭau ca marmasaṁjñāḥ| dvē kr̥kāṭikayōḥ| dvē vidhurayōriti ṣōḍaśa śastrēṇa na spr̥śēt||4||
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1
hanvōḥ ṣōḍaśa tāsāṁ sandhisambandhinyau dvē||1||
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4
ṣōḍaśa jihvāyām| tāsāmadhō dvē rasavēdinyau| dvē vā- kpravarttinyau| tāścatasraḥ||4||
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वा- क्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7
ṣaṭpañcāśannētrayōḥ| tayōrunmēṣanimēṣakriyē dvē-dvē| dvē cāpā- ṅgayōriti ṣaṭ| nāsānētragatāstu lalāṭē ṣaṣṭiḥ| tāsāṁ kēśāntānugatāścatasraḥ| dvē cā''vartayōḥ| ēkā ca sthapanyāmiti sapta||7||
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापा- ङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3
karṇayōḥ ṣōḍaśa| tāsāṁ śabdavāhinyau dvē| ta ēva ca śaṅkhayōstāsāṁ śaṅkhasandhigatē dvē||3||
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्खयोस्तासां शङ्खसन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 8
dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣēpayōrdvē| sīmantēṣvēkaikāmē kāmadhipatāvityaṣṭau śastrēṇa pariharēt| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu cāśastrakr̥tyāḥ||8||
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामे कामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||८||
🔊 Audio coming soon
catuṣṣṭyadhikaṁ śatamurdhvaṁ śirasi sirāṇāmiti yaduktaṁ tadvibhajatē-grīvāyāṁ caturviṁśatiḥ hanvōrdvayōḥ ṣōḍaśa| ṣōḍaśa jihvāyām| nāsāyāṁ caturviṁśatiḥ nētrayōḥ ṣaṭpañcāśat| lalāṭē ṣaṣṭirnāsānētrāśritāstābhyō'nanyā atō na gaṇyantē| karṇayōrdvayōḥ ṣōḍaśa sirāstā ēva śaṅkhāśirtā atastatrasthā na gaṇyantē| murdhni dvādaśēti catuṣṣaṣṭyadhikaṁ śatam| atra 'pañcāśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṁ taducyatē-grīvāyāṁ ṣōḍaśa| catusrō marmasaṁjñāḥ| dvē nīlē dvē manyē iti catasraḥ| aṣṭau marmasaṁjñāḥ mātr̥kā iti vakṣyamāṇāḥ| dvē dvayōḥ kr̥kāṭikayōḥ| dvē ca vidhurayōriti ṣōḍaśa| hanvōrdvayōḥ| dvē hanusandhibandhanakarmaṇī| jihvāyāṁ catasraḥ| dvē rasabōdhanē jihvāyā adhastayā dvē vākpravarttinyau iti catasraḥ nāsāyāṁ tisrō yatra dvē gandhavēdinyāvēkā ca tālunīti tisraḥ| nētrayōḥ ṣaṭ| nimēṣē dvē| unmēṣē dvē| apāṅgayōrdvē iti ṣaṭ| lalātē sapta| kēśāntagāścatasraḥ| āvarttakākhyayōrmarmaṇōrdvē| ēkā ca bhrūmadhyabhavē sthapanyākhyamarmaṇi iti sapta| karṇayōścatasraḥ| dvē śabdavāhinyau| śaṅkhayōstatsandhigatē dvē iti catasraḥ| kēśāntē'ṣṭau| dvayō rutkṣēpayōrdvē| sīmantēṣu pañca| adhipatau rōmāvattamarmaṇyēkā ityaṣṭau| ēvaṁ śirasi pañcāśadavēdhyāḥ| kēvalamētā ēvāvēdhyāḥ| yāvat kṣudrikāḥ atisūkṣmāḥ| kuṭilā anr̥jugāminyaḥ| saṅkīrṇāḥ bahubhiranabhivyaktāḥ grathitāḥ saṅkōcēna granthirūpāḥ| tathā sandhiṣu kūrparādiṣvāśirtāḥ|| 8||
Adhikarana vAtAdibhIshca shuddharaktavaha- sirAsa~gkhyAvivaraNam (9) · Śloka 9
tāsāṁ yathāsvaṁ turyāṁśavibhāgēna pañcasaptatyadhikaṁ śata- manilaraktaṁ vahati| ēṣa vibhāgaḥ pittaślēṣmaśuddharaktē- ṣvapi| sthitā hyēvaṁ dēhamanugr̥hṇanti dōṣāḥ| vyatyayēna tu pīḍayanti||9||
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शत- मनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्ते- ष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
tāsāṁ ca saptānāṁ śatānāṁ yathāsvaṁ śaṅkhādigatasirāṇāṁ caturthēna vibhāgēna pratyēkaṁ pañcasaptatyadhikaṁ vātādimiśraṁ raktaṁ śuddhaṁ ca vahati| tēna pañcasaptatyadhikaṁ śataṁ sirāṇāṁ vātaraktaṁ vahati| tadvat pittaraktam, ślēṣmaraktam, śuddharaktañca| ēvamanēna sirāvahananiyamēna vyavasthitā dōṣāḥ śarīramanugr̥hṇanti| ētadviparyyayē pīḍayanti|| 9||
Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṁ bahanti|1|
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं बहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
nīlapītāsitāḥ sparśōṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1|
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapharaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
gauryyaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1|
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1
lakṣaṇasaṅkarē saṁsargasannipātaraktam||1||
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10
samāgūḍhāḥ snigdhāḥ rōhiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
nanu kathamētad jñāyata imāḥ sirā idaṁ vahantītyāha-tatrētyādi| subōdham| kṣaṇēna pūrṇāḥ ādhmātāḥ kṣaṇēna ca riktāḥ kṣipraṁ śīghramēva vahanti sravanti| saṁsargē kiṁ lakṣaṇa-mityāha-atra tu yadi dōṣāntarēṇa saṁsr̥ṣṭō bhavati tadā yathāsvaṁ lakṣaṇānāṁ saṅkarō vijñēyaḥ| rōhiṇyō lōhitāḥ| iti sirā uktāḥ|| 10||
Adhikarana dhamanIsa~gkhyA (11) · Śloka 11
dhamanyastu caturviṁśatiḥ||11||
