Adhikarana athAtaH BeShajAvacAraNIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః భేషజావచారణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः भेषजावचारणीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
అనంతరోక్తేన ప్రకారేణాధిగతే రోగే తదుపక్రమార్థం భేషజావచరణ పరిజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః-అథాత ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana AturaparIkShAprakAraH (2) · Śloka 2
భేషజమవచారయన్ ప్రాగేవ తావేదమాతురం పరీక్షేత| కస్మి- న్నయం దేశే జాతః సంవృద్ధో వ్యాధితో వా| కస్మింశ్చ దేశే మనుష్యాణామిదమాహారజాతమిదం విహారజాతమేతావద్బలమే- వంవిధం సత్త్వమేవంవిధం సాత్మ్యమియం భక్తిరిమే వ్యాధయో హితమిదమహితమిదమితి| ప్రాగ్గ్రహేణేన కేన వా నిదాన- విశేషేణాఽస్య కుపితో దోషః| దోషస్య హ్యేకస్యాఽపి బహవః ప్రకోపే హేతవః| తస్మాద్యథా స్వలక్షణైః కర్మ- భిశ్చ బుద్ధ్వా భిషక్ దోషమేవమవగమయేత్| తద్యథా- కిమాహారేణ కుపితో వాయుః కిం విహారేణ తథా రూక్షేణ లఘునా శిశిరేణ వా సాహసేన వేగరోధేన వా భయేన శోకేన వేతి| తతశ్చ తత్ప్రతిపక్షమౌషధం ప్రయుజ్యమానమాశు సిద్ధయే సంపద్యతే| తత్ర మధురామ్లలవణా రసాః కటుతిక్త- కషాయాశ్చేతరేతప్రతిపక్షాః| తదనంతరంచోపలభేత| మృదు- మధ్యాతిమాత్రవికల్పనయా కథం నిదానమాసేవితం| ఏక- రూపస్యాపి హే హేతోః మృద్వాదివిభాగేన పృథక్సమవేతానాంచ దోషాణామంశాంశబలవికల్పవిశేషాద్ వ్యర్ధేర్బలాబల- విశేషః| తత్రానేకదోషాత్మకేశు వ్యాధిష్వనేకరసేషు చ భేషజేశు రసదోషప్రభావమేకైకశోఽభిసమీక్ష్య వ్యాధిభేష- జప్రభవతత్త్వం వ్యవస్యేత| న త్వేవం సర్వత్ర| న హి విష- మవికృతిసమవేతానాం నానాత్మకానాం పరస్పరేణోపగృహీ- తానాముపహతానాంచాన్యైశ్చ వికల్పనైర్వికల్పితానామవయవ- ప్రభావానుమానేన సముదాయప్రభావతత్వమధ్యవసితుం శక్యం| తథావిధే హి సముదాయే సముదాయప్రభావమేవోపలభ్య వ్యా- ధ్యౌషధప్రభావతత్త్వమవగచ్ఛేత్||2||
भेषजमवचारयन् प्रागेव तावेदमातुरं परीक्षेत| कस्मि- न्नयं देशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा| कस्मिंश्च देशे मनुष्याणामिदमाहारजातमिदं विहारजातमेतावद्बलमे- वंविधं सत्त्वमेवंविधं सात्म्यमियं भक्तिरिमे व्याधयो हितमिदमहितमिदमिति| प्राग्ग्रहेणेन केन वा निदान- विशेषेणाऽस्य कुपितो दोषः| दोषस्य ह्येकस्याऽपि बहवः प्रकोपे हेतवः| तस्माद्यथा स्वलक्षणैः