Adhikarana atha vikRutA~ggavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vikr̥tāṅgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो विकृताङ्गविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
śarīramādhānāt prabhr̥tyapavargō yāvadasmin sthānē nirṇīyatē| tatrāṅgaṁ jīvitaṁ cānēkēna prakārēṇa nirṇītam| tasya mr̥tyusāmantaparikaraparijñānaṁ nirṇītaśēṣam, atastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ| athētyādi pūrvavadvyākhyēyam| vikr̥tirmaraṇaṁ janmāntaraprādurbhāvaḥ, parāsutā, dēhāntaragamanam, pañcatvam, adarśanam, antō, vināśaḥ iti paryyāyāḥ| athavā vikr̥tiḥ svabhāvavarṇādyanyathābhāvaḥ| tasya vijñānamadhikr̥tya kr̥tastathōktaḥ|| 1||
Adhikarana riShTalakShaNam (2) · Śloka 2
svasthānāmāturāṇāṁ vā puruṣāṇāṁ dēhāntarābhilāṣiṇā- mauṣadhaviṣayamatītāḥ sakalaśarīravyāpinō dōṣā ghanā- ghanā iva varṣamāyuṣaḥ kṣayaṁ sūcayantō'kasmāt sva- bhāvaviparyyāsaṁ janayanti|
tatsamāsatō riṣṭamityāhuḥ||2||
View original
स्वस्थानामातुराणां वा पुरुषाणां देहान्तराभिलाषिणा- मौषधविषयमतीताः सकलशरीरव्यापिनो दोषा घना- घना इव वर्षमायुषः क्षयं सूचयन्तोऽकस्मात् स्व- भावविपर्य्यासं जनयन्ति|
तत्समासतो रिष्टमित्याहुः||२||
svasthāturaviśēṣānapēkṣayā sarvēṣāṁ puruṣāṇāṁ dēhāntarābhilāṣiṇāṁ mumūrṣūṇāṁ prakr̥tiviparyyāsaṁ janayanti| tad riṣṭamityāhuḥ| ētāvatā vikr̥tī riṣṭamityuktam| kimbhūtā dōṣāḥ ? auṣadhaviṣayamatītāḥ asādhyāḥ| sakalaśarīravyāpinaḥ santa āyuṣaḥ kṣayaṁ sūcayantō'kasmādavikalpitaprāptaṁ viparyyāsaṁ janayanti| tatra varṇādīnāṁ kramēṇa vikr̥tayō nirdiśyantē|| 2||
Adhikarana prAkRutA varNAH tadbhedAMshca (3) · Śloka 3
tatra gauraḥ śyāmaḥ kr̥ṣṇō gauraśyāmaḥ kr̥ṣṇaśyāma iti dēhē prakr̥tivarṇāḥ|
tadbēdāṁśca padmagaurādayaḥ||3||
View original
तत्र गौरः श्यामः कृष्णो गौरश्यामः कृष्णश्याम इति देहे प्रकृतिवर्णाः|
तद्बेदांश्च पद्मगौरादयः||३||
pañca tāvat prākr̥tāḥ pradhānavarṇāḥ gauraśyāmaḥ, śyāmaḥ kr̥ṣṇaḥ rauraśyāmaḥ kr̥ṣṇaśyāmaścēti| padmagaurādayastēṣāṁ bhēdāḥ| padmagauraścandragauraḥ śaragauraḥ ityēvamādayō gaurabhēdāḥ| kapitthaśyāmō dūrvāṅkuraśyāmō nabhaśyāma ityēvamādayaḥ śyāmabhēdāḥ| priyaṅguśyāmō jalaśyāmō ghr̥taśyāma ityēvamādayō gauraśyāmabhēdāḥ| kajjalakr̥ṣṇaḥ kōkilakr̥ṣaṇaḥ ṣaṭpadakr̥ṣṇa ityēvamādayaḥ kr̥ṣṇabhēdāḥ| atasīkr̥ṣṇaḥ tamālakr̥ṣṇa ityēvamādayaḥ kr̥ṣṇaśyāmabhēdāḥ|| 3||
Adhikarana vikRutA varNAH (4) · Śloka 4
nīlaśyāmatāgrahāridraśuklādayastu vikr̥tayaḥ||4||
View original
नीलश्यामताग्रहारिद्रशुक्लादयस्तु विकृतयः||४||
śyāmō'ruṇalōhitastāmrō'gniprakhyaḥ| haridrō haritālasamaḥ| śuklastu śaṅkhakundādiprakhyaḥ|| 4||
Adhikarana mRutyusUcakAH varNAH (5) · Śloka 5