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptā dhamanyaḥ ucyantē-dhamanyō viśiṣṭāḥ sirā ēva| tāśca saṅkhyayā caturviṁśatiḥ||11||
Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1
tābhiḥ kāyō'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kēdāra iva kulyābhirupasnihyati||1||
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12
tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvr̥tā||12||
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
yathā ārāmō jalahāriṇībhiḥ kēdāraḥ kulyābhirāpyāyyatē tadvattābhirnābhipratibaddhābhiḥ kāya āpyāyyatē| cakrasya nābhirakṣaḥ| ārāstannibaddhāni kāṣṭhāni subōdham|| 12||
Adhikarana nAbhyAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13
tasyāṁ nābhyāṁ viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
yataśca sā nābhirantaragnēradhiṣṭhānamatō'pi tasyā viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
Adhikarana nAbhigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14
tāsāṁ khalu dhamanīnāṁ daśōrdhvaṁ prasr̥tā daśādhaścatasrasti- ryyak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyantē āpayāyyantē ca||14||
तासां खलु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्ति- र्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
tāsāṁ ca nābhipratibaddhānāṁ madhyāddaśa dhamanyaḥ ūrdhvamupari kāyaṁ gatāḥ| daśādhaḥ prasūtāḥ| tiryyak catasraḥ|
Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15
tāsāmūrdhvagā hr̥dayamabhiprapannāḥ pratyēkaṁ tridhā jāyantē| tatastriṁśatō madhyē dvē dvē vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gr̥hyantē| dvābhyāṁ dvābhyāṁ bhāṣatē ghōṣaṁ karōti svapiti pratibudhyatē ca| dvē cāśru vahataḥ| dvē ca stanāśritē| nāryāḥ stanyaṁ narasya śukram||15||
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते घोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
tāśca daśa hr̥dayaṁ prāpya pratyēkaṁ tridhā bhinnāḥ triṁśat sampannāḥ| tasyāśca triṁśatō dvē-dvē vātādīn pañca vahataḥ| ēvaṁ tā daśa| śabdādīmścaturaḥ| aṣṭābhiḥ puruṣō gr̥hṇitē| tābhirha cittasthānaṁ śabdādīni yānti| bhāṣaṇādikriyācatuṣṭayaṁ dvābhyāṁ dvābhyāṁ karōti| ēvaṁ tā aṣṭau| ghōṣaḥ śabdō vyaktaḥ| dvē aśruvahataḥ| dvē ca stanāśritē nāryyāḥ stanyaṁ vahataḥ| narasya tu ta ēva śukram| ēvaṁ triṁśat|| 15||
Adhikarana adhogAdhamanInAM punarvibhAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16
adhōgamāḥ pakvāśayasthā ēvaṁ tridhā jāyantē| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dvē vahatō'nnaṁ mātrāśrayēṇa| dvē tōyam| dvē mūtram| dvē śukram vahatō dvē ca muñcataḥ| ta ēva nārīnāmārttavam| dvē varcōnirasinyau sthūlāntrapratibaddhē| ēvaṁ dvādaśa| śēṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svēdamabhitarpayanti||16||
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीनामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
yāstu nābhēradhōgamā daśa dhamanyastāḥ pakvāśaya ēvaṁ triṁśadbhavanti| tasyāśca triṁśatō daśa purvavat| dvē-dvē pañca vātādīn vahata ityarthaḥ| dvē mātrāśrayēṇānnaṁ vahataḥ| mātrāgrahaṇamādhikyapratiṣēdhapradarśanārtham| dvē tōyaṁ dvē mūtraṁ vahataḥ| dvē puruṣasya śukraṁ dēhē vahataḥ| dvē ca śukraṁ bahirmuñcataḥ| ya ēva puruṣasya śukraṁ ta ēva striyā raktam| iti catasraḥ| dvē ca sthūlāntrapratibaddhē varcōnirasanakarmaṇī| aṣṭau śēṣā yā adhōgamā api manāk tiryyaggatāstāḥ svēdamabhitarpayanti| ēvaṁ nābhēradhastriṁśat|| 16||
Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17
tiryaggāminyaścatasrō bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṁ prāk||17||
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
tiryyaggāminyaścatasrō yā nābhēḥ pārśvābhyāṁ dvē-dvē varttantē| tā bhidyamānāḥ satyō bahudhā bhavanti| ētaccōktaṁ prāgaṅgavibhāgē| tābiridaṁ prakaraṇam| iti dhamanya uktāḥ|| 17||
Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18
srōtāṁsi puṁsā nava karṇau nētrē nāsāpuṭau mukhaṁ pāyurmūtra- pathaḥ||18||
स्रोतांसि पुंसा नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुखं पायुर्मूत्र- पथः||१८||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptāni srōtāṁsyucyantē| srōtāṁsi chidrāṇi puṁsāṁ nava-dvē dvē dvē, ēkamēkamēkamiti ca| iti strī-puṁsayōḥ sādhāraṇāni|| 18||
Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19
anyāni ca trīṇi strīṇāṁ stanau raktapathaśca||19||
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
strīṇāṁ tu trīṇyadhikāni dvē stanasrōtasī ēkaṁ ca rajaḥpatha iti bāhyāni srōtāṁsi|| 19||
Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20
tathā'parāṇyantassrōtāṁsi jīvitāyatanāni trayōdaśa prāṇō- dakānnadhātumalānāmayanāni||20||
