Adhikarana athAto~agnikarmavidhirnAma catvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતોઽગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વોક્તો હેતુરૌષધસ્ય|| ૧||
Adhikarana agneH shreShThatamopacAratvam (2) · Śloka 2
અગ્નિઃ ક્ષારાદપિ ગરીયાનૌષધશસ્ત્રક્ષારૈરસિદ્ધાનાં તદ્દાહસિદ્ધેરપુનર્ભવાચ્ચ||૨||
अग्निः क्षारादपि गरीयानौषधशस्त्रक्षारैरसिद्धानां तद्दाहसिद्धेरपुनर्भवाच्च||२||
🔊 Audio coming soon
ઔષધેભ્યઃ ક્ષારો ગુરુરિત્યુક્તસ્તતોઽપિ ક્ષારાદગ્નિર્ગરીયાન્| કુત ઇત્યાહ-ઔષધેત્યાદિ|| ૨||
Adhikarana agnikarmaNi vyAdhiBedena dAhaviBedashca (3) · Śloka 3
તત્રાગ્નિકર્મ ત્વચિ માંસે સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિષુ ચ પ્રયુજ્યતે| તત્ર મશતિલકાલકચર્મકીલસરુક્સ્તબ્ધપ્રમ્લાનાઙ્ગાભિષ્યન્દાધિમન્થશિરોભ્રૂશઙ્ખલલાટરુજાર્દિતેષુ સૂર્યકાન્તપિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાભિસ્ત્વગ્દાહો યથાસ્વમભિષ્યન્દાદિષુ તુ ભ્રૂશઙ્ખલલાટદેશેષુ| ગ્રન્થ્યર્બુદાર્શોભગન્દરગણ્ડમાલાશ્લીપદાન્ત્રવૃદ્ધિદુષ્ટવ્રણગતિનાડ્યવગાઢપૂયાલસકેષુ જામ્બવૌષ્ઠસૂચીશલાકાઘૃતગુડમધુમધૂચ્છિષ્ટતૈલવસાહેમતામ્રાયોરૂપ્યકાંસ્યૈર્માંસદાહઃ| સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિચ્છેદશોણિતાતિપ્રવૃત્તિદન્તનાડીશ્લિષ્ટવર્ત્મોપપક્ષ્મલગણલિઙ્ગનાશાસમ્યગ્વ્યધેષુ જામ્બવૌષ્ઠસૂચીશલાકામધુમધૂચ્છિષ્ટગુડસ્નેહૈઃ સિરાદિદાહઃ||૩||
तत्राग्निकर्म त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु च प्रयुज्यते| तत्र मशतिलकालकचर्मकीलसरुक्स्तब्धप्रम्लानाङ्गाभिष्यन्दाधिमन्थशिरोभ्रूशङ्ख़ललाटरुजार्दितेषु सूर्यकान्तपिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाभिस्त्वग्दाहो यथास्वमभिष्यन्दादिषु तु भ्रूशङ्ख़ललाटदेशेषु| ग्रन्थ्यर्बुदार्शोभगन्दरगण्डमालाश्लीपदान्त्रवृद्धिदुष्टव्रणगतिनाड्यवगाढपूयालसकेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकाग़ृतगुडमधुमधूच्छिष्टतैलवसाहेमताम्रायोरूप्यकांस्यैर्मांसदाहः| सिरास्नायुसन्ध्यस्थिच्छेदशोणितातिप्रवृत्तिदन्तनाडीश्लिष्टवर्त्मोपपक्ष्मलगणलिङ्गनाशासम्यग्व्यधेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकामधुमधूच्छिष्टगुडस्नेहैः सिरादिदाहः||३||
🔊 Audio coming soon
તત્રાગ્નિકર્મ ત્વગાદિષુ પ્રયુજ્યતે| કસ્મિન્ રોગ ઇત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| મશાદિરોગાર્દિતેષુ સૂર્યકાન્તદિભિઃ કરણૈસ્ત્વગ્દાહો વિધેયઃ| સૂર્યકાન્તેન સૂર્યતપ્તેનાભિષ્યન્દાદિષુ વક્ષ્યમાણેષુ રોગેષુ યથાસ્વં કસ્યચિચ્છઙ્ખયોઃ કસ્યચિલ્લલાટ ઇતિ ત્વગ્દાહઃ| ગ્રન્થ્યાદિષુ જામ્બવૌષ્ઠાદિભિર્માંસદાહઃ| સિરાદિદાહો યથાસમ્ભવમ્| આદિગ્રહણેન સ્નાયુસન્ધ્યસ્થ્નાં ગ્રહણમ્|| ૩||