कर्म- भिश्च बुद्ध्वा भिषक् दोषमेवमवगमयेत्| तद्यथा- किमाहारेण कुपितो वायुः किं विहारेण तथा रूक्षेण लग़ुना शिशिरेण वा साहसेन वेगरोधेन वा भयेन शोकेन वेति| ततश्च तत्प्रतिपक्षमौषधं प्रयुज्यमानमाशु सिद्धये सम्पद्यते| तत्र मधुराम्ललवणा रसाः कटुतिक्त- कषायाश्चेतरेतप्रतिपक्षाः| तदनन्तरञ्चोपलभेत| मृदु- मध्यातिमात्रविकल्पनया कथं निदानमासेवितम्| एक- रूपस्यापि हे हेतोः मृद्वादिविभागेन पृथक्समवेतानाञ्च दोषाणामंशांशबलविकल्पविशेषाद् व्यर्धेर्बलाबल- विशेषः| तत्रानेकदोषात्मकेशु व्याधिष्वनेकरसेषु च भेषजेशु रसदोषप्रभावमेकैकशोऽभिसमीक्ष्य व्याधिभेष- जप्रभवतत्त्वं व्यवस्येत| न त्वेवं सर्वत्र| न हि विष- मविकृतिसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेणोपगृही- तानामुपहतानाञ्चान्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयव- प्रभावानुमानेन समुदायप्रभावतत्वमध्यवसितुं शक्यम्| तथाविधे हि समुदाये समुदायप्रभावमेवोपलभ्य व्या- ध्यौषधप्रभावतत्त्वमवगच्छेत्||२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర భేషజావచరణప్రసంగే కస్మిన్ దేశే జాత ఇత్యాదినా ప్రథమమాతురం పరీక్షేత| ఏతచ్చ ప్రాయోభవత్వేన పరీక్షేత| అన్యథా సర్వస్యాపి ఆహారాదేః సర్వత్ర సంభవాదనవస్థాప్రసంగః| భక్తిః సాతత్యానుష్ఠానం| సుబోధం| ఏవం హి దోషకారణం జ్ఞాత్వా స్వకారణప్రతిపక్షమౌషధముపయుజ్యమానమాశు సిద్ధయే సంపద్యతే| తత్ర లక్షణాని యథా వాతస్య రూక్షత్వాదీని| కర్మ శ్వాసోచ్ఛ్వాసాది| తత్ర మధురామ్లలవణాః| కటుతిక్తకషాయాశ్చ యథాసంఖ్యేన పరస్పరప్రతిపక్షాః| అనంతరోక్తేన ప్రకారేణ పరీక్షితే పశ్చాన్మృద్వాదిభేదేన వ్యాధిముపలభేత| కథమేకరూపతయా వ్యాధిహేతోః కుత్ర కీదృశేన మృద్వాదినా విభాగేన నిదానమాసేవితమితి| తత్ర మృదుశక్తినా నిదానేన మృదుర్వ్యాధిర్భవతి| ఏవం మధ్యశక్తినా మధ్యః| అధికేనాఽధిక ఇతి| తథా దోషాణాం వాతాదీనాం పృథగ్భూతానాం మిశ్రాణాం వా నానావిధేనాంశాంశబలవిశేషేణ వ్యాధీనాం బలాబలవిశేషః| యది దోషా బలవత్వేన కల్పితాః తతః తత్కార్యమపి వ్యాధిర్బలవానితి విజ్ఞేయః| తథా తేష్వబలేషు స్వల్పబలః| తత్ర సర్వే రోగాః పూర్వం త్రిదోషజా ఉక్తాః| తదుపక్రమణాని చ భేషజాని సర్వరసాని| తథావిధేష్వనేకదోషాత్మకేశు వ్యాధిష్వనేకరసేషు చ భేషజేషు పరస్పరం రసదోషాంశప్రభావమభిసమీక్ష్య వ్యాధేరౌషధస్య చ ప్రభావమధ్యవస్యేత్| తేనైతదుక్తం