Adhikarana athAto~agnikarmavidhirnAma catvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോऽഗ്നികര്മവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോക്തോ ഹേതുരൌഷധസ്യ|| ൧||
Adhikarana agneH shreShThatamopacAratvam (2) · Śloka 2
അഗ്നിഃ ക്ഷാരാദപി ഗരീയാനൌഷധശസ്ത്രക്ഷാരൈരസിദ്ധാനാം തദ്ദാഹസിദ്ധേരപുനര്ഭവാച്ച||൨||
अग्निः क्षारादपि गरीयानौषधशस्त्रक्षारैरसिद्धानां तद्दाहसिद्धेरपुनर्भवाच्च||२||
🔊 Audio coming soon
ഔഷധേഭ്യഃ ക്ഷാരോ ഗുരുരിത്യുക്തസ്തതോऽപി ക്ഷാരാദഗ്നിര്ഗരീയാന്| കുത ഇത്യാഹ-ഔഷധേത്യാദി|| ൨||
Adhikarana agnikarmaNi vyAdhiBedena dAhaviBedashca (3) · Śloka 3
തത്രാഗ്നികര്മ ത്വചി മാംസേ സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഷു ച പ്രയുജ്യതേ| തത്ര മശതിലകാലകചര്മകീലസരുക്സ്തബ്ധപ്രമ്ലാനാങ്ഗാഭിഷ്യന്ദാധിമന്ഥശിരോഭ്രൂശങ്ഖലലാടരുജാര്ദിതേഷു സൂര്യകാന്തപിപ്പല്യജാശകൃദ്ഗോദന്തശരശലാകാഭിസ്ത്വഗ്ദാഹോ യഥാസ്വമഭിഷ്യന്ദാദിഷു തു ഭ്രൂശങ്ഖലലാടദേശേഷു| ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാര്ശോഭഗന്ദരഗണ്ഡമാലാശ്ലീപദാന്ത്രവൃദ്ധിദുഷ്ടവ്രണഗതിനാഡ്യവഗാഢപൂയാലസകേഷു ജാമ്ബവൌഷ്ഠസൂചീശലാകാഘൃതഗുഡമധുമധൂച്ഛിഷ്ടതൈലവസാഹേമതാമ്രായോരൂപ്യകാംസ്യൈര്മാംസദാഹഃ| സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിച്ഛേദശോണിതാതിപ്രവൃത്തിദന്തനാഡീശ്ലിഷ്ടവര്ത്മോപപക്ഷ്മലഗണലിങ്ഗനാശാസമ്യഗ്വ്യധേഷു ജാമ്ബവൌഷ്ഠസൂചീശലാകാമധുമധൂച്ഛിഷ്ടഗുഡസ്നേഹൈഃ സിരാദിദാഹഃ||൩||
तत्राग्निकर्म त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु च प्रयुज्यते| तत्र मशतिलकालकचर्मकीलसरुक्स्तब्धप्रम्लानाङ्गाभिष्यन्दाधिमन्थशिरोभ्रूशङ्ख़ललाटरुजार्दितेषु सूर्यकान्तपिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाभिस्त्वग्दाहो यथास्वमभिष्यन्दादिषु तु भ्रूशङ्ख़ललाटदेशेषु| ग्रन्थ्यर्बुदार्शोभगन्दरगण्डमालाश्लीपदान्त्रवृद्धिदुष्टव्रणगतिनाड्यवगाढपूयालसकेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकाग़ृतगुडमधुमधूच्छिष्टतैलवसाहेमताम्रायोरूप्यकांस्यैर्मांसदाहः| सिरास्नायुसन्ध्यस्थिच्छेदशोणितातिप्रवृत्तिदन्तनाडीश्लिष्टवर्त्मोपपक्ष्मलगणलिङ्गनाशासम्यग्व्यधेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकामधुमधूच्छिष्टगुडस्नेहैः सिरादिदाहः||३||
🔊 Audio coming soon