Adhikarana adAhyAH apavAdashca (4) · Śloka 4
ન તુ દહેદ્ભિન્નકોષ્ઠમન્તશશોણિતમમુદ્ધૃતશલ્યમનેકવ્રણપીડિતમુષ્ણે ચ કાલે તથા ક્ષારાનર્હઞ્ચાત્યયિકે તુવ્યાધૌ કૃતોષ્ણપ્રતીકારસ્ય પિચ્છિલમન્નમશિતવતોઽગ્નિકર્મ કુર્યાત્||૪||
न तु दहेद्भिन्नकोष्ठमन्तशशोणितममुद्धृतशल्यमनेकव्रणपीडितमुष्णे च काले तथा क्षारानर्हञ्चात्ययिके तुव्याधौ कृतोष्णप्रतीकारस्य पिच्छिलमन्नमशितवतोऽग्निकर्म कुर्यात्||४||
🔊 Audio coming soon
ભિન્નકોષ્ઠાદીંસ્તથા ક્ષારં ચ યે પ્રતિષિદ્ધત્વાન્નાર્હન્તિ તાનગ્નિના ન દહેત્| ઉષ્ણપ્રતીકારઃ પિત્તચિકિત્સા ધારગૃહાદિ|| ૪||
Adhikarana dAhavidhirdAhAnantaravidhishca (5) · Śloka 5
અથ દાહાર્હમાતુરં કૃતસ્વસ્ત્યયનમુપહૃતસર્વોપકરણં પ્રાક્શિરઃ સંવિષ્ટમાપ્તાવલમ્બિતં કૃત્વા વૈદ્યો નિર્ધૂમબૃહત્સ્થિરદીપ્તખદિરબદરાદ્યઙ્ગારૈરયોઘટનપ્રકારેણ ભસ્ત્રાનિલાધ્માતૈર્વ્યજનેન ચોર્ધ્વાનિર્ગચ્છજ્જ્વાલતયાપાદિતાપાદ્યમાનભાસુરાગ્નિવર્ણૈર્જામ્બવૌષ્ઠાદિભિર્વ્યાધિપ્રદેશવશાદ્વલયાર્ધચન્દ્રસ્વસ્તિકાષ્ટાપદબિન્દુરેખાપ્રતિસારણવિકલ્પેન મુહુર્મુહુર્હિતોપહિતાભિર્વાગ્ભિરદ્ભિશ્ચાતુરમાશ્વાસયન્ દહેદાસમ્યગ્દાહલિઙ્ગોત્પત્તેઃ| ઉચ્છૂનસુષિરપ્રલૂનદન્તનાડીસજન્તુદુષ્ટવ્રણેષુ તુ સ્નેહમધૂચ્છિષ્ટમધુગુડૈઃ પૂરયિત્વા દહેત્| સમ્યગ્દગ્ધે ચ મધુસર્પિષી દદ્યાચ્છીતસ્નિગ્ધાંશ્ચ પ્રદેહાન્||૫||
अथ दाहार्हमातुरं कृतस्वस्त्ययनमुपहृतसर्वोपकरणं प्राक्शिरः संविष्टमाप्तावलम्बितं कृत्वा वैद्यो निर्धूमबृहत्स्थिरदीप्तख़दिरबदराद्यङ्गारैरयोग़टनप्रकारेण भस्त्रानिलाध्मातैर्व्यजनेन चोर्ध्वानिर्गच्छज्ज्वालतयापादितापाद्यमानभासुराग्निवर्णैर्जाम्बवौष्ठादिभिर्व्याधिप्रदेशवशाद्वलयार्धचन्द्रस्वस्तिकाष्टापदबिन्दुरेख़ाप्रतिसारणविकल्पेन मुहुर्मुहुर्हितोपहिताभिर्वाग्भिरद्भिश्चातुरमाश्वासयन् दहेदासम्यग्दाहलिङ्गोत्पत्तेः| उच्छूनसुषिरप्रलूनदन्तनाडीसजन्तुदुष्टव्रणेषु तु स्नेहमधूच्छिष्टमधुगुडैः पूरयित्वा दहेत्| सम्यग्दग्धे च मधुसर्पिषी दद्याच्छीतस्निग्धांश्च प्रदेहान्||५||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ સુબોધમ્| શસ્ત્રં ઘટયન્ પચતે યથાહિ ભસ્ત્રનિલેન ધ્માનં તથાત્રાપિ| અત્ર તુ નિર્ગચ્છન્ત્યા જ્વાલાયા વ્યજનવાતેન પ્રતિષેધઃ| કેચિત્ પ્રથમોપયોગિન આપાદિતભસુરવર્ણાઃ| અન્યે આપાદ્યમાનજામ્બવોષ્ઠાદયસ્તથોક્તાઃ| કસ્મિંશ્ચિદ્વ્યાધિવિશેષે દેહપ્રદેશવિષયવિશેષે વા વલયાકૃતિઃ તથા કસ્મિંશ્ચિદર્ધચન્દ્રપ્રખ્યોઽન્યત્ર સ્વસ્તિકસમાનોઽન્યત્રાષ્ટાપદાનુકારોઽન્યત્ર બિન્દુતુલ્યોઽન્યત્ર રેખાસદૃશોઽન્યત્ર પ્રતિસારણરૂપો દાહસ્ય વિકલ્પસ્તેન દહેદિતિ સમ્બધ્યતે| અષ્ટાપદં ચતુરઙ્ગપીઠઃ| પ્રતિસારણં ચૂર્ણવિકિરણમ્| સુબોધમ્|| ૫||