భవతి| వ్యాధేర్దోషబలం భేషజస్య చ దోషోపశమనసమర్థమన్యతమరసాదిప్రభావమభిసమీక్ష్య కేన రసాద్యంశకేన కస్మిన్ దోషాంశే అస్మిన్ వ్యాధావిదం భేషజమితి కృత్వా వ్యాధేర్భేషజస్య చ ఉపక్రమ్యోపక్రమాఖ్యం తత్వమధ్యవస్యేత్| న చైషామంశాంశవికల్పనా సర్వస్మిన్ వ్యాధౌ సర్వస్మింశ్చ భేషజే విజ్ఞేయా| కుత ఏతదాహ-న హీత్యాది| యస్మాద్ వికృత్యా వైషమ్యేణ చ సంయుక్తానాం నానారూపాణాం పరస్పరోపగృహీతానాం పరస్పరేణ కృతపారతంత్ర్యాణాం పరస్పరేణ చైవోపహతానామాపాదితవికృతీనామన్యైశ్చ దేశకాలాదివికల్పనైర్వికల్పితానాం భావానామవయవప్రభావతత్వేనైవ సముదాయప్రభావతత్వమధ్యవసితుం న శక్యతే| ద్రవ్యస్య సంయోగసంస్కారకాలాదిభిర్వికృతేర్దూరీకృతస్వరూపత్వాత్| తస్మాత్తథావిధే యథోక్తలక్షణే సముదాయప్రభావత్వముపలభ్య వ్యాధ్యౌషధయోః ప్రభావతత్త్వమవగచ్ఛేత్| యత్ర తూక్తలక్షణవిపరీతో భావానాం సముదాయస్తత్రావయవప్రభావత ఏవాధ్యవసితుం యుక్తః| సంయోగాదివిశేషేఽపి తథావిధయా ద్రవ్యస్వరూపగుణైర్దవీయస్త్వసంపాదిన్యా వికృతేరభావాదితి|| 2||
Adhikarana doShasthAnavisheSheNa BeShajavisheShaH (3) · Śloka 3
తథా కస్య ధామాఽధిష్ఠాయ వ్యాధిరయమవస్థిత ఇతి నిరూపయేత్| ప్రవిసృతో హి దోషః స్వమేవస్థానమాతంకా- యాధితిష్ఠన్| మూర్ద్ధాదీన్ వా దుస్తరో భవతి| తతశ్చ స్థాన- విశేషేణ భేషజవిశేషః పర్యేషితవ్యః||3||
तथा कस्य धामाऽधिष्ठाय व्याधिरयमवस्थित इति निरूपयेत्| प्रविसृतो हि दोषः स्वमेवस्थानमातङ्का- याधितिष्ठन्| मूर्द्धादीन् वा दुस्तरो भवति| ततश्च स्थान- विशेषेण भेषजविशेषः पर्येषितव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
తథేదమపి నిరూపయేత్| కస్య దోషస్య ధామ స్థానమధిష్ఠాయాఽయం కుపితోవస్థితశ్చేతి| యతః సర్వో దోషః కదాచిత్ స్వమేవ స్థానమాతంకాయాఽధితిష్ఠన్ రోగం కర్తుమాశ్రితో దుస్తరో భవతి| కదాచిత్ మూర్ధాదీనధితిష్ఠన్ దుస్తరో భవతీతి సంబంధః| మూర్ధాదిగ్రహణంపరస్థానోపలక్షణార్థం| తతోఽనంతరం స్థానవిశేషాపేక్షయా భేషజవిశేషో బోద్ధవ్యః| యద్భి భేషజం స్థానవిశేషస్థే దోషే హితం న తదన్యస్థానస్థే|
Adhikarana auShadhAnukUlatA vyAdherAturasya ca AlocanIyA (4) · Śloka 4
తతశ్చైవమాలోచయేత్-కస్యాఽయమౌషధస్య వ్యాధిరాతురో వా యోగ్యః| కియతో వా| దోషానురూపో హి భైషజ్యవీర్య- ప్రమాణవికల్పో వ్యాధివ్యాధితబలాపేక్షో భవతి||4||
ततश्चैवमालोचयेत्-कस्याऽयमौषधस्य व्याधिरातुरो वा योग्यः| कियतो वा| दोषानुरूपो हि भैषज्यवीर्य- प्रमाणविकल्पो व्याधिव्याधितबलापेक्षो भवति||४||
