32. āścyōtanāñjanavidhiḥ

Adhikarana athAshcyotanA~jjanavidhirnAma dvAtriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત આશ્ચ્યોતનાઞ્જનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઊર્ધ્વાઙ્ગસ્ય પ્રકૃત્વાત્તત્ર ચ નેત્રયોઃ પ્રાધાન્યાચ્છાલાક્યસ્ય ચાષ્ટાઙ્ગાનુપ્રવેશાત્ સૂત્રસ્થાને નેત્રોપચારાયાધ્યાય આરભ્યતે-અથા ઇત્યાદિ || ૧ ||

Adhikarana AshcyotanAdhikAraH tadguNAshca (2) · Śloka 2

આશ્ચ્યોતનં સર્વાક્ષિરોગેષ્વાદ્ય ઉપક્રમઃ| નાનાદ્રવ્યકલ્પનયા ચ રાગાશ્રુઘર્ષરુગ્દાહતોદભેદપાકશોફકણ્ડૂઘ્નમ્||૨||

આશ્ચ્યોતનં નયનસેકઃ | તચ્ચાક્ષિરોગેષુ પ્રધાન ઉપક્રમઃ |યથાસ્વં ચ દ્રવ્યૈઃ પ્રકલ્પિતં નેત્રરોગાદિઘ્નમ્ || ૨ ||

Adhikarana biDAlakalakShaNam (3) · Śloka 3

અવ્યોક્તેષ્વેવઙ્ગુણમેવ પક્ષ્મપરિહારેણાક્ષિકોશાલેપનમ્| તચ્ચ પુનર્બિડાલકસંજ્ઞમ્||૩||

અવ્યોક્તેષ્વસ્ફુટેષુ રાગાદિષુ તૈરેવ દ્રવ્યૈર્ગહિરાલેપનમ્ | તદ્બિડાલકસંજ્ઞમ્ || ૩ ||

Adhikarana AshcyotanabiDAlakayoH kAlAkAlanirdeshaH (4) · Śloka 4

તયોરકાલો રાત્રિઃ| કાલસ્તુ સર્વમહર્વેદનોત્પત્તિર્વા||૪||

તયોરિત્યાદિ | તયોરિત્યાશ્ચ્યોતનબિડાલકયોઃ | સુબોધમ્ |

Adhikarana AcyotanavidhiH tadviGAte doShAH (5) · Śloka 5

નિવાતશરણશયનસ્થસ્ય વિશોધ્ય નેત્રમપાઙ્ગે ભાજનં કૃત્વા વામહસ્તેનોન્મીલ્ય દક્ષિણહસ્તેન શુક્તાવસક્તયા પિચુવર્ત્યા દશદ્વાદશાષ્ટૌ વા બિન્દૂન્ કનીનકદેશે દ્વ્યઙ્ગુલાદવસેચયેત્| એવમસ્ય ન બિન્દુપાતેનાક્ષિતાડનાદ્રાગાદયો જાયન્તે| આશ્ચ્યોતિતં ચ મૃદુના ચૈલેન શોધયેત્| અન્યેન ચોષ્ણામ્બુપ્લુતેન વાતકફયોઃ સ્વેદયેત્| આશ્ચ્યોતનં ચ તયોઃ કોષ્ણમ્| સુશીતં પિત્તરક્તવિષેષુ| તત્તુ નાત્યર્થં તીક્ષ્ણમુષ્ણં શીતં પ્રભૂતમૂનમપરિસ્રાવિતં વા યોજયેત્| અતિતીક્ષ્ણમુષ્ણં વા દાહરાગપાકદૃષ્ટિદૌર્બલ્યાનિ કરોતિ| અતિશીતં સ્તમ્ભાશ્રુઘર્ષનિસ્તોદાન્| અતિમાત્રં કષાયવર્ત્મતાસઙ્કોચસ્ફુરણોન્મીલનપ્રવાતાસહત્વઘર્ષાન્| ઊનપ્રમાણં ન રોગશાન્તિમ્| અપરિસ્રુતમશ્રુઘર્ષવેદનાઃ||૫||

અપાઙ્ગઃ કર્ણતો નેત્રાન્તમ્ | કનીનિકા નાસાનિકટે | શુક્તિમુખે પ્રલમ્બમાના પિચુવર્તિઃ કાર્યા | તયોરિતિ વાતકફયોઃ | અપરિસ્રાવિતમૌષધં પટેનાગલિતમ્ | ઘર્ષ ઇવ ઘર્ષઃ | કષાયવર્ત્મતા કટકટાયનમ્ | અપરિસ્રાવિતમશ્વાદિકં કરોતિ || ૫ ||