തത്രാഗ്നികര്മ ത്വഗാദിഷു പ്രയുജ്യതേ| കസ്മിന് രോഗ ഇത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| മശാദിരോഗാര്ദിതേഷു സൂര്യകാന്തദിഭിഃ കരണൈസ്ത്വഗ്ദാഹോ വിധേയഃ| സൂര്യകാന്തേന സൂര്യതപ്തേനാഭിഷ്യന്ദാദിഷു വക്ഷ്യമാണേഷു രോഗേഷു യഥാസ്വം കസ്യചിച്ഛങ്ഖയോഃ കസ്യചില്ലലാട ഇതി ത്വഗ്ദാഹഃ| ഗ്രന്ഥ്യാദിഷു ജാമ്ബവൌഷ്ഠാദിഭിര്മാംസദാഹഃ| സിരാദിദാഹോ യഥാസമ്ഭവമ്| ആദിഗ്രഹണേന സ്നായുസന്ധ്യസ്ഥ്നാം ഗ്രഹണമ്|| ൩||
Adhikarana adAhyAH apavAdashca (4) · Śloka 4
ന തു ദഹേദ്ഭിന്നകോഷ്ഠമന്തശശോണിതമമുദ്ധൃതശല്യമനേകവ്രണപീഡിതമുഷ്ണേ ച കാലേ തഥാ ക്ഷാരാനര്ഹഞ്ചാത്യയികേ തുവ്യാധൌ കൃതോഷ്ണപ്രതീകാരസ്യ പിച്ഛിലമന്നമശിതവതോऽഗ്നികര്മ കുര്യാത്||൪||
न तु दहेद्भिन्नकोष्ठमन्तशशोणितममुद्धृतशल्यमनेकव्रणपीडितमुष्णे च काले तथा क्षारानर्हञ्चात्ययिके तुव्याधौ कृतोष्णप्रतीकारस्य पिच्छिलमन्नमशितवतोऽग्निकर्म कुर्यात्||४||
🔊 Audio coming soon
ഭിന്നകോഷ്ഠാദീംസ്തഥാ ക്ഷാരം ച യേ പ്രതിഷിദ്ധത്വാന്നാര്ഹന്തി താനഗ്നിനാ ന ദഹേത്| ഉഷ്ണപ്രതീകാരഃ പിത്തചികിത്സാ ധാരഗൃഹാദി|| ൪||
Adhikarana dAhavidhirdAhAnantaravidhishca (5) · Śloka 5
അഥ ദാഹാര്ഹമാതുരം കൃതസ്വസ്ത്യയനമുപഹൃതസര്വോപകരണം പ്രാക്ശിരഃ സംവിഷ്ടമാപ്താവലമ്ബിതം കൃത്വാ വൈദ്യോ നിര്ധൂമബൃഹത്സ്ഥിരദീപ്തഖദിരബദരാദ്യങ്ഗാരൈരയോഘടനപ്രകാരേണ ഭസ്ത്രാനിലാധ്മാതൈര്വ്യജനേന ചോര്ധ്വാനിര്ഗച്ഛജ്ജ്വാലതയാപാദിതാപാദ്യമാനഭാസുരാഗ്നിവര്ണൈര്ജാമ്ബവൌഷ്ഠാദിഭിര്വ്യാധിപ്രദേശവശാദ്വലയാര്ധചന്ദ്രസ്വസ്തികാഷ്ടാപദബിന്ദുരേഖാപ്രതിസാരണവികല്പേന മുഹുര്മുഹുര്ഹിതോപഹിതാഭിര്വാഗ്ഭിരദ്ഭിശ്ചാതുരമാശ്വാസയന് ദഹേദാസമ്യഗ്ദാഹലിങ്ഗോത്പത്തേഃ| ഉച്ഛൂനസുഷിരപ്രലൂനദന്തനാഡീസജന്തുദുഷ്ടവ്രണേഷു തു സ്നേഹമധൂച്ഛിഷ്ടമധുഗുഡൈഃ പൂരയിത്വാ ദഹേത്| സമ്യഗ്ദഗ്ധേ ച മധുസര്പിഷീ ദദ്യാച്ഛീതസ്നിഗ്ധാംശ്ച പ്രദേഹാന്||൫||
अथ दाहार्हमातुरं कृतस्वस्त्ययनमुपहृतसर्वोपकरणं प्राक्शिरः संविष्टमाप्तावलम्बितं कृत्वा वैद्यो निर्धूमबृहत्स्थिरदीप्तख़दिरबदराद्यङ्गारैरयोग़टनप्रकारेण भस्त्रानिलाध्मातैर्व्यजनेन चोर्ध्वानिर्गच्छज्ज्वालतयापादितापाद्यमानभासुराग्निवर्णैर्जाम्बवौष्ठादिभिर्व्याधिप्रदेशवशाद्वलयार्धचन्द्रस्वस्तिकाष्टापदबिन्दुरेख़ाप्रतिसारणविकल्पेन मुहुर्मुहुर्हितोपहिताभिर्वाग्भिरद्भिश्चातुरमाश्वासयन् दहेदासम्यग्दाहलिङ्गोत्पत्तेः| उच्छूनसुषिरप्रलूनदन्तनाडीसजन्तुदुष्टव्रणेषु तु स्नेहमधूच्छिष्टमधुगुडैः पूरयित्वा दहेत्| सम्यग्दग्धे च मधुसर्पिषी दद्याच्छीतस्निग्धांश्च प्रदेहान्||५||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി സുബോധമ്| ശസ്ത്രം ഘടയന് പചതേ യഥാഹി ഭസ്ത്രനിലേന ധ്മാനം തഥാത്രാപി| അത്ര തു നിര്ഗച്ഛന്ത്യാ ജ്വാലായാ വ്യജനവാതേന പ്രതിഷേധഃ| കേചിത് പ്രഥമോപയോഗിന