🔊 Audio coming soon
ఏవం దోషభేషజయోః సామ్యే జ్ఞాతే కస్య భేషజస్య కింప్రమాణస్యాఽయం వ్యాధిరాతురో వా యోగ్య ఇత్యాలోచయేత్| యస్మాద్ దోషానురూపః సన్ భేషజశక్తిమాత్రావికల్పో వ్యాధేర్వ్యాధితస్య చ బలమపేక్షతే| అన్యథా దోషానురూపమపి భేషజమవిషయే యుక్తమనర్థాయైవ సంపద్యతే|
Adhikarana atibalayuktAnAmauShadhAnAmatimAtrAprayuktAnAmati- saumyauShadhAnAM ca duShpariNAmaprakArAH (5) · Śloka 3
సహసాఽతిబలాని సంశోధనౌషధాన్యాగ్నేయవాయవ్యాన్యతి- సౌమ్యాన్యతిమాత్రాణి వా తథాఽగ్నిక్షారశస్త్రకర్మాణ్యల్ప- సత్త్వమాతురమల్పబలం వాతిపాతయేయుః| సంశమనాని తు వ్యా- ధిబలాదధికాని తముపశమయ్య వ్యాధిం, వ్యాధిక్షపితదేహే శీఘ్రమన్యమావహంతి| శరీరబలాధికాని గ్లానిమూర్చ్ఛా- మదమోహబలక్షయానగ్నిబలాదధికాని గ్లానిమగ్నిసాదశ్చ||3||
सहसाऽतिबलानि संशोधनौषधान्याग्नेयवायव्यान्यति- सौम्यान्यतिमात्राणि वा तथाऽग्निक्षारशस्त्रकर्माण्यल्प- सत्त्वमातुरमल्पबलं वातिपातयेयुः| संशमनानि तु व्या- धिबलादधिकानि तमुपशमय्य व्याधिं, व्याधिक्षपितदेहे शीग़्रमन्यमावहन्ति| शरीरबलाधिकानि ग्लानिमूर्च्छा- मदमोहबलक्षयानग्निबलादधिकानि ग्लानिमग्निसादश्च||३||
🔊 Audio coming soon
తమేవాఽవిషయం దర్శయతి-సహసేత్యాది| ద్వివిధాని హ్యౌషధాని శోధనాని శమనాని చ| తత్ర శోధనాని ద్వివిధాని| అసౌమ్యాని సౌమ్యాని చ| తత్రాసౌమ్యాన్యాగ్నేయవాయవ్యాని| సౌమ్యాని చాఽప్యనాభసపార్థివాని| తత్రాగ్నేయవాయవ్యాని సంశోధనౌషధాన్యల్పబలమల్పసత్త్వంచాతురన్నాశయేయుః| కింభూతాని సహసాఽతిప్రయుక్తాని అతిబలాన్యతిశక్తీని| ఏవమతిసౌమ్యాన్యపి సహసా మాత్రాధిక్యేన ప్రయుక్తాని తథావిధమాతురం నాశయేయుః| తథాగ్న్యాదీని కింభూతాని సహసాతిప్రయుక్తాని| తథా సంశమనాన్యప్యౌషధాని వ్యాధిబలాధికబలాని తం ప్రయోగకారణం వ్యాధిముపశమయ్య తత్క్షపితే దేహే శీఘ్రమేవాఽన్యత్తద్విపరీతం వ్యాధిమావహంతి| బలశబ్ద ఉభయత్రాఽపి శక్తివాచకః| తాన్యేవ శరీరబలాదధికాని గ్లానిమూర్చ్ఛాదీనావహంతి| తాన్యేవాఽగ్నిబలాదధికాని అతిమాత్రత్వాత్ గ్లానిమగ్నిసాదంచావహంతీతి| వ్యాధ్యాతురాగ్నిబలాదధికాన్యుక్తాని|| 5||
Adhikarana atisthUlAdIn aviShAdakarAdiBirBeShajairupAcaret (6) · Śloka 6