tatra prakr̥tivikr̥tivarṇau yugapadaṅgē'ṅgaikadēśē vā mara- ṇāya||5||
View original
तत्र प्रकृतिविकृतिवर्णौ युगपदङ्गेऽङ्गैकदेशे वा मर- णाय||५||
śarīrē śarīraikadēśē vā vibhaktau prakr̥tivikr̥tivarṇau maraṇāya|5||
Adhikarana glAnyupacayAdInAM bhAvAnAM riShTatvam (6) · Śloka 6
ētēna glānyupacayaśōkaharṣaraukṣyasnēhādayastathā prakr̥ti- bhēdīyōktānāṁ mahadupacayasūkṣmadīrghāṇāṁ sarvēṣāṁ ca dōṣā- divibhāgēna pratiniyatānāṁ bhāvānāmanimittatō'nyathā- tvamuktaṁ bhavati||6||
View original
एतेन ग्लान्युपचयशोकहर्षरौक्ष्यस्नेहादयस्तथा प्रकृति- भेदीयोक्तानां महदुपचयसूक्ष्मदीर्घाणां सर्वेषां च दोषा- दिविभागेन प्रतिनियतानां भावानामनिमित्ततोऽन्यथा- त्वमुक्तं भवति||६||
ētēna glānyupacayādīni vyākhyātāni| viruddhayōryugapaccharīrē'kasmādanimittataḥ saraṇaṁ maraṇāyōtyarthaḥ| tathā mahattvādiyuktānāṁ śarīraprabhr̥tīnāmakasmāllaghutvaṁ dīrghatvayuktānā- maṅgulyādlīnāmakasmāddhrasvatvaṁ maraṇāyētyēvamādyaptyuktaṁ bhavati|
Adhikarana AkAshAdipa~jcabhUtAnAM chAyAstadguNAMshca (7) · Śloka 7
tatra khāt malakhaḍgākāśanīlanirmalā sasnēhā saprabhēva|
vātāt pāṁśubhasmarūkṣā rajōruṇā śyāvā niṣprabha svēda- malagandhiḥ|
tējasaḥ hutahutāśanividyutataptatapanīyaraktā dr̥ṣṭisukhā|
ambhasaḥ vaiḍūryyēndranīlavimalā ghanā susnigdhā bhuvaḥ rucirabhā ghanā sthirā snigdhā śuddhā śyāmā śvētā ca||7||
View original
तत्र खात् मलखड्गाकाशनीलनिर्मला सस्नेहा सप्रभेव|
वातात् पांशुभस्मरूक्षा रजोरुणा श्यावा निष्प्रभ स्वेद- मलगन्धिः|
तेजसः हुतहुताशनिविद्युततप्ततपनीयरक्ता दृष्टिसुखा|
अम्भसः वैडूर्य्येन्द्रनीलविमला घना सुस्निग्धा भुवः रुचिरभा घना स्थिरा स्निग्धा शुद्धा श्यामा श्वेता च||७||
khādimahābhūtamayyaḥ pañca chāyāḥ śarīrē sambhavanti| chāyā kāntiḥ| subōdham| saprabhēva sadīptiriva| chāyāyā gandhāsambhavāttadādhārasya gandhī vijñēyaḥ| hutahutāśanādivad raktā| tapanīyaṁ suvarṇam| tasya santaptasya sataḥ ghanā sphuṭōpalakṣyā| bhuvaḥ pr̥thivyāḥ| rucirābhā ramaṇīyadīptiḥ| subōdham|| 7||
Adhikarana riShTarUpA chAyA (8) · Śloka 8
tāsāṁ vāyavyā vināśāya klēśāya cā'timahatē|8|
View original
तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चाऽतिमहते|८|
Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8
tāsāṁ vāyavyā vināśāya klēśāya cā'timahatē|8|
View original
तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चाऽतिमहते|८|
Adhikarana sukhasvarUpA cchAyAH (8) · Śloka 8
śēṣāktu sukhōdayāḥ 1||8||
View original
शेषाक्तु सुखोदयाः १||८||
Adhikarana sapta prabhAH (9) · Śloka 9
sapta prabhāḥ-raktā pītā pāṇḍurā sitā'sitā śyāvā haritā ca||9||
View original
सप्त प्रभाः-रक्ता पीता पाण्डुरा सिताऽसिता श्यावा हरिता च||९||