Adhikarana AshcyotanakArmukatA (6) · Śloka 6

નેત્રે ચ પ્રણિહિતમૌષધં કોશસન્ધિસિરાશૃઙ્ગાટકઘ્રાણાસ્યસ્રોતાંસિ ગત્વોર્ધ્વં પ્રવૃત્તમપવર્તયતિ દોષમ્||૬||

સર્વં ચૌષધં નેત્રે પ્રણિહિતમક્ષિકોશાદિકં ઘ્રાણાસ્યસ્રોતાંસિ ચ ગત્વોર્ધ્વપ્રવૃતં દોષમપાવર્તયતીતિ સમ્બન્ધઃ || ૬ ||

Adhikarana pakvali~gge~a~jjanAKyo visheShopacAraH (7) · Śloka 7

યદા ચાશ્ચ્યોતનેન પિત્તશ્લેષ્મશોણિતોત્થેષુ નયનામયેષુ સંશોધનૈર્વિશુદ્ધસ્ય દૂષિકાઘનત્વપૈચ્છિલ્યકણ્ડૂદ્રેકશ્વયથુમ્લાનતારાગવિચ્છેદૈઃ પક્વલિઙ્ગમુપલક્ષિતં ભવતિ| તદા નેત્રમાત્રાશ્રયે વ્યાધાવઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્| ન દોષવેગોદયે| ન ચનિર્હૃતદોષે| તત્ર હિ દોષોત્ક્લેશેન રાગાદિવૃદ્ધિઃ અક્ષિપાકતિમિરોત્પત્તિશ્ચ||૭||

યદા ચેત્યાદિનાઞ્જનવિધિઃ | પિત્તાદ્યુત્થેષુ નયનામયેષુ આશ્ચ્યોતનેન સંશોધનૈશ્ચ વિશુદ્ધસ્ય યદા દૂષિકાદિવિચ્છેદૈઃ પક્વલિઙ્ગં જ્ઞાતં ભવતિ | તદા નેત્રમાત્રાશ્રયે વ્યાધૌ શુદ્ધશરીરસ્યાઞ્જનં યોજ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ | સુબોધમ્ | અક્ષિપાકો રોગવિશેષઃ || ૭ ||

Adhikarana a~jjanaBedAH dravyANi ca (8) · Śloka 8

તત્તુ લેખનં રોપણં સ્નેહનં પ્રસાદનમિતિ ચતુર્વિધં ભવતિ| તત્રામ્લાદિભી રસૈઃ પઞ્ચભિઃ શુક્લાર્માદિષુ લેખનમ્| તિક્તકષાયૈઃ સસ્નેહૈરભિષ્યન્દેષુ રોપણમ્| સર્પાદિવસાદિભિર્વાતતિમિરાદિષુ સ્નેહનમ્| સ્વાદુશીતૈઃ સસ્નેહૈરભિષ્યન્દાન્તે સૂર્યોપરાગાશનિવિદ્યુત્સમ્પાતભૂતપિશાચાત્યદ્ભુતદર્શનાદ્યુપહતાયાં દૃષ્ટૌ સ્વસ્થવૃત્તે ચ પ્રસાદનમ્||૮||

તચ્ચાઞ્જનં લેખનાદિભેદેન ચતુર્વિધમ્ | તત્ર મધુરવર્જ્યૈ રસૈર્લેખનં ભવતિ | તચ્ચ શુક્લાદિષુ | તચ્ચ શુક્લાદિષુ | તિક્તૈઃ કષાયૈશ્ચ સ્નેહમિશ્રૈઃ રોપણં ભવતિ | તચ્ચાભિષ્યન્દાદિષુ | સર્પાદિવસાદિભિઃ સ્નેહનં ભવતિ | તચ્ચ વાતતિમિરાદિષુ | સ્વાદુશીતૈઃ સ્નેહમિશ્રૈઃ પ્રસાદનં નામ ભવતિ | તદભિષ્યન્દસ્યાન્તે સૂર્યોપરાગાવલોકનાદ્યુપહતાયાં દૃષ્ટૌ સ્વસ્થવૃત્તે ચ || ૮ ||

Adhikarana pratya~jjanam a~jjanasya ShaDvidhatvaM dvividhatvaM vA (9) · Śloka 9

પ્રસાદન એવ ચ ચૂર્ણસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસન્તપ્તે ચક્ષુષિ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રત્યઞ્જનસંજ્ઞાં લભતે| ષડ્વિધં વા પ્રતિરસભેદાદઞ્જનમ્| દ્વિવિધમેવ વા તીક્ષ્ણં મૃદુ ચ||૯||