Adhikarana tvagAdiShu samyagdagdhalakShaNAni (6) · Śloka 6
સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગં પુનઃ સશબ્દં દહનં દુર્ગન્ધિત્વં ત્વક્સઙ્કોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે| કપોતવર્ણત્વમલ્પશોફરુજતા શુષ્કસઙ્કુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે| કૃષ્ણોન્નતવ્રણત્વં સ્થિતે ચ રક્તે લસીકાસ્રુતિઃ સિરાદગ્ધે| કૃષ્ણારુણકર્કશસ્થિરવ્રણતા સ્નાય્વાદિદગ્ધે ચ||૬||
सम्यग्दग्धलिङ्गं पुनः सशब्दं दहनं दुर्गन्धित्वं त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे| कपोतवर्णत्वमल्पशोफरुजता शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे| कृष्णोन्नतव्रणत्वं स्थिते च रक्ते लसीकास्रुतिः सिरादग्धे| कृष्णारुणकर्कशस्थिरव्रणता स्नाय्वादिदग्धे च||६||
🔊 Audio coming soon
સશબ્દાદિ સમ્યગ્દગ્ધસ્ય લક્ષણં ત્વગ્દગ્ધે માંસદગ્ધે કપોતવર્ણાદિ સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમ્| સિરાદગ્ધે કૃષ્ણોન્નતાદિ સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમ્| સ્નાય્વાતિદગ્ધે કૃષ્ણારુણાદિ સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમ્||૬||
Adhikarana durdugdhAtidagdhalakShaNa~jcikitsA ca (7) · Śloka 7
દુર્દગ્ધાતિદગ્ધયોઃ પ્રમાદદગ્ધવલ્લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચ| દુર્દગ્ધે તથાતિદગ્ધે ચ પ્રમાદદગ્ધસદૃશલક્ષણત્વમ્| તત્સમપ્રતીકારત્વઞ્ચ||૭||
दुर्दग्धातिदग्धयोः प्रमाददग्धवल्लक्षणं चिकित्सितं च| दुर्दग्धे तथातिदग्धे च प्रमाददग्धसदृशलक्षणत्वम्| तत्समप्रतीकारत्वञ्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramAdadagdhaBedAH lakShaNAni ca (8) · Śloka 8
પ્રમાદદગ્ધં પુનશ્ચતુર્વિધં ભવતિ| તુત્થં દુર્દુગ્ધં સમ્યગ્દગ્ધમતિદગ્ધઞ્ચ| તત્ર યદ્વિવર્ણમૂષ્યતેઽતિમાત્રં તત્તુત્થમ્| યત્રોત્તિષ્ઠન્તિ સ્ફોટાસ્તીવ્રોષાદાહરુજશ્ચિરાચ્ચોપશામ્યન્તિ તદ્દુર્દગ્ધમ્| પક્વતાલફલવર્ણં સમસ્થિતં પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચ સમ્યગ્દગ્ધમ્| અતિદગ્ધે તૂગ્રરુજતા ધૂમાયનં માંસાવલમ્બનં સિરાદિવ્યાપદો ગમ્ભીરવ્રણતા જ્વરદાહતૃણ્મૂર્ચ્છાચ્છર્દયઃ શોણિતાતિપ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તાશ્ચોપદ્રવાઃ કૃચ્છ્રેણ રોહણં રૂઢે ચ વિવર્ણતેતિ| સ્નેહદાહસ્તુ કષ્ટતરો ભવતિ| સ હિ સ્નેહસ્ય સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિત્વાદ્દૂરમનુપ્રવિશતીતિ||૮||