raktādikāḥ saptaprakārāḥ prabhāḥ| prabhāḥ dīptiḥ| śyāvō nīlalōhitaḥ|| 9||
Adhikarana shobhanAH shubhAH prabhAH (1) · Śloka 1
tāḥ snigdhā vikāsinyō'malāḥ śubhāḥ||1||
View original
ताः स्निग्धा विकासिन्योऽमलाः शुभाः||१||
Adhikarana ashubhAH prabhAH (10) · Śloka 10
viparītāstvaśubhāḥ||10||
View original
विपरीतास्त्वशुभाः||१०||
Adhikarana chAyAprabhayorlAkShaNaM (11) · Śloka 11
tayōrviśēṣaḥ-chāyā varṇamākrāmatyā''sanna ca lakṣyatē pañcaṁbhūtātmikā ca|
prabhā tu varṇaṁ prakāśayati viprakr̥ṣṭāllakṣyatē tējaḥprabhavaiva ca||11||
View original
तयोर्विशेषः-छाया वर्णमाक्रामत्याऽऽसन्न च लक्ष्यते पञ्चंभूतात्मिका च|
प्रभा तु वर्णं प्रकाशयति विप्रकृष्टाल्लक्ष्यते तेजःप्रभवैव च||११||
chāyāprabhayōḥ śāstrakāraḥ svayaṁ lakṣaṇaṁ darśayati| varṇamākrāmati pratidvandvībhūtēva varṇasyātmānaṁ prakāśayati| nikaṭē ca lakṣyatē| sā pr̥thityādipañcamahābhūtasamudākāryyam| prabhā tu kēvalaṁ tējaḥprabhavā satī varṇaṁ prakāśayati| viprakr̥ṣṭācca lakṣyatē|| 11||
Adhikarana kumArikA~a~adarshanaM riShTam (12) · Śloka 12
yasya dr̥ṣṭau praticchāyāmayī kumārikā na druṣyatē sa parāsuḥ||12||
View original
यस्य दृष्टौ प्रतिच्छायामयी कुमारिका न द्रुष्यते स परासुः||१२||
yasya darpaṇādau praticchāyāyāṁ pratibimvē'kṣṇi kumārikā na dr̥śyatē, sa parāsurmr̥tkalpaḥ parāgatā asavō yasyēti kr̥tvā||12||
Adhikarana praticchAyAyAH riShTam (13) · Śloka 13
yasyā''tapādarśādiṣvakasmāt praticchāyā chinnā bhinnā hīnā'dhikā''kulā naṣṭa jihyā'vākśirā viśirā dviśirā vistr̥tā'nyathā vā vikr̥tā vā dr̥śyatē||13||
View original
यस्याऽऽतपादर्शादिष्वकस्मात् प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्ना हीनाऽधिकाऽऽकुला नष्ट जिह्याऽवाक्शिरा विशिरा द्विशिरा विस्तृताऽन्यथा वा विकृता वा दृश्यते||१३||
yasya-yasya dēha idamidaṁ dr̥śyatē sa-sa gatāsuriti sambandhaḥ| subōdham| praticchāyā pratibimbam| chinnā dvidhā gatā| bhinnā sacchidrā| adhikā aṅgēna svapramāṇād vā| ākulā aparisphuṭā'vayā| naṣṭa yā dr̥ṣṭyā na druśyatē| jihyā malinēva| adhōmukhaṁ śirō yasyāḥ atadbhūtasyāpi sā avākśirāḥ| vikr̥tā svapramāṇād vistīrṇā| anyathēti svapramāṇāt saṁkṣiptā|| 13||
Adhikarana lAlATAdyAshrayaM riShTam (14) · Śloka 14
yasya lalāṭaṁ na svidyati||14||
View original
यस्य ललाटं न स्विद्यति||१४||
lalāṭaṁ na svidyati prāyaḥ| akasmāditi smartavyam|| 14||
Adhikarana kesharomAshrayaM riShTam (15) · Śloka 15
yasya kēśarōmāṇyanabhyaktānyabhyatavad dr̥ṣyantē||15||
View original
यस्य केशरोमाण्यनभ्यक्तान्यभ्यतवद् दृष्यन्ते||१५||
Adhikarana nayanAshrayANi riShTAni (16) · Śloka 16
