Adhikarana athAto~agnikarmavidhirnAma catvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతోఽగ్నికర్మవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తో హేతురౌషధస్య|| 1||
Adhikarana agneH shreShThatamopacAratvam (2) · Śloka 2
అగ్నిః క్షారాదపి గరీయానౌషధశస్త్రక్షారైరసిద్ధానాం తద్దాహసిద్ధేరపునర్భవాచ్చ||2||
अग्निः क्षारादपि गरीयानौषधशस्त्रक्षारैरसिद्धानां तद्दाहसिद्धेरपुनर्भवाच्च||२||
🔊 Audio coming soon
ఔషధేభ్యః క్షారో గురురిత్యుక్తస్తతోఽపి క్షారాదగ్నిర్గరీయాన్| కుత ఇత్యాహ-ఔషధేత్యాది|| 2||
Adhikarana agnikarmaNi vyAdhiBedena dAhaviBedashca (3) · Śloka 3
తత్రాగ్నికర్మ త్వచి మాంసే సిరాస్నాయుసంధ్యస్థిషు చ ప్రయుజ్యతే| తత్ర మశతిలకాలకచర్మకీలసరుక్స్తబ్ధప్రమ్లానాంగాభిష్యందాధిమంథశిరోభ్రూశంఖలలాటరుజార్దితేషు సూర్యకాంతపిప్పల్యజాశకృద్గోదంతశరశలాకాభిస్త్వగ్దాహో యథాస్వమభిష్యందాదిషు తు భ్రూశంఖలలాటదేశేషు| గ్రంథ్యర్బుదార్శోభగందరగండమాలాశ్లీపదాంత్రవృద్ధిదుష్టవ్రణగతినాడ్యవగాఢపూయాలసకేషు జాంబవౌష్ఠసూచీశలాకాఘృతగుడమధుమధూచ్ఛిష్టతైలవసాహేమతామ్రాయోరూప్యకాంస్యైర్మాంసదాహః| సిరాస్నాయుసంధ్యస్థిచ్ఛేదశోణితాతిప్రవృత్తిదంతనాడీశ్లిష్టవర్త్మోపపక్ష్మలగణలింగనాశాసమ్యగ్వ్యధేషు జాంబవౌష్ఠసూచీశలాకామధుమధూచ్ఛిష్టగుడస్నేహైః సిరాదిదాహః||3||
तत्राग्निकर्म त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु च प्रयुज्यते| तत्र मशतिलकालकचर्मकीलसरुक्स्तब्धप्रम्लानाङ्गाभिष्यन्दाधिमन्थशिरोभ्रूशङ्ख़ललाटरुजार्दितेषु सूर्यकान्तपिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाभिस्त्वग्दाहो यथास्वमभिष्यन्दादिषु तु भ्रूशङ्ख़ललाटदेशेषु| ग्रन्थ्यर्बुदार्शोभगन्दरगण्डमालाश्लीपदान्त्रवृद्धिदुष्टव्रणगतिनाड्यवगाढपूयालसकेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकाग़ृतगुडमधुमधूच्छिष्टतैलवसाहेमताम्रायोरूप्यकांस्यैर्मांसदाहः| सिरास्नायुसन्ध्यस्थिच्छेदशोणितातिप्रवृत्तिदन्तनाडीश्लिष्टवर्त्मोपपक्ष्मलगणलिङ्गनाशासम्यग्व्यधेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकामधुमधूच्छिष्टगुडस्नेहैः सिरादिदाहः||३||
🔊 Audio coming soon