ആപാദിതഭസുരവര്ണാഃ| അന്യേ ആപാദ്യമാനജാമ്ബവോഷ്ഠാദയസ്തഥോക്താഃ| കസ്മിംശ്ചിദ്വ്യാധിവിശേഷേ ദേഹപ്രദേശവിഷയവിശേഷേ വാ വലയാകൃതിഃ തഥാ കസ്മിംശ്ചിദര്ധചന്ദ്രപ്രഖ്യോऽന്യത്ര സ്വസ്തികസമാനോऽന്യത്രാഷ്ടാപദാനുകാരോऽന്യത്ര ബിന്ദുതുല്യോऽന്യത്ര രേഖാസദൃശോऽന്യത്ര പ്രതിസാരണരൂപോ ദാഹസ്യ വികല്പസ്തേന ദഹേദിതി സമ്ബധ്യതേ| അഷ്ടാപദം ചതുരങ്ഗപീഠഃ| പ്രതിസാരണം ചൂര്ണവികിരണമ്| സുബോധമ്|| ൫||
Adhikarana tvagAdiShu samyagdagdhalakShaNAni (6) · Śloka 6
സമ്യഗ്ദഗ്ധലിങ്ഗം പുനഃ സശബ്ദം ദഹനം ദുര്ഗന്ധിത്വം ത്വക്സങ്കോചശ്ച ത്വഗ്ദഗ്ധേ| കപോതവര്ണത്വമല്പശോഫരുജതാ ശുഷ്കസങ്കുചിതവ്രണതാ ച മാംസദഗ്ധേ| കൃഷ്ണോന്നതവ്രണത്വം സ്ഥിതേ ച രക്തേ ലസീകാസ്രുതിഃ സിരാദഗ്ധേ| കൃഷ്ണാരുണകര്കശസ്ഥിരവ്രണതാ സ്നായ്വാദിദഗ്ധേ ച||൬||
सम्यग्दग्धलिङ्गं पुनः सशब्दं दहनं दुर्गन्धित्वं त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे| कपोतवर्णत्वमल्पशोफरुजता शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे| कृष्णोन्नतव्रणत्वं स्थिते च रक्ते लसीकास्रुतिः सिरादग्धे| कृष्णारुणकर्कशस्थिरव्रणता स्नाय्वादिदग्धे च||६||
🔊 Audio coming soon
സശബ്ദാദി സമ്യഗ്ദഗ്ധസ്യ ലക്ഷണം ത്വഗ്ദഗ്ധേ മാംസദഗ്ധേ കപോതവര്ണാദി സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണമ്| സിരാദഗ്ധേ കൃഷ്ണോന്നതാദി സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണമ്| സ്നായ്വാതിദഗ്ധേ കൃഷ്ണാരുണാദി സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണമ്||൬||
Adhikarana durdugdhAtidagdhalakShaNa~jcikitsA ca (7) · Śloka 7
ദുര്ദഗ്ധാതിദഗ്ധയോഃ പ്രമാദദഗ്ധവല്ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച| ദുര്ദഗ്ധേ തഥാതിദഗ്ധേ ച പ്രമാദദഗ്ധസദൃശലക്ഷണത്വമ്| തത്സമപ്രതീകാരത്വഞ്ച||൭||
दुर्दग्धातिदग्धयोः प्रमाददग्धवल्लक्षणं चिकित्सितं च| दुर्दग्धे तथातिदग्धे च प्रमाददग्धसदृशलक्षणत्वम्| तत्समप्रतीकारत्वञ्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramAdadagdhaBedAH lakShaNAni ca (8) · Śloka 8
പ്രമാദദഗ്ധം പുനശ്ചതുര്വിധം ഭവതി| തുത്ഥം ദുര്ദുഗ്ധം സമ്യഗ്ദഗ്ധമതിദഗ്ധഞ്ച| തത്ര യദ്വിവര്ണമൂഷ്യതേऽതിമാത്രം തത്തുത്ഥമ്| യത്രോത്തിഷ്ഠന്തി സ്ഫോടാസ്തീവ്രോഷാദാഹരുജശ്ചിരാച്ചോപശാമ്യന്തി തദ്ദുര്ദഗ്ധമ്| പക്വതാലഫലവര്ണം സമസ്ഥിതം പൂര്വലക്ഷണയുക്തം ച സമ്യഗ്ദഗ്ധമ്| അതിദഗ്ധേ തൂഗ്രരുജതാ ധൂമായനം മാംസാവലമ്ബനം സിരാദിവ്യാപദോ ഗമ്ഭീരവ്രണതാ ജ്വരദാഹതൃണ്മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദയഃ ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിസ്തന്നിമിത്താശ്ചോപദ്രവാഃ കൃച്ഛ്രേണ രോഹണം രൂഢേ ച വിവര്ണതേതി| സ്നേഹദാഹസ്തു കഷ്ടതരോ ഭവതി| സ ഹി സ്നേഹസ്യ സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുസാരിത്വാദ്ദൂരമനുപ്രവിശതീതി||൮||