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणो- दकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
āntarāṇi trayōdaśa jīvigasyāyatanāni sthānāni| prāṇādīnāṁ pañcānāmāyatanāni mārgāḥ|| 20||
Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21
tatra prāṇavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca||21||
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
tatrēti nirdhāraṇē| prāṇavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca|| 21||
Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavēgadhāraṇādibhirdu- ṣyanti||22||
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दु- ष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
tāni ca dhātukṣayādibhirduṣyanti|| 22||
Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23
tatō'tisr̥ṣṭaṁ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā saśabdaśūla mucchvasanam| tatra śvāsavatsādhanam|23|
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूल मुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्|२३|
🔊 Audio coming soon
tataḥ kāraṇādatisr̥ṣṭaṁ vāti baddhaṁ vōcchvasanaṁ bhavati| śvāsasyaikatvādvisargē dīrghaśca bhavati| alpālpaṁ stōkamucchvasanam| abhīkṣṇaṁ vā'tyartham| tatra duṣṭēṣu prāṇavāhiṣu srōtassu śvāsōktaṁ cikitsitam|| 23||
Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (23) · Śloka 23
udakavāhināṁ tālu mūlaṁ klōma ca1|23|
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च१|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (23) · Śloka 23
tānyāmabhayātipānōṣṇaśuṣkānnakaṣāyatr̥ṇanigrahādiabhi- rduṣyanti1|23|
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिअभि- र्दुष्यन्ति१|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23
tatō'titr̥ṣṇā mukhaśōṣaḥ karṇakṣvēḍanaṁ tamōdarśanañca1||23||
ततोऽतितृष्णा मुखशोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च१||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24
tatra tr̥ṣṇōktamauṣadham||24||
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
udakavāhināṁ srōtasāṁ tāluklōmanī mūlam| tēṣāmāmēna bhayādibhirdūṣaṇam| duṣsṭatvāccātitr̥ṣṇādi utpattiḥ| tatra tr̥ṣṇōktā cikitsā| atipānaṁ madyasya| uṣṇaśuṣkābhyāmannasya sambandhaḥ| tr̥ṇnigrahastr̥ṣṇāvēganirōdhaḥ| ādigrahaṇēnaivaṁ prakāraṇāmanyēṣāmapyācārakōpaśōṣakarāṇāmāhāravihārādīnāṁ grahaṇam| kṣvēlanaṁ nādaḥ| tamasa iva darśanaṁ tamōdarśanamapratipattiḥ|| 24||
Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1
annavāhināmāmāśayō mūlaṁ vāmapaRśvañca||1||
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपऱ्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25
tēṣāṁ duṣṭau sarvaṁ mātrāśitīyōktamavagacchēt||25||
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
annavāhināṁ sōrtasāṁ duṣṭatvē hētuṁ kāryyaṁ pratīkāraṁ ca sarvaṁ jñātuṁ mātrāśitīyamadhyāyamavagacchēt| tēnaitaduktaṁ bhavati-annavāhināmatimātrasamaśanādīni dūṣaṇāni| duṣṭatvē viṣūcikādyutpatti| vamanādikā cikitsa| śēṣaṁ subōdham| mūlamāśrayaḥ| upakārāpakāradvāramityarthaḥ| ēvaṁ prāṇōdakānnasaptadhātumūtraśakr̥t svēdabhēdēna trayōdaśavidhāni srōtāṁsi| tatra prāṇōdakānnavāhināṁ duṣṭau hētulakṣaṇauṣadhānyuktāni|| 25||
Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1
rasavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ daśa dhamanyaśca|1|
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
raktavāhināṁ yakr̥t plīhā ca|1|
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
māṁsavāhināṁ snāyūni tvak ca|1|
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
mēdōvāhināṁ vr̥kkau māṁsaṁ ca|1|
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
asthivāhināṁ jaghanaṁ mēdaśca|1|
अस्थिवाहिनां जघनं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
majjavāhināṁ parvāṇyasthīni ca|1|
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
śukravāhināṁ stanau muṣkau majjā ca|1|
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
mūtravāhināṁ bastirvaṅkṣauṇā ca|1|
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षौणा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
śakr̥dvāhināṁ pakvāśayaḥ sthūlāntraṁ ca|1|
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1
svēdavāhināṁ mēdō rōmakūpāśca||1||
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26
tēṣāṁ dūṣaṇaṁ vividhamahitāhāravihāramupadravān pr̥thak- pr̥thak sādhanaṁ dōṣādivijñānīyādyathāsvaṁ vr̥ddhikṣayalakṣaṇēna lakṣayēt||26||
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्- पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ rasavāhyādīnāṁ srōtasāṁ nānāprakāramahitāhāravihāraṁ dūṣaṇam| tacca tīkṣṇamatinā parikalpanīyam| duṣṭānāmupadravā vyādhayaḥ taccikitsā ca dōṣādivijñānīyōktēna 'rasō'pi ślēṣmavat' ityādinā vr̥ddhikṣayalakṣaṇēna lakṣayēt| tēnaigaduktaṁ bhavati-āhārādi viśēṣavaśādrasavāhiṣu duṣṭēṣu kadācidrasavr̥ddhijā rōgāstatra yathāsvaṁ cikitsēti| ēvaṁ sarvatrāpi vācyam|| 26||
Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27
vyadhē tu srōtasāṁ bhramamōhakampapralāpādhmānaśūlā'ruci- tr̥ṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarōdhā maraṇañca||27||
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचि- तृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
anantarōktānāṁ ca srōtasāṁ vyadhē śastrāditāḍanē jantōrbhramādyudbhavaḥ|| 27||
Adhikarana srotoviddhaM pratyAkhyAya cikitset (28) · Śloka 28
tasmātsrōtōviddhaṁ pratyākhyāyōpacarēt||28||
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
tasmādvaidyaḥ srōtōviddhaṁ cikitsāyāṁ pratyākhyānaṁ kr̥tvā asādhyatāmuktvā daivātkiñcidbhavēditi śāstrānugamanēnōpācarēt|| 28||
Adhikarana uddRutashalyasya cikitsanirdeshaH (29) · Śloka 29
uddr̥taśalyaṁ ca sadyōvraṇavidhānēna||29||
उद्दृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
antaḥśalyaṁ ca srōtōviddhaṁ śalyamuddhr̥tyōpācarēditi sambandhaḥ| kēnētyāha-vakṣyamāṇēna sadyōvranavidhānēna|| 29||
Adhikarana sirAdhamanI srotasAmabhedaH (30) · Śloka 30
tatra srōtasāmēva viśēṣāḥ sirādhamanyaḥ||30||
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatena sirAdInAM bhinnatvam (31) · Śloka 31
anyē tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrōtasām| kēvalaṁ parasparasannikarṣāt sadr̥śakarmatvāt saukṣmyācca vibhakta- karmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyatē||31||
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्त- कर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
anyē tvācāryyāḥ sirādīnāṁ pr̥thaktvamicchantyēvaṁ ca bruvatē yat sirādīnāṁ parasparavilakṣaṇānāmavibhāga iva lakṣyatē| tat kēvalaṁ parasparasannikarśādinā hētutritayēna| sadr̥śaṁ karma vāhakatvaṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ| saukṣmyaṁ sūkṣmatā|| 31||
Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32
aparē punarāhuḥ-srōtāṁsi sirādhamanyō rasavāhinyō nāḍyaḥ panthānō'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṁvr̥ tāsaṁvr̥tāni sthānānyāśayāḥ kṣayā nikētāścēti śarīrē dhātvavakāśānāṁ lakṣyālakṣyāṇāṁ nāmānīti||32||
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotoduShTyA dhaatuduShTyAdi (3) · Śloka 3
tē cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasyāṁśca dhātūn prakōpayanti| tē'pi kupitāstāni srōtāṁsi srōtāṁsi ca srōtāṁsi| dhātavaśca dhātūn||3||
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्यांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1
tēṣāṁ sarvēṣāmēva dūṣayitārō duṣṭā dōṣāḥ|1|
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1
tē ca prāyaśō duṣyantyagnidōṣāt|1|
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1
tasmāttanimittānyāyurārōgyabalōpacayavarṇaujāṁsi|1|
तस्मात्तनिमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagnibhUtAgniprabhRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1
tatpratibaddhānyēva ca rañjakādīni bhūtāgnayō dhātvagnayaśca||1||
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33
tathā'nnamapi pittēnaiva pakvamamr̥tatāṁ yātyapakvaṁ ca viṣa- tām||33||
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विष- ताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
srōtōduṣṭyā dhātudūṣaṇaṁ dhātuduṣṭyā srōtōdūṣaṇaṁ cāha-ta ityādinā| prakupitā duṣṭāḥ sthānamāśayastatra tiṣṭhantīti sthānasthāḥ| srōtāṁsi ca srōtāṁsīti yāni srōtāṁsi duṣṭāni bhavanti tānyanyānyapi dūṣayanti| ēvaṁ dhātūnāmapi vācyam| tēṣāṁ sarvēṣāṁ dhātūnāṁ dhātvāśayānāṁ ca duṣṭān vātādīnantarēṇa nānyad duṣṭau kāraṇam| dōṣāṇāṁ duṣṭirapi prāyō'gnidōṣāt| anyat subōdham|| 33||
Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 34
tatra pittaviśēṣaḥ pācakasaṁjñō'gniriti prāgabhihitaḥ||34||
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||३४||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā pācakasaṁjñamagniṁ prastauti| prāgdōṣabhēdīyē pācakasaṁjñaḥ pittabhēdō'nnasya paktāgnirityuktavānasāvācāryyaḥ|| 34||
Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35
anyē punarācakṣatē-dōṣadhātumalasannipātajanitō- 'ntaruṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितो- ऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryyāḥ pittamagniriti nēcchanti| dōṣādisaṁyōgaviśēṣajanitō'ntaraśarīra uṣmāgrahāṇyadhiṣṭhānaḥ pākarāgādikarmāgnirityāhuḥ| athānantaramasya granthasya tātparyyārtha ucyatē- ihāyurvēdē ubhayēṣāmācāryyāṇāṁ bhinnadarśanam| ēkēṣāmantarāgni pakvānnasārāt kramēṇa dhātuparipōṣō'nyēṣāṁ yaugapadyēnēti|| 35||
Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36
sa khalu vidhivadabhyavahr̥tamannajātaṁ prāṇēna vāyunā kōṣṭha- mākr̥ṣṭaṁ dravairvibhinnasaṅghātaṁ snēhēna mr̥dūkr̥tamabhisandhu- kṣitaḥ samānēnāmāśayasthaṁ sthālīsthamivāmbutaṇḍula- magnirantaragniḥ pacati||36||
स खलु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठ- माकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धु- क्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुल- मग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
atra kramavādinaḥ āhuḥ-puruṣēṇa bhujyamānamannaṁ kaṭhinataradaśanābhighātajarjaritaṁ prayatnēnōdīritēna prāṇākhyēnānilēna kaṇṭhanāḍyā mahāsrōtasi nikṣiptaṁ nābhidēśacāriṇā samānēna nābhipārśvagrahētyākhyapittadharākalāmaryyādē āmāśayē vidhr̥taṁ dravēṇa jalādinā vibhinnasaṅghātaṁ snēhēna ca mārdavamāpāditaṁ pācakēnēva samānēna sandhukṣitaḥ pradīpitaḥ sannangaragniḥ pacati| yathā'gniḥ bāhyastōyataṇḍulaṁ sthālīsthaṁ pacati|| 36||
Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37
tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṁ kaphaṁ phēnī- bhūtamudīrayati| tatō vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyava- mānamacchaṁ pittam| prāpya ca pakvāśayaṁ kaṭukībhūta- manilam||37||
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनी- भूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यव- मानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूत- मनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
tatra cāmāśayē tadannaṁ sarvarasamapi pacyamānaṁ sat prathama viklēdamātrāvasthāyāṁ mādhuryamiva prāptaṁ sat kaphamudīrayēt| tacca phēnabhūtaṁ yathā dadhyāditaḥ kṣubhitāt prathamaṁ phēnasambhavaḥ| tataścāmāśayāt pākēna cyavamānamamlībhūtaṁ satsvacchaṁ pittamudīrayēt| tatō'pyāmāśayāt cyutaṁ pakvāśayē'gninā śōṣitakaṭukībhūtaṁ sattadannaṁ mārutamudīrayēt|| 37||
Adhikarana bhaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38
tataścaivaṁ viklinnaṁ āhārē pañca pañcātmakā mahābhūtā- gnayō vāyunā vyastān yathāsvaṁ pañcaiva bhūtaguṇānā- hārasthān pacanti| tē pakvāḥ punaryathāsvamēva dēhāśritāṁśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूता- ग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणाना- हारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
jathārāgninā kiñcitpakvaviklinnāhārē pañca mahābhūtāgnayaḥ pārthivādayaḥ pañcāhārasthān yathāsvaṁ mahābhūtaguṇān pārthivādīna āhārabhāgān pacanti| pārthivō'gnisasādr̥śyāt pārthivamōvāhārabhāgaṁ pacati| āpya āpyamēva| sarvatra guṇaśabdō'vayavavācī tē ca pārthivādayaḥ pañca guṇā pārthivādibhiḥ pañcabhiragnibhi pakvāḥ pārthivādīnēkadēhasthān bhūtaguṇānāpyāyyanti| yathāsvamātmīyajātyanatikramēṇa svavikārabhūtānityannavikārā ēvadēhē mahābhūtaguṇāḥ|| 38||
Adhikarana sArakiTTavibhajanam (39) · Śloka 39
ēvañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snēhādacchaḥ sāra- bhūtō rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malō'bhinirvartatē||39||
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सार- भूतो रसाख्यः किट्टाख्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
ēvamanantarōktēna prakārēṇa pakvādannāt dvau rāśī bhavataḥ- kiṭṭaṁ sāraśca| yathā nānāprakārauṣadhagarbhād ghr̥tāt snēhaḥ kalkaśca||39||
Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40
tābhyāñca sāramalābhyāṁ tadātmakānāmēva śarīraguṇānāṁ dhātvākhyānāṁ yathāsvaṁ srōtāṁsi pāramparyyēṇāvicchinna- santānamāpūryyantē||40||
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्न- सन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
tābhyāṁ sāramalābhyāṁ tadātmakānāṁ sāramalasvabhāvānāṁ dhātvākhyānāṁ śarīraguṇānāṁ raktādīnāṁ mūtradīnāṁ ca pāramparyyēṇa kramaprāptyāvicchinnapravāhaṁ kr̥tvā srōtāṁsyā''puryyantē|| 40||
Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 41
srōtōbhyaśca yathāvibhāgaṁ yathāyathamēva dhātavaḥ puṣyanti||41||
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||४१||
🔊 Audio coming soon
tēbhyō yathāsvaṁ dhātavaḥ puṣyanti|| 41||
Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrvauShAmapacayaH (42) · Śloka 42
uttarōttarānupravēśō'pi ca purvēṣāṁ srōtasaṁ yathākālaṁ samyagāhārōpayōgēna pariṇāmavatāpyāyyamānānāṁ nāpacayō bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṁ svamēva mānamanuvartantē yathāvayaḥśarīram||42||
उत्तरोत्तरानुप्रवेशोऽपि च पुर्वेषां स्रोतसं यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