తత్రాగ్నికర్మ త్వగాదిషు ప్రయుజ్యతే| కస్మిన్ రోగ ఇత్యాహ-తత్రేత్యాది| మశాదిరోగార్దితేషు సూర్యకాంతదిభిః కరణైస్త్వగ్దాహో విధేయః| సూర్యకాంతేన సూర్యతప్తేనాభిష్యందాదిషు వక్ష్యమాణేషు రోగేషు యథాస్వం కస్యచిచ్ఛంఖయోః కస్యచిల్లలాట ఇతి త్వగ్దాహః| గ్రంథ్యాదిషు జాంబవౌష్ఠాదిభిర్మాంసదాహః| సిరాదిదాహో యథాసంభవం| ఆదిగ్రహణేన స్నాయుసంధ్యస్థ్నాం గ్రహణం|| 3||
Adhikarana adAhyAH apavAdashca (4) · Śloka 4
న తు దహేద్భిన్నకోష్ఠమంతశశోణితమముద్ధృతశల్యమనేకవ్రణపీడితముష్ణే చ కాలే తథా క్షారానర్హంచాత్యయికే తువ్యాధౌ కృతోష్ణప్రతీకారస్య పిచ్ఛిలమన్నమశితవతోఽగ్నికర్మ కుర్యాత్||4||
न तु दहेद्भिन्नकोष्ठमन्तशशोणितममुद्धृतशल्यमनेकव्रणपीडितमुष्णे च काले तथा क्षारानर्हञ्चात्ययिके तुव्याधौ कृतोष्णप्रतीकारस्य पिच्छिलमन्नमशितवतोऽग्निकर्म कुर्यात्||४||
🔊 Audio coming soon
భిన్నకోష్ఠాదీంస్తథా క్షారం చ యే ప్రతిషిద్ధత్వాన్నార్హంతి తానగ్నినా న దహేత్| ఉష్ణప్రతీకారః పిత్తచికిత్సా ధారగృహాది|| 4||
Adhikarana dAhavidhirdAhAnantaravidhishca (5) · Śloka 5
అథ దాహార్హమాతురం కృతస్వస్త్యయనముపహృతసర్వోపకరణం ప్రాక్శిరః సంవిష్టమాప్తావలంబితం కృత్వా వైద్యో నిర్ధూమబృహత్స్థిరదీప్తఖదిరబదరాద్యంగారైరయోఘటనప్రకారేణ భస్త్రానిలాధ్మాతైర్వ్యజనేన చోర్ధ్వానిర్గచ్ఛజ్జ్వాలతయాపాదితాపాద్యమానభాసురాగ్నివర్ణైర్జాంబవౌష్ఠాదిభిర్వ్యాధిప్రదేశవశాద్వలయార్ధచంద్రస్వస్తికాష్టాపదబిందురేఖాప్రతిసారణవికల్పేన ముహుర్ముహుర్హితోపహితాభిర్వాగ్భిరద్భిశ్చాతురమాశ్వాసయన్ దహేదాసమ్యగ్దాహలింగోత్పత్తేః| ఉచ్ఛూనసుషిరప్రలూనదంతనాడీసజంతుదుష్టవ్రణేషు తు స్నేహమధూచ్ఛిష్టమధుగుడైః పూరయిత్వా దహేత్| సమ్యగ్దగ్ధే చ మధుసర్పిషీ దద్యాచ్ఛీతస్నిగ్ధాంశ్చ ప్రదేహాన్||5||
अथ दाहार्हमातुरं कृतस्वस्त्ययनमुपहृतसर्वोपकरणं प्राक्शिरः संविष्टमाप्तावलम्बितं कृत्वा वैद्यो निर्धूमबृहत्स्थिरदीप्तख़दिरबदराद्यङ्गारैरयोग़टनप्रकारेण भस्त्रानिलाध्मातैर्व्यजनेन चोर्ध्वानिर्गच्छज्ज्वालतयापादितापाद्यमानभासुराग्निवर्णैर्जाम्बवौष्ठादिभिर्व्याधिप्रदेशवशाद्वलयार्धचन्द्रस्वस्तिकाष्टापदबिन्दुरेख़ाप्रतिसारणविकल्पेन मुहुर्मुहुर्हितोपहिताभिर्वाग्भिरद्भिश्चातुरमाश्वासयन् दहेदासम्यग्दाहलिङ्गोत्पत्तेः| उच्छूनसुषिरप्रलूनदन्तनाडीसजन्तुदुष्टव्रणेषु तु स्नेहमधूच्छिष्टमधुगुडैः पूरयित्वा दहेत्| सम्यग्दग्धे च मधुसर्पिषी दद्याच्छीतस्निग्धांश्च प्रदेहान्||५||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది సుబోధం| శస్త్రం ఘటయన్ పచతే యథాహి భస్త్రనిలేన ధ్మానం తథాత్రాపి| అత్ర