प्रमाददग्धं पुनश्चतुर्विधं भवति| तुत्थं दुर्दुग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धञ्च| तत्र यद्विवर्णमूष्यतेऽतिमात्रं तत्तुत्थम्| यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्रोषादाहरुजश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धम्| पक्वतालफलवर्णं समस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च सम्यग्दग्धम्| अतिदग्धे तूग्ररुजता धूमायनं मांसावलम्बनं सिरादिव्यापदो गम्भीरव्रणता ज्वरदाहतृण्मूर्च्छाच्छर्दयः शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवाः कृच्छ्रेण रोहणं रूढे च विवर्णतेति| स्नेहदाहस्तु कष्टतरो भवति| स हि स्नेहस्य सूक्ष्ममार्गानुसारित्वाद्दूरमनुप्रविशतीति||८||
🔊 Audio coming soon
പ്രമാദേന പ്രജ്ഞാപരാധേന ദഗ്ധം തച്ച തുത്ഥാദിഭേദേന ചതുര്വിധമ്| തുത്ഥം സ്തോകദാഹഃ| സുബോധമന്യത്| ഊഷ്യതേ ദാഹം പ്രാപ്നോതി| പൂര്വലക്ഷണം സമ്യഗ്യോഗേ സശബ്ദവേദനാദികമ്| ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിനിമിത്താ വ്യാധയഃ ശോഷകമ്പാങ്ഗാവക്ഷേപാദയഃ|| ൮||
Adhikarana pramAdadagdhopacArAH (9) · Śloka 9
തുത്ഥസ്യാഗ്നിപ്രതപനം കാര്യമുഷ്ണം ച ഭേഷജമ്| സ്യാനേ രക്തേ ഹിമൈര്നോഷ്മാ നിഷ്ക്രാമതി യതോ ബഹിഃ| വേദനാ വര്ധതേ തേന രുധിരം ച വിദഹ്യതേ| ഉഷ്ണം നിഷ്ക്രാമയത് കുര്യാദൂഷ്മാണം മന്ദതാം രുജഃ| ശീതാമുഷ്ണാം ച ദുര്ദഗ്ധേ ക്രിയാം കൃത്വാ തതഃ പുനഃ| ഘൃതാലേപനസേകാംസ്തു ശീതാനേവാവചാരയേത്| സമ്യഗ്ദഗ്ധേ തവക്ഷീരീപ്ലക്ഷചന്ദനഗൈരികൈഃ| സാമൃതൈഃ സഘൃതൈര്ലേപഃ കല്കൈര്വാനൂപമാംസജൈഃ| ശാന്തോഷ്മണി പരം കുര്യാത്പിത്തവിദ്രധിസാധനമ്| അതിദഗ്ധേ വിശീര്ണാനി മാസാംന്യുദ്ദൃത്യ ശീതലാമ്| ക്രിയാം കുര്യാത്തതഃ പശ്ചാച്ഛാലിതണ്ഡുലകണ്ഡനൈഃ| തിന്ദുകീത്വക്കഷായൈര്വാ പിഷ്ടൈഃ സാജ്യൈഃ പ്രലേപയേത്| ഗുഡൂച്യാശ്ഛാദയേത് പത്രൈസ്ഥവൌപദകൈര്വ്രണമ്| ഭേഷജം ചാസ്യ കുര്വീത സര്വം പിത്തം വിസര്പവത്| സ്നേഹദഗ്ധേ ഭൃശതരം രൂക്ഷം തത്ര തു യോജയേത്||൯||