అపి చ-అతిస్థూలోఽతికృశో దుర్బలో దుర్బద్ధమాంసశో- ణితాస్థ్యంగవాయవోఽల్పాగ్నిరల్పాహారోఽసాత్మ్యాహారోఽప- చితః సారరహితో వా వ్యాధిబలమేవ తావదసమర్థః సోఢుం కిం పునస్తథావిధో భేషజమేవం వేగం| తస్మాత్తాదృశమవి- షాదకరైర్మృదుసుఖైరుతరోతరగురుభిరవిభ్రమైశ్చోపాచరేదౌషధై- ర్విశేషాదబలాః| తా హ్యనవస్థితమృదువిక్లవహృదయాః ప్రాయః సుకుమారాః పరాయత్తాశ్చ| తతోఽపి విశేషేణ శిశవః||6||
अपि च-अतिस्थूलोऽतिकृशो दुर्बलो दुर्बद्धमांसशो- णितास्थ्यङ्गवायवोऽल्पाग्निरल्पाहारोऽसात्म्याहारोऽप- चितः साररहितो वा व्याधिबलमेव तावदसमर्थः सोढुं किं पुनस्तथाविधो भेषजमेवं वेगम्| तस्मात्तादृशमवि- षादकरैर्मृदुसुख़ैरुतरोतरगुरुभिरविभ्रमैश्चोपाचरेदौषधै- र्विशेषादबलाः| ता ह्यनवस्थितमृदुविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमाराः परायत्ताश्च| ततोऽपि विशेषेण शिशवः||६||
🔊 Audio coming soon
అస్మిన్ స్వలపబలవ్యాధ్యాతురాఽతిబలభేషజప్రసంగేఽపి చేతి సముచ్చినోతి-అతిస్థూల ఇత్యాది| అతిస్థౌల్యాద్యన్యతమయుక్తః పురుషో వ్యాధేరేవ బలం సోఢుమశక్తః| కిం పునస్తదుపమర్దకారిభేషజవేగం| తస్మాదతిస్థౌల్యాదియుక్తమవిషాదకరత్వాదిగుణయుక్తైరౌషధైరుపాచరేత్| దుర్బద్ధాన్యస్థిరప్రచయాని మాంసాదీని యస్య| దుర్బలో హీనబలః సారరహితోఽదృఢః| ఉత్తరమత్తురం గురుభిస్తీక్ష్ణైః| ప్రథమమతిమృదుభేషజం యోజ్యం| తతః క్రమేణ తీక్ష్ణాదికమిత్యర్థః| విభ్రమో దోషాదీనాం క్షోభః| అతిస్థౌల్యాదియుక్తం మృద్వాదిభిరుపాచరేత్| విశేషతోఽబలాః స్త్రియో మృదుభిరవిషాదకారిభిరౌషధైరుపాచరేత్| తా హ్యబలాః పేలవభీరుహృదయాః సుకుమారాః పరాయత్తస్థితయశ్చ భవంతి| అబలాభ్యో విశేషతః శిశవ ఏవంవిధా భవంతి| అతస్తాన్ విశేషత ఉపాచరేత్|| 6||
Adhikarana balavadAturAdau svalpabalamalpaM ca BeShajaM vyAdhivardhakam (7) · Śloka 7
తథా బలవతి వ్యాధ్యాతురేఽల్పబలమల్పం వా భేషజమ- కించిత్కరంభూయ ఏవ దోషముక్త్లేశ్య వ్యాధిముదీరయేత్||7||
तथा बलवति व्याध्यातुरेऽल्पबलमल्पं वा भेषजम- किञ्चित्करम्भूय एव दोषमुक्त्लेश्य व्याधिमुदीरयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
అనంతరమతిబలే వ్యాధావాతురే చ స్వల్పబలం యదౌషధం కరోతి తదుచ్యతే-బలవతీత్యాది| బలవతి వ్యాధావాతురే చ స్వల్పశక్తి స్వల్పమాత్రం వా భేషజం ప్రయుక్తం కార్యే న కించిత్కరం సత్ భూయోఽత్యర్థం దోషముత్క్లేశ్య వ్యాధిముదీరయేత్|| 7||
Adhikarana yogyasyApyauShadhasya parIkShAkramaH (8) · Śloka 8