nayanē cātipraviṣṭē nirgatē vistr̥tē saṁkṣiptē saṁkṣipta- bhr̥ṇī jihyē viṣamē vibhrāntadarśanē hīnadarśanē nakulābhē kapōtābhē alātavarṇē nīlādivikr̥tavarṇē aticalē sta- bdhasrastē prasrutē atyunmiṣitē atinimiṣitē lulitapa- kṣmaṇī vā|16|
View original
नयने चातिप्रविष्टे निर्गते विस्तृते संक्षिप्ते संक्षिप्त- भृणी जिह्ये विषमे विभ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलाभे कपोताभे अलातवर्णे नीलादिविकृतवर्णे अतिचले स्त- ब्धस्रस्ते प्रस्रुते अत्युन्मिषिते अतिनिमिषिते लुलितप- क्ष्मणी वा|१६|
vibhrāntaṁ mithyāviṣayakaṁ darśanaṁ yayōstē vibhrāntadarśanē| srastē muktasandhibandhanē sa gatāyuḥ|| 16||
Adhikarana nAsikAdyAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16
nāsikā vātavivr̥tā'tisaṁvr̥tā kuṭilā sphuṭitā piṭa- kācitā śuṣkā vā sa gatāyuḥ 1|16|
View original
नासिका वातविवृताऽतिसंवृता कुटिला स्फुटिता पिट- काचिता शुष्का वा स गतायुः १|१६|
Adhikarana oShThAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16
yasyādhō'dharauṣṭhō yātyuttarauṣṭhaścōrdhvamubhau vā pakva- jambūnīlau 2|16|
View original
यस्याधोऽधरौष्ठो यात्युत्तरौष्ठश्चोर्ध्वमुभौ वा पक्व- जम्बूनीलौ २|१६|
Adhikarana dantAshrayaM riShTam (16) · Śloka 16
dantā vātirūkṣāstāmrāḥ śyāmāḥ paṅkitāḥ puṣpitāḥ saśa- rkarā vā sahasā vā patanti 3||16||
View original
दन्ता वातिरूक्षास्ताम्राः श्यामाः पङ्किताः पुष्पिताः सश- र्करा वा सहसा वा पतन्ति ३||१६||
Adhikarana jihvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
jihvā vā jihyā stabdhā suptā'valiptā gurvī śyāvā śūnā śuṣkā visarpiṇī kaṇṭakācitēva vā|1|
View original
जिह्वा वा जिह्या स्तब्धा सुप्ताऽवलिप्ता गुर्वी श्यावा शूना शुष्का विसर्पिणी कण्टकाचितेव वा|१|
Adhikarana gaNDalalATahanvAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasya gaṇḍalalāṭahanubandhanāni sthānāccyutānīva sra- stāni|1|
View original
यस्य गण्डललाटहनुबन्धनानि स्थानाच्च्युतानीव स्र- स्तानि|१|
Adhikarana shirodharApRuShThagataM riShTam (1) · Śloka 1
yasya na dhattē śiraḥ śirōdharāṁ pr̥ṣṭhaṁ vā svabhāram|1|
View original
यस्य न धत्ते शिरः शिरोधरां पृष्ठं वा स्वभारम्|१|
Adhikarana hanUgataM riShTam (1) · Śloka 1
hanū vā piṇḍamāsyastham|1|
View original
हनू वा पिण्डमास्यस्थम्|१|
Adhikarana meDhravRuShaNAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasyōtsiktaṁ mēḍhramatinissr̥tau vr̥ṣaṇāvatō viparyayō vā|1|
View original
यस्योत्सिक्तं मेढ्रमतिनिस्सृतौ वृषणावतो विपर्ययो वा|१|
Adhikarana mUtrAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasya mutramatyuṣṇam|1|
View original
यस्य मुत्रमत्युष्णम्|१|
Adhikarana raktAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasya viṣadōṣādvinā khēbhyaḥ sarōmakūpēbhyō raktaṁ pravarttatē||1||
View original