तुत्थस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्| स्याने रक्ते हिमैर्नोष्मा निष्क्रामति यतो बहिः| वेदना वर्धते तेन रुधिरं च विदह्यते| उष्णं निष्क्रामयत् कुर्यादूष्माणं मन्दतां रुजः| शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कृत्वा ततः पुनः| ग़ृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवावचारयेत्| सम्यग्दग्धे तवक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः| सामृतैः सग़ृतैर्लेपः कल्कैर्वानूपमांसजैः| शान्तोष्मणि परं कुर्यात्पित्तविद्रधिसाधनम्| अतिदग्धे विशीर्णानि मासांन्युद्दृत्य शीतलाम्| क्रियां कुर्यात्ततः पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः| तिन्दुकीत्वक्कषायैर्वा पिष्टैः साज्यैः प्रलेपयेत्| गुडूच्याश्छादयेत् पत्रैस्थवौपदकैर्व्रणम्| भेषजं चास्य कुर्वीत सर्वं पित्तं विसर्पवत्| स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
തത്ര തുത്ഥാസ്യാഗ്നിപ്രതപനാദികം കാര്യമ്| യതഃ ശീതേന സ്ത്യാനം രക്തം ദേഹോഷ്മാണം രുണദ്ധി തതസ്തേനോഷ്മണാ വേദനാ വര്ധതേ രുധിരം ച ദുഷ്യതി| ഉഷ്ണം പുനശ്ചികിത്സിതം വിലയനേനോഷ്മാണം ബഹിര്നിഷ്ക്രാമയദ്രരുജോ മന്ദതാം കുര്യാത്| ദുര്ദഗ്ധേ ആദൌ ശീതാം ക്രിയാം കുര്യാത്| തത ഉഷ്ണം തതശ്ച ഘൃതാദീന് ശീതാനേവാവചാരയേത്| സുബോധമന്യത്| കണ്ഡനം തണ്ഡുലത്വക്ചൂര്ണമ്| തിന്ദുകീത്വക്കഷായം തിന്ദുക്യാഃ ത്വക്ചൂര്ണമ്||൯||
Adhikarana vaidyaH shastrakShArAgnyavacAre apramatto Bavet (10) · Śloka 10
ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നയോ യസ്മാന്മൃത്യോഃ പരമമായുധമ്| അപ്രമത്തോ ഭിഷക് തസ്മാത്താന് സമ്യഗവചാരയേത്||൧൦||
शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्| अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹരതി-ഭിഷഗ്വൈദ്യോऽപ്രമത്തഃ സന് ശസ്ത്രാദീനവചാരയേത്| യതസ്തേ മൃത്യോഃ പരമമായുധമ്|| ൧൦||
Adhikarana sUtrasthAnopasaMhAraH (11-40) · Śloka 40
ഇതി തന്ത്രസ്യ ഹൃദയം സൂത്രസ്ഥാനം സമാപ്യതേ| അത്രാര്ഥാഃ സൂത്രിതാഃ സൂക്ഷ്മാഃ പ്രതന്യന്തേ ഹി സര്വതഃ||൧൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ അഗ്നികര്മവിധിര്നാമ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൪൦||
इति तन्त्रस्य हृदयं सूत्रस्थानं समाप्यते| अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः||११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अग्निकर्मविधिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः||४०||
🔊 Audio coming soon
ഇത്യനേനാധ്യായേന സംഗ്രഹാഖ്യസ്യ ഗ്രന്ഥസ്യ ഹൃദയമിവ ഹൃദയം സമാപ്യതേ| അത്ര സൂത്രസ്ഥാനേ സൂക്ഷ്മാ അര്ഥാഃ സൂത്രിതാഃ തന്ത്രേ സര്വതഃ പ്രതന്യന്തേ വിസ്തീര്യന്ത ഇതി| സുബോധമന്യത്|| ൧൧| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