प्रमाददग्धं पुनश्चतुर्विधं भवति| तुत्थं दुर्दुग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धञ्च| तत्र यद्विवर्णमूष्यतेऽतिमात्रं तत्तुत्थम्| यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्रोषादाहरुजश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धम्| पक्वतालफलवर्णं समस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च सम्यग्दग्धम्| अतिदग्धे तूग्ररुजता धूमायनं मांसावलम्बनं सिरादिव्यापदो गम्भीरव्रणता ज्वरदाहतृण्मूर्च्छाच्छर्दयः शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवाः कृच्छ्रेण रोहणं रूढे च विवर्णतेति| स्नेहदाहस्तु कष्टतरो भवति| स हि स्नेहस्य सूक्ष्ममार्गानुसारित्वाद्दूरमनुप्रविशतीति||८||
🔊 Audio coming soon
પ્રમાદેન પ્રજ્ઞાપરાધેન દગ્ધં તચ્ચ તુત્થાદિભેદેન ચતુર્વિધમ્| તુત્થં સ્તોકદાહઃ| સુબોધમન્યત્| ઊષ્યતે દાહં પ્રાપ્નોતિ| પૂર્વલક્ષણં સમ્યગ્યોગે સશબ્દવેદનાદિકમ્| શોણિતાતિપ્રવૃત્તિનિમિત્તા વ્યાધયઃ શોષકમ્પાઙ્ગાવક્ષેપાદયઃ|| ૮||
Adhikarana pramAdadagdhopacArAH (9) · Śloka 9
તુત્થસ્યાગ્નિપ્રતપનં કાર્યમુષ્ણં ચ ભેષજમ્| સ્યાને રક્તે હિમૈર્નોષ્મા નિષ્ક્રામતિ યતો બહિઃ| વેદના વર્ધતે તેન રુધિરં ચ વિદહ્યતે| ઉષ્ણં નિષ્ક્રામયત્ કુર્યાદૂષ્માણં મન્દતાં રુજઃ| શીતામુષ્ણાં ચ દુર્દગ્ધે ક્રિયાં કૃત્વા તતઃ પુનઃ| ઘૃતાલેપનસેકાંસ્તુ શીતાનેવાવચારયેત્| સમ્યગ્દગ્ધે તવક્ષીરીપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ| સામૃતૈઃ સઘૃતૈર્લેપઃ કલ્કૈર્વાનૂપમાંસજૈઃ| શાન્તોષ્મણિ પરં કુર્યાત્પિત્તવિદ્રધિસાધનમ્| અતિદગ્ધે વિશીર્ણાનિ માસાંન્યુદ્દૃત્ય શીતલામ્| ક્રિયાં કુર્યાત્તતઃ પશ્ચાચ્છાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈઃ| તિન્દુકીત્વક્કષાયૈર્વા પિષ્ટૈઃ સાજ્યૈઃ પ્રલેપયેત્| ગુડૂચ્યાશ્છાદયેત્ પત્રૈસ્થવૌપદકૈર્વ્રણમ્| ભેષજં ચાસ્ય કુર્વીત સર્વં પિત્તં વિસર્પવત્| સ્નેહદગ્ધે ભૃશતરં રૂક્ષં તત્ર તુ યોજયેત્||૯||