తు నిర్గచ్ఛంత్యా జ్వాలాయా వ్యజనవాతేన ప్రతిషేధః| కేచిత్ ప్రథమోపయోగిన ఆపాదితభసురవర్ణాః| అన్యే ఆపాద్యమానజాంబవోష్ఠాదయస్తథోక్తాః| కస్మింశ్చిద్వ్యాధివిశేషే దేహప్రదేశవిషయవిశేషే వా వలయాకృతిః తథా కస్మింశ్చిదర్ధచంద్రప్రఖ్యోఽన్యత్ర స్వస్తికసమానోఽన్యత్రాష్టాపదానుకారోఽన్యత్ర బిందుతుల్యోఽన్యత్ర రేఖాసదృశోఽన్యత్ర ప్రతిసారణరూపో దాహస్య వికల్పస్తేన దహేదితి సంబధ్యతే| అష్టాపదం చతురంగపీఠః| ప్రతిసారణం చూర్ణవికిరణం| సుబోధం|| 5||
Adhikarana tvagAdiShu samyagdagdhalakShaNAni (6) · Śloka 6
సమ్యగ్దగ్ధలింగం పునః సశబ్దం దహనం దుర్గంధిత్వం త్వక్సంకోచశ్చ త్వగ్దగ్ధే| కపోతవర్ణత్వమల్పశోఫరుజతా శుష్కసంకుచితవ్రణతా చ మాంసదగ్ధే| కృష్ణోన్నతవ్రణత్వం స్థితే చ రక్తే లసీకాస్రుతిః సిరాదగ్ధే| కృష్ణారుణకర్కశస్థిరవ్రణతా స్నాయ్వాదిదగ్ధే చ||6||
सम्यग्दग्धलिङ्गं पुनः सशब्दं दहनं दुर्गन्धित्वं त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे| कपोतवर्णत्वमल्पशोफरुजता शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे| कृष्णोन्नतव्रणत्वं स्थिते च रक्ते लसीकास्रुतिः सिरादग्धे| कृष्णारुणकर्कशस्थिरव्रणता स्नाय्वादिदग्धे च||६||
🔊 Audio coming soon
సశబ్దాది సమ్యగ్దగ్ధస్య లక్షణం త్వగ్దగ్ధే మాంసదగ్ధే కపోతవర్ణాది సమ్యగ్దగ్ధలక్షణం| సిరాదగ్ధే కృష్ణోన్నతాది సమ్యగ్దగ్ధలక్షణం| స్నాయ్వాతిదగ్ధే కృష్ణారుణాది సమ్యగ్దగ్ధలక్షణం||6||
Adhikarana durdugdhAtidagdhalakShaNa~jcikitsA ca (7) · Śloka 7
దుర్దగ్ధాతిదగ్ధయోః ప్రమాదదగ్ధవల్లక్షణం చికిత్సితం చ| దుర్దగ్ధే తథాతిదగ్ధే చ ప్రమాదదగ్ధసదృశలక్షణత్వం| తత్సమప్రతీకారత్వంచ||7||
दुर्दग्धातिदग्धयोः प्रमाददग्धवल्लक्षणं चिकित्सितं च| दुर्दग्धे तथातिदग्धे च प्रमाददग्धसदृशलक्षणत्वम्| तत्समप्रतीकारत्वञ्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramAdadagdhaBedAH lakShaNAni ca (8) · Śloka 8
ప్రమాదదగ్ధం పునశ్చతుర్విధం భవతి| తుత్థం దుర్దుగ్ధం సమ్యగ్దగ్ధమతిదగ్ధంచ| తత్ర యద్వివర్ణమూష్యతేఽతిమాత్రం తత్తుత్థం| యత్రోత్తిష్ఠంతి స్ఫోటాస్తీవ్రోషాదాహరుజశ్చిరాచ్చోపశామ్యంతి తద్దుర్దగ్ధం| పక్వతాలఫలవర్ణం సమస్థితం పూర్వలక్షణయుక్తం చ సమ్యగ్దగ్ధం| అతిదగ్ధే తూగ్రరుజతా ధూమాయనం మాంసావలంబనం సిరాదివ్యాపదో గంభీరవ్రణతా జ్వరదాహతృణ్మూర్చ్ఛాచ్ఛర్దయః శోణితాతిప్రవృత్తిస్తన్నిమిత్తాశ్చోపద్రవాః కృచ్ఛ్రేణ రోహణం రూఢే చ వివర్ణతేతి| స్నేహదాహస్తు కష్టతరో భవతి| స హి స్నేహస్య సూక్ష్మమార్గానుసారిత్వాద్దూరమనుప్రవిశతీతి||8||