यस्य विषदोषाद्विना खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो रक्तं प्रवर्त्तते||१||
Adhikarana a~ggalAghavagauravagataM riShTam (17) · Śloka 17
yasyānimittamaṅgānyatiladhūnyatigurūṇi vā syuḥ sa mumūrṣuḥ||17||
View original
यस्यानिमित्तमङ्गान्यतिलधून्यतिगुरूणि वा स्युः स मुमूर्षुः||१७||
yasyādha ityādi subōdham| puṣpitāḥ kusumācitā iva yathā niculāḥ puṣpitā bhavanti| śarkarācūrṇam| ata uktādviparyyayō'tinissr̥taṁ mēḍhramutsiktau br̥haṇau sa mumūrṣuriti yōjyam|| 17||
Adhikarana svarAshritaM riShTam (1) · Śloka 1
yasyaikō'nēkō vā svarō gadgadō vyaktaḥ kṣāmō dīnō vā sahasā lakṣyatē||1||
View original
यस्यैकोऽनेको वा स्वरो गद्गदो व्यक्तः क्षामो दीनो वा सहसा लक्ष्यते||१||
Adhikarana vAggataM riShTam (2) · Śloka 2
yō vā vivakṣurmuhyati|
yasya vā vadatō bhr̥śamurdhvamurō rūjati||2||
View original
यो वा विवक्षुर्मुह्यति|
यस्य वा वदतो भृशमुर्ध्वमुरो रूजति||२||
Adhikarana ucchvavAsagataM riShTam (1) · Śloka 1
yasyōcchvāsō'tidīrghō'tihrasvaḥ pūtigandhiḥ sugandhirvā|1|
View original
यस्योच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वः पूतिगन्धिः सुगन्धिर्वा|१|
Adhikarana a~gguligataM riShTam (1) · Śloka 1
yasyāṅgulaya āyamyamānā na sphuṭēyuḥ|1|
View original
यस्याङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः|१|
Adhikarana svabhAvAtItashabdAshrayaM svabhAvAtItashabdAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasyānyānyō'pi kṣutagatamūtraṇādiṣu svabhāvā'tītaḥ śabdaḥ|1|
View original
यस्यान्यान्योऽपि क्षुतगतमूत्रणादिषु स्वभावाऽतीतः शब्दः|१|
Adhikarana gandhAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasyēṣṭō'niṣṭō vā mālyaphalacandanakuṇapādigandhō dēhamukhamalavraṇavastrādiṣu|1|
View original
यस्येष्टोऽनिष्टो वा माल्यफलचन्दनकुणपादिगन्धो देहमुखमलव्रणवस्त्रादिषु|१|
Adhikarana yUkAmakShikAdisharIra- tyAgAshrayaM riShTam (1) · Śloka 1
yasya śarīraṁ vairasyāt saurasyādvā'tyarthaṁ yūkāmakṣi- kādayastyajanti bhajanti va|1|
View original
यस्य शरीरं वैरस्यात् सौरस्याद्वाऽत्यर्थं यूकामक्षि- कादयस्त्यजन्ति भजन्ति व|१|
Adhikarana UShmashaityAdigataM riShTam (1) · Śloka 1
yasya satatōṣmasvaṅgāvayavēṣu śaityaṁ śītēṣu va kumudō- tpatnānukāryamatiśaityamatisvēdō'tistambhō vigatamāṁsa- śōṇitēṣviva ca sraṁsaḥ||1||
View original
यस्य सततोष्मस्वङ्गावयवेषु शैत्यं शीतेषु व कुमुदो- त्पत्नानुकार्यमतिशैत्यमतिस्वेदोऽतिस्तम्भो विगतमांस- शोणितेष्विव च स्रंसः||१||
Adhikarana sharIragatamahAbhUtayogAtiyogAshrayaM riShTam (18) · Śloka 18
yasya ca yōgā'tiyōgō vā śarīrē yugapanmahābhūtānāṁ dr̥śyatē sarvē tē kālapakvā iti||18||
View original
यस्य च योगाऽतियोगो वा शरीरे युगपन्महाभूतानां दृश्यते सर्वे ते कालपक्वा इति||१८||