pūrvasya raktōdērdhātōruttarānupravēśē'pi māṁsādibhāvagamanē'pi na pūrvēṣāṁ raktādisrōtasāmapacayō bhavati| kimbhūtānāṁ pūrvadhātusrōtasām ? yathākālaṁ kālavicchēdēna samyagāhārōpayōgēnāpyāyyamānānām| kimbhūtēnāhārōpayōgēnāha-pariṇāmavatā| tēnaitaduktaṁ bhavati-sadaivāvicchēdēna srōtāṁsi pariṇatō'nnasārō yāti| purvēbhyaśca pūrvāṇyāpūryyantē| atastēṣāmanapacayaḥ| tathā pariṇāmēna ca dhātvākhyā dēhadhāraṇāḥ prasadāśca malāśca vayaraśarīrānatikramēṇa svaṁ-svaṁ pramāṇamañjalyādiviśēṣēṇōktaṁ nātivarttantē| prasādāḥ sārā raktamāṁsakaṇḍarādīni| malāḥ kiṭṭaṁ kaphalasīkāpittādi| vayō'natikramēṇēti bālasya pravr̥ddhasya cōktāt praimāṇāddhīnatvaṁ nēti jñāpanārtham| yathāśarīramiti mahāśarīrēṣu prasādamalāḥ prabhūtā bhavanti| laghudēṣvalpatā iti jñāpayati||42||
Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43
tatrā''hārarasō vyānavikṣiptō yathāsvaṁ saptasu dhātva- gniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantaramēva prāptaraktādidhātusaṁjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇō dēhamurjayitvā dhātūn dhātumalāṁśca puṣṇāti||43||
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्व- ग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्खलितबलप्रमाणो देहमुर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā'smin kramadhātupākavādē kramaṁ darśayati| āhārasya pradhānāgninā pakvasya sataḥ yō rasō bhavati sa vyānēna hr̥dayamūlabhavēna vāyunā vikṣiptaḥ prēritaḥ srōtassu viniyuktāḥ san dhātvagniṣu pacyamānaḥ viśiṣṭatatkālavyapadēśayōgyasvarūpapracyutyēkakālaṁ prāptaraktādidhātusaṁjñaḥ kālavadavicchinnavāhī dhātūn raktādīn dhātumalāṁśca kaphādīn puṣṇāti| raktaṁ raktāgnērēva pākēna bhavati| māṁsaṁ māṁsāgnirēvētyēvamādi yathāsvaśabdarthaḥ dēhamūrjayan śarīraṁ prāṇayan|| 43||
Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44
athānnakiṭṭamacchaṁ mūtraṁ ghanaṁ śakr̥t|44|
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं घनं शकृत्|४४|
🔊 Audio coming soon
athētyādinā prasādamalayōrvibhāgaṁ darśayati| yō yasya pākāt prasādaḥ sa tasya sārō, yō malaḥ sa kiṭṭaḥ| subōdham|| 44||
Adhikarana rasasya sArakiTTe (44) · Śloka 44
rasasya sārō raktaṁ malaḥ kaphō lasīkā ca1|44|
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च१|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasya sArakiTTe (44) · Śloka 44
raktasya sārō māṁsaṁ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam 2|44|
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम् २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (44) · Śloka 44
māṁsasya sārō mēdastvacō vasā ca| kiṭṭaṁ karṇākṣi- nāsikāsyarōmakūpaprajananamalāḥ 2|44|
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षि- नासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medasaH sArakiTTe (44) · Śloka 44
mēdasaḥ sārō'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṁ svēdaḥ 2|44|
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthnaH sArakiTTe (44) · Śloka 44
asthnaḥ sārō majjā| kiṭṭaṁ kēśarōmanakhāḥ 2||44||
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनखाः २||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45
majjñastu sāraḥ śukraṁ malō'kṣiviṭtvacāṁ snēhaḥ||45||
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
annamalasya ghanācchabhēdēna dvaividhyam| lasīkā jalasadr̥śī| vasā svacchasnēhaḥ| karṇādiṣaṭkasya malaśabdēna sambandhaḥ| karṇādiṣu malō dr̥śyata ēva| prajananaṁ mēhanam| sandhayō'sthibhāgāḥ pūrvamuktāḥ| akṣyādēḥ snēhō malaḥ|| 45||
Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46
śukrasya sāramōjaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anyē punarata ēva tasya nēcchanti pākam| aparē punaḥ śukrasāraṁ garbhamēvāmananti|46|
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति|४६|
🔊 Audio coming soon
śukrasya tu kramēṇa sārasāratvācchuddhatayā malābhāvaḥ| aparē ācāryyāḥ| ataḥ sārādapi sārataratvāddhētōḥ śukrasya pākaṁ nēcchanti| anyē tvācāryyāḥ śukrasya sārō garbha ityāmanantīti|
Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46
śukrasya sāramōjaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anyē punarata ēva tasya nēcchanti pākam| aparē punaḥ śukrasāraṁ garbhamēvāmananti||46||
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
śukrasya tu kramēṇa sārasāratvācchuddhatayā malābhāvaḥ| aparē ācāryyāḥ| ataḥ sārādapi sārataratvāddhētōḥ śukrasya pākaṁ nēcchanti| anyē tvācāryyāḥ śukrasya sārō garbha ityāmanantīti|
Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47
vāyuḥ punaragnērāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmū- rcchanāviśēṣādamurttaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracurō'lpō vā pañcātmā kōṣṭhē prādurbhavati||47||
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मू- र्च्छनाविशेषादमुर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