યદાન્યેન તીક્ષ્ણાઞ્જનેન સન્તપ્તે ચક્ષુષિ પ્રસાદનમેવ ચૂર્ણં પ્રયુજ્યતે તદા તચ્ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનસંજ્ઞાં પ્રાપ્નોતિ | સુબોધમ્ || ૯ ||

Adhikarana a~jjanakalpanABedAH mAtrA ca (10) · Śloka 10

કલ્પના તુ ત્રિવિધા| પિણ્ડો રસક્રિયા ચૂર્ણશ્ચ| યથાપૂર્વ તે બલિનસ્તસ્માત્ પ્રબલમધ્યાબલેષ્વામયેષુ ક્રમાત્તાન્ પ્રયોજયેત્| તત્ર પિણ્ડો હરેણુમાત્રસ્તીક્ષ્ણસ્ય| રસક્રિયા વિડઙ્ગમાત્રાઃ| તદ્દ્વિગુણા મૃદોઃ| ચૂર્ણો દ્વિશલાકઃ| મૃદોસ્ત્રિશલાકઃ||૧૦||

તસ્ય ચાઞ્જનસ્ય કલ્પના પિણ્ડાદિભેદેન ત્રિવિધા | તત્ર પ્રબલેષ્વામયેષુ પિણ્ડો મધ્યેષુ રસક્રિયા અબલેષુ તુ ચૂર્ણઃ | તત્રેત્યાદિ સુબોધમ્ | શલાકામુખદ્વયલગ્નશ્ચૂર્ણો માત્રા તીક્ષ્ણસ્યેતિ યથાસઙ્ખ્યમ્ || ૧૦ ||

Adhikarana a~jjanasthApanapAtraM gharShaNashilA ca (11) · Śloka 11

પાત્રે તુ કુર્યાત્ સૌર્વર્ણે મધુરમ્| રાજતેઽમ્લમ્| મેષશૃઙ્ગમયે લવણમ્| કાંસ્યે તિક્તમ્| વૈડૂર્યમયેઽશ્મમયે વા કટુકમ્| તામ્રમય આયસે વા કષાયમ્| નલપ્લક્ષપદ્મસ્ફટિકશઙ્ખાદ્યન્યતમે શીતમ્| એવમવ્યાપન્નગુણં ભવતિ| વર્તિઘર્ષણાર્થા ચ શિલાતિશ્લક્ષ્ણા નિમ્નમધ્યાનુદ્ગારિણી પઞ્ચાઙ્ગુલાયતાન્યઙ્ગુલવિસ્તીર્ણા||૧૧||

પાત્ર ઇત્યાદિ સુબોધમ્ | અનુદ્ગારિણી યા ઘૃષ્યમાણે નોદ્ગિરતિ ||૧૧||

Adhikarana shalAkABedAH teShAmupayogasthalAni ca (12) · Śloka 12

શલાકાઃ પઞ્ચ કનકરજતતામ્રમોહોદ્ભવા અઙ્ગુલી ચ| તત્રાદ્યે પ્રસાદનેઽઞ્જને સ્નેહને ચ| મધ્યા લેખને| અન્ત્યે રોપણે| મૃદુત્વાદઙ્ગુલ્યત્ર પ્રધાનતમા| અતઃ સરુજેઽક્ષ્ણિ સૈવ પ્રયોજ્યા| શેષા દશાઙ્ગુલા રાજમાષસ્થૂલાઃ| સુશ્લક્ષ્ણાસ્તનુમધ્યા મુખયોર્મુકુલાકારાઃ કલાયપરિમણ્ડલાશ્ચ||૧૨||

શલાકા ઇત્યાદિ સુબોધમ્ | આદ્યે કનકરજતે દ્વે શલાકે પ્રસાદનેઽઞ્જને યોજ્યે સ્નેહને ચ | મધ્યા તામ્રમયી | અન્ત્યે લોહાઙ્ગુલ્યૌ | કલાયપરિમણ્ડલા મુકુલાકારા મુખયોરતીક્ષ્ણાગ્રેત્યર્થઃ ||૧૨||