yasyaikō'nēkō vā ityādiḥ sarvē tē kālapakvā ityanēna sambandhaḥ| vivakṣurmuhyati| yadvaktumicchati tanna smaratītyarthaḥ| yasya śarīraṁ makṣikādayō'tivairasyāt tyajanti| saurasyādvā bhajantē yugapanmahābhūtānāmēkasminnēva śarīrē vr̥ddhyavr̥ddhī na pr̥thivyādīnāmanyatamasya|| 18||
Adhikarana ShaNmAsAyurbodhakaM riShTam (4) · Śloka 4
bhavanti cātra- yasyāpurvāḥ sirālēkhā bālēndvākr̥tayō'pi vā|
lalāṭē bastiśīrṣē vā ṣaṇmāsānna sa jīvati|
padminīpatravattōyaṁ śarīrē yasya dēhinaḥ|
plavatē plavamānasya ṣaṣmāsastasya jīvitam||4||
View original
भवन्ति चात्र- यस्यापुर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा|
ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति|
पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः|
प्लवते प्लवमानस्य षष्मासस्तस्य जीवितम्||४||
Adhikarana pittAnmaraNasUcakaM riShTam (2) · Śloka 2
haritābhāḥ sirā yasya rōmakūpāśca saṁvr̥tāḥ|
sō'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnutē|2|
View original
हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः|
सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते|२|
Adhikarana mAsAyurbodhakaM riShTam (2) · Śloka 2
yasya gōmayacūrṇābhaṁ cūrṇaṁ mūrdhni mukhē'pi vā|
sasnēhaṁ mūrdhni dhūmō vā māsāntaṁ tasya jīvitam|2|
View original
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखेऽपि वा|
सस्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम्|२|
Adhikarana ShaTtrirAtrAYuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2
mūrdhni bhruvōrvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ|
mr̥tyuṁ svasthasya ṣaḍrātrāt trirātrādāturasya tu|2|
View original
मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः|
मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात् त्रिरात्रादातुरस्य तु|२|
Adhikarana pakShAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2
yasya snātānuliptasya purvaṁ śuṣyatyurōbhr̥śam|
ārdrēṣu sarvagātrēṣu sō'rdhamāsaṁ na jīvati|2|
View original
यस्य स्नातानुलिप्तस्य पुर्वं शुष्यत्युरोभृशम्|
आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति|२|
Adhikarana pretAtmatAsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2
urasyūṣmā bhavēdyasya jaṭharē cā'tiśītitā|
bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca yathā prētastathaiva saḥ|2|
View original
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चाऽतिशीतिता|
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः|२|
Adhikarana mAsAyuHsUcakaM riShTam (2) · Śloka 2
mūtraṁ purīṣaṁ niṣṭhyūtaṁ śukraṁ cāpsu nimajjati|
niṣṭhyūtaṁ bahuvarṇaṁ vā yasyā māsātsa naśyati|2|
View original