యోగ్యమపి చౌషధమేవం పరీక్షేత-ఇదమేవం రసవీర్యవిపా కమేవం గుణమేవం ద్రవ్యమేవం కర్మైవం ప్రభావమస్మిందేశే జాత మస్మిన్ ఋతావేవం గృహీతమేవం నిహితమేవం విహితమేవం నిషిద్ధ- మేవముపసంస్కృతమేవం సంయుక్తమేవం సంయుక్తమేవం యుక్తమనయా మాత్రయైవంవిధస్య పురుషస్యైవంవిధే కాల ఏతావంతం దోషమపకర్షయత్యుపశమయతి వా| అన్యదపి చైవంవిధం భేషజమభూత్| తన్మానేన వా విశే- షేణ ప్రయుక్తమిదమకరోత్||8||
योग्यमपि चौषधमेवं परीक्षेत-इदमेवं रसवीर्यविपा कमेवं गुणमेवं द्रव्यमेवं कर्मैवं प्रभावमस्मिन्देशे जात मस्मिन् ऋतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवं विहितमेवं निषिद्ध- मेवमुपसंस्कृतमेवं संयुक्तमेवं संयुक्तमेवं युक्तमनया मात्रयैवंविधस्य पुरुषस्यैवंविधे काल एतावन्तं दोषमपकर्षयत्युपशमयति वा| अन्यदपि चैवंविधं भेषजमभूत्| तन्मानेन वा विशे- षेण प्रयुक्तमिदमकरोत्||८||
🔊 Audio coming soon
ఏవమంతరోక్తేన పరీక్షాకలాపేన పరీక్షితం యోగ్యమప్యౌషధం పునః రసవీర్యాదిభిః పరీక్షేత| సుబోధం|| 8||
Adhikarana cikitsakaH shAstrArthakarmAnushIlanena praj~jAM vishodhayet (9) · Śloka 9
సూక్ష్మాణి హి దోషౌషధదూష్యదేశకాలబలానలాహారరససా- త్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసామవస్థాంతరాణి| యాన్యనాలోచి- తాని నిహన్యురాతురం| ఆలోచ్యమానాని తు విపులబుద్ధి- మపి చికిత్సకమాకులీకుర్యః| కింపునరల్పబుద్ధిం| తస్మాదభీక్ష్ణశః శాస్త్రార్థకర్మానుశీలనేన సంస్కుర్వీత ప్రజ్ఞాం| అపి చ-సంతి వ్యాధయో యే శాస్త్ర ఉత్సర్గా- పవాదైరుపక్రమం ప్రతి నిర్దిష్టాః| తత్ర ప్రాజ్ఞా ఏవ దోషాది- గురులాఘవేన సమ్యగధ్యవస్యేదన్యతరనిష్ఠాయాం||9||
सूक्ष्माणि हि दोषौषधदूष्यदेशकालबलानलाहाररससा- त्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि| यान्यनालोचि- तानि निहन्युरातुरम्| आलोच्यमानानि तु विपुलबुद्धि- मपि चिकित्सकमाकुलीकुर्यः| किम्पुनरल्पबुद्धिम्| तस्मादभीक्ष्णशः शास्त्रार्थकर्मानुशीलनेन संस्कुर्वीत प्रज्ञाम्| अपि च-सन्ति व्याधयो ये शास्त्र उत्सर्गा- पवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः| तत्र प्राज्ञा एव दोषादि- गुरुलाग़वेन सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्||९||
🔊 Audio coming soon