Adhikarana a~jjanakAlaH (13) · Śloka 13

અથાઞ્જનં નાતિશીતોષ્ણાભ્રવાતાયાં વેલાયામુભયકાલં ચ યોજ્યમ્| તથા સતતં નૈવ વા||૧૩||

અથાઞ્જનં નાતિશીતોષ્ણાભ્રવાતાયાં સદોભયકાલં ચ યોજયેત્ | નૈવ વા કસ્યચિદઞ્જનં યોજયેત્ | એતાવતા એતદુક્તં ભવતિ-ઉચિતાઞ્જનાય સતતમઞ્જનં દેયમ્ | અનુચિતાઞ્જનાય નૈવ દેયમિતિ | તથા ચ વૈદેહ્યાં સંહિતાયં સ્કન્દરક્ષિતસંસ્કૃતાયાં પઠ્યતે | અનઞ્જનેનાભ્યુચિતાન્મનુષ્યાન્ પ્રબાધતે દત્તમિહાઞ્જનન્તત્ | અથાઞ્જનેનાભ્યુચિતાનનેકાનનઞ્જનાદ્વ્યાધિરુપૈતિ કૃચ્છ્રઃ || તસ્માદ્ધિ નિત્યાઞ્જનમેવ પથ્યમનઞ્જનઞ્જાનુચિતસ્ય પથ્યમ્ | અનઞ્જનાત્ત્વઞ્જનમેવ ભૂયસ્તસ્માદ્ધિ નિત્યાઞ્જનમેવ કુર્યાત્ | અનઞ્જનો યસ્તુ પુનર્મનુષ્યઃ કથં સુખી સ્યાત્પુનરઞ્જનેન || ઇતિ || એતચ્ચ સ્વસ્થવૃત્ત એવોચ્યતે | આતુરવૃત્તે તુ વ્યાધ્યુપશમાવધિ ત્વઞ્જનં સ્યાત્ || ૧૩ ||

Adhikarana saruje~akShiNa prathamama~jjanaM yojayet (14) · Śloka 14

સરુજે ચાક્ષ્ણિ પ્રાક્પશ્ચાદિતરસ્મિન્| અન્યથાઽઞ્જનોદ્વેગસઙ્કુચિતેઽન્તઃ સમ્યગૌષધં નાનુપ્રવિશેત્| તત્રૈવમતિશીતાદિષુ ચ યથાસ્વં દોષોત્ક્લેશાદ્વિકારપરિવૃદ્ધિઃ||૧૪||

યત્રૈકમક્ષિ સરુજં દ્વિતીયં નીરુજં તત્ર સરુજોઽક્ષ્ણિ પ્રથમં નીરુજેઽક્ષ્ણિ પશ્ચાદિત્યેવં યોજયેત્ | અન્યથા પ્રાક્ નીરુજે દીયમાનમુદ્વેગેન સરુજસ્યાક્ષ્ણઃ સઙ્કોચનાદૌષધં ન પ્રવિશતિ | સુબોધમ્ || ૧૪ ||

Adhikarana a~jjanAnArhAsteShAma~jjanAddoShAshca (15) · Śloka 15

ન ચ યોજ્યં ક્રુદ્ધભીતશઙ્કિતશોકિતશ્રાન્તાશિતમાત્રવિરિક્તધૂમમદ્યપીતદન્તનસ્યરાત્રિજાગરિતવેગિતરુદિતપિપા- સિતજ્વરિતચ્છર્દિતાર્તતાન્તનેત્રાભિહતશિરોરુજાર્તશિરઃસ્નાતાનુદિતાદિત્યેષુ| એષ્વઞ્જનાદૂષ્મોર્ધ્વગઃ સંરમ્ભાશ્રુવેદનાવિલત્વોષારાગદૂષિકાનિસ્તોદકૃચ્છ્રોન્મીલનશ્વયથુશુક્રતિમિરાદીન્ જનયેત્||૧૫||

તચ્ચાઞ્જનં ક્રુદ્ધાદિષુ ન યોજ્યમ્ | અશિતમાત્રે ભોજનાનન્તરમ્ | એષુ ક્રુદ્ધાદિષૂર્ધ્વશરીરસ્થ ઊષ્મા સંરમ્ભાદીન્ જનયેત્ || ૧૫ ||

Adhikarana a~jjanavidhiH (16) · Śloka 16

અથ સમસુખોપવિષ્ટસ્યોપવિષ્ટો વામાઙ્ગુષ્ઠેન વર્ત્મોત્તરમુત્ક્ષિપ્ય કૃષ્ણભાગસ્યાધઃ કનીનકાદપાઙ્ગં યાવદઞ્જનં નયેદનલ્પમપ્રભૂતમનતિતીક્ષ્ણમનચ્છમસાન્દ્રમકર્કશમદ્રુતમવિલમ્બિતમતિર્યગ્દૃષ્ટ્યકમ્પિતમઘટ્ટિતમનાક્રાન્તઞ્ચ| ચૂર્ણે તુ ગતાગતં કુર્યાત્| અન્યથા હિ રાગાશ્રુશુક્રાદ્યુત્પત્તિઃ| તતોઽઞ્જનાનુગમનાયાનુન્મીલયન્ શનૈરન્તશ્ચક્ષુઃ સઞ્ચારયેત્| એવમપ્યનુગચ્છતિ| વર્ત્મની કિઞ્ચિચ્ચાલયેત્| ન તુ સહસોન્મેષણનિષ્પીડનપ્રક્ષાલનાનિ કુર્યાત્| સ બાષ્પોત્ક્લિષ્ટદોષસ્તમ્ભભયાત્||૧૬||