ādhyātmikānāṁ bhāvānāṁ sambhavōktiprasaṅgē vāyōrdvitayēna prakārēṇa sambhava ucyatē| vāyuḥ kōṣṭhē prāṇādibhēdēna pañcātmā prādurbhavati| kutō hētōḥ ? ābhyāṁ mūrcchanāviśēṣāt| kathamāha-agnērbahutayā kadācidagnēḥ samatvē'pyāhārasyālpatayā ca| vāyuḥ kutaścinmūrcchanāviśēṣādamūrttō'pi sañchabdavān bhavati| kutō'pīṣacchabdaḥ kutō'pi pracuraḥ| kutō'pyalpa iti| amurttō'kaṭhinaḥ|| 47||
Adhikarana sarve~annamayA bhAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48
ēvaṁ ca kr̥tvā'nnamayā ēva dēhē sarvē bhāvāḥ| tēnaiva cēdamēvaṁ cirēṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāhēṇa svāsthyabalōpacayayuktaṁ yāvat karmōpādānaṁ yāpyatē| anyathā tvannarasōkṣēpaṇādvibaddhasrōtasā vā yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyatē| vyādhi bhājanaṁ vā bhavati||48||
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
tasmāt sarvē śārīrā bhāvā annamayāḥ| tēnaiva cānnēnāvicchinnapravāhēṇa idamanantarōktēna kramēṇa śarīraṁ vipariṇamati| adhyātmētyātmani bahirvahirbhāgē| śarīrayantrakaṁ yāpyata iti sambandhaḥ| kimbhūtamityāha-svāsthyēna balōpacayēna ca yuktam| ētacca yāvatkarmōpādānamāha| taddhētukakarmaparikṣayāt| anyathētyādi subōdham| iti kramadhātuvādaḥ|| 48||
Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusambhavakramaH (49) · Śloka 49
anyē tu varṇayanti-abhyavahr̥tamātrasyāhā''rasya kaṇṭha- nāḍīpraluṭhitasya mahānimnamavatīrṇasya yō ya ēvāṁśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyatē tasya tasyaiva prasā- dākhyō rasalēśō'bhinirvr̥ttisamanantaraṁ samaṁ samastadhātuṣu saṁvr̥tāsaṁvr̥taiḥ pravisr̥tō vivr̥tamukhēṣvāsannēṣu srōtassu bhūyān prathamataraṁ cānvēti| paryyāyēṇētarēṣvapi| ēvamannara ēva sākṣātsarvadhātūn kēnacidēva kālabhēdēna puṣṇāti na punardhātavō dhātvantaratāṁ svarūpōpamardēna pratipadyaḥ iti|49|
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठ- नाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसा- दाख्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुखेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नर एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यः इति|४९|
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryyāḥ annarasādēva sakaladhātusambhavaṁ varṇayanti| na ca dhātōrdhātvantarādutpattimicchanti| kathamityāha-abhyavahr̥tamātrasyētyādi| ya ēvāhārabhagaḥ kōṣṭhaprāptisamanantaramagninā sambadhyatē tasyaiva tēna pakvasyayō'nnasāraḥ sa tadaiva sarvadhātusrōtassvanugacchati| kēvalaṁ tvayaṁ viśēṣaḥ| vivr̥tamukhēṣu asaṁvr̥tēśu srōtassu sārasambhavadēśāsannēṣu ca prathamamanvēti bhūyāṁścānvēti| itarēṣu saṁvr̥ttamukhēṣu dūrēṣu ca viparyyayēṇa| svalpaścirēṇa cētyarthaḥ| ēvamasmin pakṣē kēvala- madhikr̥tasyānnasārasya sakaladhātuparipākatvamuktam| yathōttaraṁ tu dhātusrōtasāṁ saṁvr̥tamukhatvād dūradūrataratvācca kālabhēda aṅgīkr̥ta ēva| tēna dvayōrapi pakṣayōranyatayā na yugapaddhātusambhavaḥ| ēkatra dhātōrdhātvantarōtpādādanyatra saṁvr̥tatvadūratvābhyāmiti| subōdham|| 49||
Adhikarana balabhedenAgneshcAturvidhyam (49) · Śloka 49
agnistu balabhēdēna caturvidhō bhavati| samō viṣama- stīkṣṇō mandaśca 2|49|
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषम- स्तीक्ष्णो मन्दश्च २|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAgnilakShaNam (49) · Śloka 49
tatra samō yaḥ samyagēvōpayuktamannaṁ samyak pacati1|49|
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति१|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAgnilakShaNam (49) · Śloka 49
viṣamō'samyagapyapayuktaṁ pacati samyagapi ca na pacati 1||49||
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति १||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2
tīkṣṇō'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa ēva vardhamānō 'tyagnirbhavati||2||
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1
mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭō- pātrakūjanamukhaśōṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśa- yitvā cirāt pacati||1||
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटो- पात्रकूजनमुखशोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्श- यित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50
bāhyēnāpi ca jvālāṅgārātmakēnāgninā naikākāraḥ sarvadā pākō bhavati| kimutāntarāśrayēṇōṣṇātmanā samēnāpi| tasmāt taṁ prayatnatō rakṣēt||50||
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
agnistviti| balabhēdēnēti agnicātruvidhyakāraṇam| tatrētyādinā'syāgnicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyatē| samō nityadharmā iti ca sarvatrānnarakṣāmātrāśītyādyuktaprakārēṇa| udaragauravādīnyāmaliṅgānyādigrahaṇēnānyāni ca| bāhyōnāpītyādinā jāṭharasyāgnēḥ prayatnaparirakṣaṇīyatvaṁ darśayati|| 50||
Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51
tatra pravarēṇa sātmyēna samaṁ yathāsvamaparēṇētarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravarēṇa paripālayēddōṣōpakramaṇiyōktēna ca vātādisādhanēna grahaṇīrōgavihitaiścaiṣadhavyāyāmama- yōgairiti||51||
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चैषधव्यायामम- योगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
tatrēti nirdhāraṇē| samamutkr̥ṣṭamagnimutkr̥ṣṭēna sātmyēna sarvarasākhyēna rakṣēditarān viṣamādīnagnīnitarēṇa pravarēṇa sātmyēnāsarvarasākhyēna| yathādōṣaṁ sātmyamāpādya pravarēṇaiva paripālayēt| dōṣōpakramaṇīyōktayā vātacikitsayā viṣamam| pittacikitsayā tīkṣṇam| kaphacikitsayā ca mandaṁ cikitsēt| vātādigrahaṇīdōṣōktēna vidhānēna kramēṇa viṣamādīnauṣadhayōgairvyāyāmayōgaiśca|| 51||
Adhikarana srotasAM lakShaNam (2) · Śloka 2
bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā pratānasadr̥śāni ca|2|
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotodUShakaH AhAraH vihArashca (2) · Śloka 2
āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddōṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇō yaśca srōtasāṁ sa pradūṣakaḥ||2||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srotoduShTilakShaNam (52) · Śloka 52
atipravr̥ttiḥ saṅgō vā sirāṇāṁ granthayō'pi vā| vimārgatō vā gamanaṁ srōtasāṁ duṣṭilakṣaṇam||52||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti padyārambhē rītiḥ| srōtāṁsi svasya dhātōrvarṇēna samāni| raktasrōtāṁsi raktavarṇāni| māṁsasrōtāṁsi māṁsavarṇānyēvaṁ sarvatra vācyam| kānicit sthūlāni| kānicidaṇūni sūkṣmāṇi| pratānasadr̥śāni vallīvadanēkabhaṅgīpravāhayuktāni| tēṣāñca srautasāmāhārō vihāraśca pradūṣakaḥ| kimbhūta āha-dōṣasya vātādīnāmanyatamasya guṇaiḥ samaḥ tathāpi yō vātādīnāmanyatamasya samabuṇō'pi dhāturbhirviguṇaḥ| yasya dhātōrya ēvāhārō vihāraśca guṇairviparītaḥ sa ēva tasya srōtasāṁ dūṣakaḥ|| 52||
Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṁ viprasr̥tāni ca| dvārāṇi srōtasāṁ dēhē rasō yairupacīyatē||53||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
subōdham|| 53||
Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle matabhedAH (54) · Śloka 54
kēcidāhurahōrātrāt ṣaḍahādaparē parē| māsāt prayāti śukratvamannaṁ pākakramādibhiḥ| vr̥vyādīni prabhāvēṇa sadyaḥ śukrādi kurvatē| prāyaḥ karōtyahōrātrāt karmānyadapi bhēṣajam||54||
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
athānnasya sāraḥ kiyatā kālēna saptadhāṭun abhivyāpnōtītyā''ha-kicidityādinā| matatrayamētat| pākakramādibhirdhātupariṇatēḥ| svalpairdinairasambhavaṁ pradarśayati| nanu caikasmannēvāhni vr̥ṣyādīnāṁ śukrādikarttr̥tvaṁ dr̥ṣṭaṁ tat kathamityāha-vr̥ṣyādīnītyādi| prabhāvaḥ sarvātiśāyinī śaktiḥ| ēkēnādiśabdēna grahaṇam| ēkāhaḥ ṣaḍrātramāsabhēdēna matatrayē sthitē prabhāvādēva vāgbhaṭaḥ sarvaśāstrasiddhāntaṁ darśayati-prāya ityādinā| na kēvalaṁ vr̥ṣyādi, yāvadanyadapi bhēṣajaṁ prāyaḥ ahōrātrādēva karma karōti| ahōrātramatikramya ghr̥talēhādīnāṁ yadyapi mātrābhyāsēna rōgōpaśamākhyakāryyanirvr̥ttistathāpi tēṣāṁ dinānudinaṁ kāryyakarttr̥tvaṁ vidyata ēvēti pradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam|| 54||
Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55
kaphaḥ pittaṁ malaḥ khēṣu prasvēdō nakharōma ca| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ||55||
कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
purvōktamēva saṁgrahaślōkēnāha-kapha ityādi| kaphādīni rasādīnāṁ kramēṇa malāḥ| rasasya kaphōraktasya pittam| māṁsasya karṇanāsikādisrōtōmalāḥ| mēdasaḥ prasvēdaḥ asthnō nakharōma| majjō nētrādisnēhaḥ| pūrvasyaiva saṁgrahādapunaruktam|| 55||
Adhikarana samAdyagnInAM kAraNam (56) · Śloka 56
samaḥ samānē sthānastha viṣamō'gnirvimārgagē| pittābhimūrcchitē tīkṣṇō mandō'sminkaphapīḍitē||56||
समः समाने स्थानस्थ विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्छिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||५६||
🔊 Audio coming soon
avikr̥taḥ samānaḥ samasyāgnēḥ kāraṇam| vikr̥tastu viṣamādīnām|| 56||
Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57-6) · Śloka 6
śāntē'gnau mriyatē yuktē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| rōgī syādvikr̥tē tasmāttaṁ prayatnēna pālayēt||57|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgraha- saṁhitāyāṁ śārīrasthānē sirāvibhāgōnāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने सिराविभागोनाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
subōdhamanyat|| 57|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēndurviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