కుత ఏవమిత్యాహ-సూక్ష్మాణీత్యాది| దోషౌషధాదీనామవస్థాంతరాణి సూక్ష్మాణి దుర్లక్ష్యాణి యాన్యనాలోచ్యమానాన్యవికల్ప్యమానాన్యాతురం నిహన్యుః| ఆలోచ్యమానాన్యపి విపులబుద్ధిం విస్తీర్ణబుద్ధిమపి చికిత్సకమాకులీకుర్యుః| కిం పునరల్పబుద్ధిం| తస్మాదభీక్ష్ణమత్యర్థం శాస్త్రార్థస్య కర్మణశ్చికిత్సాఖ్యస్యానుశీలనేనాభ్యాసేనాత్మనః ప్రజ్ఞాం సంస్కుర్వీత| యథైవంవిధే చికిత్సాకల్పే యోగ్యో భవతి| అపి చేతి ప్రస్తావసముచ్చయే-సంతి తథావిధా వ్యాధయో యే శాస్త్ర ఉపక్రమం ప్రతి చికిత్సాసంపాదనాయోత్సర్గైరపవాదైశ్చ నిర్దిష్టాతత్ర తథావిధే ఉత్సర్గాపవాదసంకులే విషయే అన్యతరనిష్ఠాయామేకనిశ్చయాయ ప్రాజ్ఞ ఏవ దోషదూష్యాదిగురులాఘవేన హేతుభూతేనాధ్యవస్యేత్|| 9||
Adhikarana kAlo~api BeShajayogyatAmApAdayati (10) · Śloka 10
కాలశ్చ భేషజస్య యోగ్యతామాదధాతి| స తు క్షణలవ- ముహూర్తాదిభేదేనాతురావస్థయా చ ద్విధోక్తః ప్రాక్| అపి చ శీతోష్ణవర్షలక్షణస్త్రివిధః కాలః| తత్ర శీతోష్ణ- యోర్వృష్టిశీతయోశ్చాఽంతరే సాధారణౌ వసంత జలదాత్యయౌ| గ్రీష్మవర్షకాలయోస్తు ప్రారంభో వృష్టేః ప్రావృడితి విక- ల్ప్యతే| తేషు సాధారణేషు అహస్సు వమనాదీనాం ప్రవృత్తి- ర్న్నివృత్తిరితరేష్వయోగాఽతియోగభయాత్| సాధారణా హి మంద- శీతోష్ణవర్షతయా సుఖత్వాత్ భవంత్యవికల్పకాః శరీరౌ- షధానాం విపరీతాస్త్వితరే||10||
कालश्च भेषजस्य योग्यतामादधाति| स तु क्षणलव- मुहूर्तादिभेदेनातुरावस्थया च द्विधोक्तः प्राक्| अपि च शीतोष्णवर्षलक्षणस्त्रिविधः कालः| तत्र शीतोष्ण- योर्वृष्टिशीतयोश्चाऽन्तरे साधारणौ वसन्त जलदात्ययौ| ग्रीष्मवर्षकालयोस्तु प्रारम्भो वृष्टेः प्रावृडिति विक- ल्प्यते| तेषु साधारणेषु अहस्सु वमनादीनां प्रवृत्ति- र्न्निवृत्तिरितरेष्वयोगाऽतियोगभयात्| साधारणा हि मन्द- शीतोष्णवर्षतया सुख़त्वात् भवन्त्यविकल्पकाः शरीरौ- षधानां विपरीतास्त्वितरे||१०||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం వ్యాధ్యాతురబలమేవ భేషజాయోగ్యతామాపాదయతి యావత్ కాలోఽపి భేషజయోగ్యతాముత్పాదయతి| స చ కాలః పూర్వం ద్వివిధః ఉక్తః క్షణాదిర్వ్యాధ్యవస్థా చ కాలో భేషజయోగకృదితి| తత్ర యః క్షణదిః స శీతాదిలక్షణభేదాత్త్రివిధః| తత్ర శీతోష్ణయోరంతరేణ మధ్య సాధారణో వసంతః| వృష్టిశీతయోర్మధ్యే సాధారణో జలదాత్యయః| గ్రీష్మవర్షకాలయోస్త్వంతరే యో వృష్టేః ప్రారంభః స నాత్యుష్ణశీతః సాధారణః ప్రావృట్శబ్దేనోచ్యతే| తత్ర యదుచ్యతే కాలో భేషజయోగ్యతామాపాదయతీతి తదుచ్యతే| తేషు సాధారణేషు త్రిషు వసంతశరత్ప్రావృడాఖ్యేష్వహస్సు వమనాదీనాం ప్రవృత్తిః| ఇతరేషు