प्रमाददग्धं पुनश्चतुर्विधं भवति| तुत्थं दुर्दुग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धञ्च| तत्र यद्विवर्णमूष्यतेऽतिमात्रं तत्तुत्थम्| यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्रोषादाहरुजश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धम्| पक्वतालफलवर्णं समस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च सम्यग्दग्धम्| अतिदग्धे तूग्ररुजता धूमायनं मांसावलम्बनं सिरादिव्यापदो गम्भीरव्रणता ज्वरदाहतृण्मूर्च्छाच्छर्दयः शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवाः कृच्छ्रेण रोहणं रूढे च विवर्णतेति| स्नेहदाहस्तु कष्टतरो भवति| स हि स्नेहस्य सूक्ष्ममार्गानुसारित्वाद्दूरमनुप्रविशतीति||८||
🔊 Audio coming soon
ప్రమాదేన ప్రజ్ఞాపరాధేన దగ్ధం తచ్చ తుత్థాదిభేదేన చతుర్విధం| తుత్థం స్తోకదాహః| సుబోధమన్యత్| ఊష్యతే దాహం ప్రాప్నోతి| పూర్వలక్షణం సమ్యగ్యోగే సశబ్దవేదనాదికం| శోణితాతిప్రవృత్తినిమిత్తా వ్యాధయః శోషకంపాంగావక్షేపాదయః|| 8||
Adhikarana pramAdadagdhopacArAH (9) · Śloka 9
తుత్థస్యాగ్నిప్రతపనం కార్యముష్ణం చ భేషజం| స్యానే రక్తే హిమైర్నోష్మా నిష్క్రామతి యతో బహిః| వేదనా వర్ధతే తేన రుధిరం చ విదహ్యతే| ఉష్ణం నిష్క్రామయత్ కుర్యాదూష్మాణం మందతాం రుజః| శీతాముష్ణాం చ దుర్దగ్ధే క్రియాం కృత్వా తతః పునః| ఘృతాలేపనసేకాంస్తు శీతానేవావచారయేత్| సమ్యగ్దగ్ధే తవక్షీరీప్లక్షచందనగైరికైః| సామృతైః సఘృతైర్లేపః కల్కైర్వానూపమాంసజైః| శాంతోష్మణి పరం కుర్యాత్పిత్తవిద్రధిసాధనం| అతిదగ్ధే విశీర్ణాని మాసాంన్యుద్దృత్య శీతలాం| క్రియాం కుర్యాత్తతః పశ్చాచ్ఛాలితండులకండనైః| తిందుకీత్వక్కషాయైర్వా పిష్టైః సాజ్యైః ప్రలేపయేత్| గుడూచ్యాశ్ఛాదయేత్ పత్రైస్థవౌపదకైర్వ్రణం| భేషజం చాస్య కుర్వీత సర్వం పిత్తం విసర్పవత్| స్నేహదగ్ధే భృశతరం రూక్షం తత్ర తు యోజయేత్||9||