અથોપવિષ્ટો વૈદ્ય ઉપવિષ્ટસ્યાતુરસ્યોર્ધ્વમક્ષિપુટમુત્ક્ષિપ્ય યથોક્તવિધાનેનાઞ્જયેત્ | અઞ્જનાનુગમાયેતિ | તથાઞ્જનં સકલમક્ષ્યનુગચ્છતિ || ૧૬ ||

Adhikarana a~jjanottaraM netraprakShalanAdi (17) · Śloka 17

અપિ ચ- અપેતૌષધસંરમ્ભં નિર્વૃતં નયનં યદા| વ્યાધિદોષર્તુયોગ્યાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્તદા| સચૈલેનાથ નયનં સવ્યાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણમ્| ઊર્ધ્વવર્ત્મનિ સંગૃહ્ય શનૈઃ શોધ્યં સમન્તતઃ| દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકેનૈવં શોધ્યં સવ્યઞ્ચ લોચનમ્| વર્ત્મપ્રપ્તાઞ્જનાદ્દોષો રોગાન્ કુર્યાદતોઽન્યથા||૧૭||

યદા ચોપેતૌષધસંરમ્ભં ચક્ષુર્ભવતિ તદા વ્યાધ્યાદિયોગ્યાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્ | તથા વૈદ્યો વામાઙ્ગુષ્ઠેનાતુરસ્ય દણિમક્ષિ શોધયેત્ | દક્ષિણેન ચ વામમ્ | અતોઽન્યથેતિ સંશોધનેન વિનાઞ્જનેન વર્ત્મપ્રાપ્તો દોષો વર્ત્મન્યેવ રોગાન્ કુર્યાત્ || ૧૭ ||

Adhikarana tIkShNA~jjanAnte dhUmAdi (32) · Śloka 32

તીક્ષ્ણાઞ્જનાન્તે ચૈનં ધૂમં પાયયેત્| યસ્યાઞ્જિતે કણ્ડૂજાડ્યોપદેહાઃ સ્યુઃ| તસ્ય તીક્ષ્ણમઞ્જનં ધૂમં વા પુનરેવાવચારયેત્| એતદેવ દ્રુવિરિક્તાક્ષિલક્ષણં સાધનઞ્ચ| અતિવિરેકાત્ અન્તાપનિસ્તોદશૂલસ્તમ્ભઘર્ષાશ્રુદારુણપ્રતિબોધકષાયવર્ત્મતાશિરોરુગ્દૃષ્ટિદૌર્બલ્યાનિ| તત્ર શીતમાશ્ચ્યોતનં પ્રત્યઞ્જનં વા| સમ્યગ્વિરેકાદ્યથાસ્વમામયોપશમઃ| સુખોન્મીલનનિમીલનવાતાતપસહત્વાનિ ચેતિ| ભવતિ ચાત્ર - રોપણાદિષ્વપિ તથા યોગાદીનનુચિન્તયેત્| દોષોદયાનુસારેણ પ્રતિકુર્વીત તેષુ ચ||૧૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આશ્ચ્યોતનઞ્જનવિધિર્નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૨||

તીક્ષ્ણેત્યાદિ સુબોધમ્ | એતદેવેતિ | કણ્ડ્વાદિકં દુર્વિરિક્તાક્ષિલક્ષણમ્ | એષૈવ તત્ર ચિકિત્સા યત્તિક્ષ્ણમઞ્જનં ધૂમો વા અક્ષ્ણિ તીક્ષ્ણાઞ્જનાતિયોગાત્ સન્તાપાદ્યુદ્ભવઃ | સમ્યગ્વિરેકાદ્રોગોપશમઃ સુખોન્મીલનાદયશ્ચ જાયન્તે | રોપણાદિષ્વપિ યથાયોગ્યં સમ્યગ્યોગાદીંસ્તચ્ચિકિત્સાં ચોહયેત્ || ૧૮ || ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૨||