तुत्थस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्| स्याने रक्ते हिमैर्नोष्मा निष्क्रामति यतो बहिः| वेदना वर्धते तेन रुधिरं च विदह्यते| उष्णं निष्क्रामयत् कुर्यादूष्माणं मन्दतां रुजः| शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कृत्वा ततः पुनः| ग़ृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवावचारयेत्| सम्यग्दग्धे तवक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः| सामृतैः सग़ृतैर्लेपः कल्कैर्वानूपमांसजैः| शान्तोष्मणि परं कुर्यात्पित्तविद्रधिसाधनम्| अतिदग्धे विशीर्णानि मासांन्युद्दृत्य शीतलाम्| क्रियां कुर्यात्ततः पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः| तिन्दुकीत्वक्कषायैर्वा पिष्टैः साज्यैः प्रलेपयेत्| गुडूच्याश्छादयेत् पत्रैस्थवौपदकैर्व्रणम्| भेषजं चास्य कुर्वीत सर्वं पित्तं विसर्पवत्| स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
તત્ર તુત્થાસ્યાગ્નિપ્રતપનાદિકં કાર્યમ્| યતઃ શીતેન સ્ત્યાનં રક્તં દેહોષ્માણં રુણદ્ધિ તતસ્તેનોષ્મણા વેદના વર્ધતે રુધિરં ચ દુષ્યતિ| ઉષ્ણં પુનશ્ચિકિત્સિતં વિલયનેનોષ્માણં બહિર્નિષ્ક્રામયદ્રરુજો મન્દતાં કુર્યાત્| દુર્દગ્ધે આદૌ શીતાં ક્રિયાં કુર્યાત્| તત ઉષ્ણં તતશ્ચ ઘૃતાદીન્ શીતાનેવાવચારયેત્| સુબોધમન્યત્| કણ્ડનં તણ્ડુલત્વક્ચૂર્ણમ્| તિન્દુકીત્વક્કષાયં તિન્દુક્યાઃ ત્વક્ચૂર્ણમ્||૯||
Adhikarana vaidyaH shastrakShArAgnyavacAre apramatto Bavet (10) · Śloka 10
શસ્ત્રક્ષારાગ્નયો યસ્માન્મૃત્યોઃ પરમમાયુધમ્| અપ્રમત્તો ભિષક્ તસ્માત્તાન્ સમ્યગવચારયેત્||૧૦||
शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्| अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ઉપસંહરતિ-ભિષગ્વૈદ્યોઽપ્રમત્તઃ સન્ શસ્ત્રાદીનવચારયેત્| યતસ્તે મૃત્યોઃ પરમમાયુધમ્|| ૧૦||
Adhikarana sUtrasthAnopasaMhAraH (11-40) · Śloka 40
ઇતિ તન્ત્રસ્ય હૃદયં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્યતે| અત્રાર્થાઃ સૂત્રિતાઃ સૂક્ષ્માઃ પ્રતન્યન્તે હિ સર્વતઃ||૧૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને અગ્નિકર્મવિધિર્નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||
इति तन्त्रस्य हृदयं सूत्रस्थानं समाप्यते| अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः||११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अग्निकर्मविधिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः||४०||
🔊 Audio coming soon
ઇત્યનેનાધ્યાયેન સંગ્રહાખ્યસ્ય ગ્રન્થસ્ય હૃદયમિવ હૃદયં સમાપ્યતે| અત્ર સૂત્રસ્થાને સૂક્ષ્મા અર્થાઃ સૂત્રિતાઃ તન્ત્રે સર્વતઃ પ્રતન્યન્તે વિસ્તીર્યન્ત ઇતિ| સુબોધમન્યત્|| ૧૧| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