तुत्थस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्| स्याने रक्ते हिमैर्नोष्मा निष्क्रामति यतो बहिः| वेदना वर्धते तेन रुधिरं च विदह्यते| उष्णं निष्क्रामयत् कुर्यादूष्माणं मन्दतां रुजः| शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कृत्वा ततः पुनः| ग़ृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवावचारयेत्| सम्यग्दग्धे तवक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः| सामृतैः सग़ृतैर्लेपः कल्कैर्वानूपमांसजैः| शान्तोष्मणि परं कुर्यात्पित्तविद्रधिसाधनम्| अतिदग्धे विशीर्णानि मासांन्युद्दृत्य शीतलाम्| क्रियां कुर्यात्ततः पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः| तिन्दुकीत्वक्कषायैर्वा पिष्टैः साज्यैः प्रलेपयेत्| गुडूच्याश्छादयेत् पत्रैस्थवौपदकैर्व्रणम्| भेषजं चास्य कुर्वीत सर्वं पित्तं विसर्पवत्| स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర తుత్థాస్యాగ్నిప్రతపనాదికం కార్యం| యతః శీతేన స్త్యానం రక్తం దేహోష్మాణం రుణద్ధి తతస్తేనోష్మణా వేదనా వర్ధతే రుధిరం చ దుష్యతి| ఉష్ణం పునశ్చికిత్సితం విలయనేనోష్మాణం బహిర్నిష్క్రామయద్రరుజో మందతాం కుర్యాత్| దుర్దగ్ధే ఆదౌ శీతాం క్రియాం కుర్యాత్| తత ఉష్ణం తతశ్చ ఘృతాదీన్ శీతానేవావచారయేత్| సుబోధమన్యత్| కండనం తండులత్వక్చూర్ణం| తిందుకీత్వక్కషాయం తిందుక్యాః త్వక్చూర్ణం||9||
Adhikarana vaidyaH shastrakShArAgnyavacAre apramatto Bavet (10) · Śloka 10
శస్త్రక్షారాగ్నయో యస్మాన్మృత్యోః పరమమాయుధం| అప్రమత్తో భిషక్ తస్మాత్తాన్ సమ్యగవచారయేత్||10||
शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्| अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహరతి-భిషగ్వైద్యోఽప్రమత్తః సన్ శస్త్రాదీనవచారయేత్| యతస్తే మృత్యోః పరమమాయుధం|| 10||
Adhikarana sUtrasthAnopasaMhAraH (11-40) · Śloka 40
ఇతి తంత్రస్య హృదయం సూత్రస్థానం సమాప్యతే| అత్రార్థాః సూత్రితాః సూక్ష్మాః ప్రతన్యంతే హి సర్వతః||11|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే అగ్నికర్మవిధిర్నామ చత్వారింశోఽధ్యాయః||40||
इति तन्त्रस्य हृदयं सूत्रस्थानं समाप्यते| अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः||११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अग्निकर्मविधिर्नाम चत्वारिंशोऽध्यायः||४०||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనేనాధ్యాయేన సంగ్రహాఖ్యస్య గ్రంథస్య హృదయమివ హృదయం సమాప్యతే| అత్ర సూత్రస్థానే సూక్ష్మా అర్థాః సూత్రితాః తంత్రే సర్వతః ప్రతన్యంతే విస్తీర్యంత ఇతి| సుబోధమన్యత్|| 11| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే చత్వారింశోఽధ్యాయః