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं चाप्सु निमज्जति|
निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्या मासात्स नश्यति|२|
Adhikarana svarabalavarNAdyAshrayaM riShTam (2) · Śloka 2
svarasya durbalībhāvaṇ hāniṁ vā balavarṇayōḥ|
rōgavr̥ddhimayuktyā ca dr̥ṣṭvā maraṇamādiśēt||2||
View original
स्वरस्य दुर्बलीभावण् हानिं वा बलवर्णयोः|
रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||२||
Adhikarana AtmamaraNabhAShaNAdyAshrayaM riShTam (19) · Śloka 19
apasvaraṁ bhāṣamāṇaṁ prāptaṁ maraṇamātmanaḥ|
śrōtāraṁ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayēt||19||
View original
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः|
श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१९||
bhavanti cātrēti tantrarītiḥ| yasyāpūrvā ityādi subōdham| bālēndvākr̥tayaścandrakalāsamānāḥ| plavamānasya snānaṁ kurvataḥ plavatē gacchati| sasnēhaṁ gōmayacūrṇābhaṁ cūrṇam| nava abhūtapūrvāḥ sīmantāḥ āvarttakāśca mr̥tyuṁ kurvantīti sambandhaḥ| niṣṭhyūtaṁ mukhāsrāvaḥ| ayuktyā rōgapravr̥ddhiryā yuktyāhārādipurvikayā nōpapadyatē ca dr̥ṣṭā ca| ātmanō maraṇaṁ prāptamiti duṣṭēna svarēṇa bhāṣamāṇaṁ maraṇaṁ prāptamityasyātmanaḥ śabdasya śrōtāraṁ ca dūrataḥ parivarjayēt|| 19||
Adhikarana UrdhvashvAsAdIni riShTAni (2) · Śloka 2
ūrdhvaśvāsaṁ gatōṣmāṇaṁ śūlōpahatavaṅkṣaṇam|
śarma cānadhigacchantaṁ buddhimān parivarjayēt|2|
View original
ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्|
शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्|२|
Adhikarana shItapiTakAdIni riShTani (2) · Śloka 2
yō jātaḥ śītapiṭakaḥ śītāṅgō vā vidahyatē|
uṣṇadvēṣī ca śītārttaḥ sa prētādhipagōcaraḥ||2||
View original
यो जातः शीतपिटकः शीताङ्गो वा विदह्यते|
उष्णद्वेषी च शीतार्त्तः स प्रेताधिपगोचरः||२||
Adhikarana kaNThagatarajjucchAyAsamAshrayaM riShTam (20-9) · Śloka 9
yasya rajjuriva cchāyā kaṇṭhē saktōpalakṣyatē|
avaśyaṁ kr̥ṣyatē jantuḥ sō'cirādyamakiṅkaraiḥ||20||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭaṅgasaṁgraha- saṁhitāyāṁ śārīrasthānē vikr̥tāṅgavijñānīyō nāma navamō'dhyāyaḥ||9||
View original
यस्य रज्जुरिव च्छाया कण्ठे सक्तोपलक्ष्यते|
अवश्यं कृष्यते जन्तुः सोऽचिराद्यमकिङ्करैः||२०||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने विकृताङ्गविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||९||
ūrdhvaśvāsamityādi subōdham| vidahyatē vidāhaṁ prāpnōti| chāyā kaṇṭhē rajjusadr̥śī yasyāsaktōpalakṣyatē| sō'cirāt yamakiṅkarairnīyata iti|| 20|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēndurviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē navamō'dhyāyaḥ