శీతోష్ణవర్షాఖ్యేష్వయోగాతియోగభయాన్నివృత్తిర్వమనాదీనాం| కుత ఏవమిత్యాహ-సాధారణా ఇత్యాది| హి శబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాత్సాధారణా మందశీతాదిత్వేన సుఖేన హేతునా శరీరస్యౌషధానాంచాఽవికల్పకా అవ్యాపాదకా భవంతి| ఇతరే అసాధారణాః శీతాదయోఽతి విపరీతాస్తీక్ష్ణశీతాదిత్వేన దుఃఖత్వాచ్ఛరీరస్యౌషధానాంచ వ్యాపాదకా భవంతీత్యర్థః|| 10||
Adhikarana sAdhAraNetareShu RutuShu saMshodhane doShAH (11) · Śloka 11
తథా హి శీతకాలేఽతిమాత్రశీతోపహితత్వాచ్ఛారీరమ- త్యర్థశీతవాతవిష్టబ్ధమతిస్తబ్ధబహుగురుదోషం భవతి| తదను ప్రాప్తంచ భేషజం సంశోధనార్థముష్ణస్వభావమపి శీతోప- హతత్వాన్మందవీర్యతాం గతమయోగాయ జాయతే| శరీరంచ వాత- ప్రాయోపద్రవాయ| తద్వద్వర్షాస్వపి సమంతాదతిఘనేన బహలేన ఘనసంపాతేనావతతే నభస్యుపరుద్ధతేజః ప్రసరేషు దినకర- కరేషు జలపటలోత్ప్లావనోద్దామకర్దమాయాం భూమాత్వత్యర్థో- పక్లిన్నమవసన్నానలబలమాదానదుర్బలం శరీరం భవతి| ఔషధగ్రామస్తు జలదోదరప్రతతప్రముక్తధారావపాతసంభృతా- ంబునివహోపప్లావితమూలజాలసారవిటపో బహలకోమల- పల్లవోపచితస్కంధశాఖః పునరివ బాలతాముపగతో- ఽల్పవీర్యో భవతి| అపరిసంస్థితతయా చ క్షితిమల- ప్రాయాభిరమ్లవిపాకాభిః ఖగమృగసరీసృపాదిశవధాతుమూత్ర- పురీషసంస్పృష్టాభిరద్భిః సలిలశిశిరశీకరానువిద్ధశి- శిరపవనసంపృక్తేన చ ధరాధరోష్మణా కోమలత్వాదపరిణ- తస్యాఽస్య సుతరాం విదాహో జన్యతే| తతశ్చాసావపథ్య- తాముపగతో ధ్రువమయోగాయ| ప్రథమసంగృహీతమపి చౌషధం తోయదతోయానుగతమారుతోపహతే జగతీతి| గ్రీష్మే పునరా- దానోపహతత్వాచ్ఛరీరముష్ణరూక్షవాతాతపాధ్మాతమతి- స్విన్నమతిశిథిలమతిప్రవిలీనదోషం భవతి| భేషజం పున- రనుష్ణమపి తపనకరనిపాతాదుష్ణవీర్యతీక్ష్ణతాముపగత- మతియోగాయోపకల్పతే| శరీరంచ పిపాసాభ్రమక్లమోప- ద్రవాయ||11||
तथा हि शीतकालेऽतिमात्रशीतोपहितत्वाच्छारीरम- त्यर्थशीतवातविष्टब्धमतिस्तब्धबहुगुरुदोषं भवति| तदनु प्राप्तञ्च भेषजं संशोधनार्थमुष्णस्वभावमपि शीतोप- हतत्वान्मन्दवीर्यतां गतमयोगाय जायते| शरीरञ्च वात- प्रायोपद्रवाय| तद्वद्वर्षास्वपि समन्तादतिग़नेन बहलेन ग़नसम्पातेनावतते नभस्युपरुद्धतेजः प्रसरेषु दिनकर- करेषु जलपटलोत्प्लावनोद्दामकर्दमायां भूमात्वत्यर्थो- पक्लिन्नमवसन्नानलबलमादानदुर्बलं शरीरं भवति| औषधग्रामस्तु जलदोदरप्रततप्रमुक्तधारावपातसम्भृता- म्बुनिवहोपप्लावितमूलजालसारविटपो बहलकोमल- पल्लवोपचितस्कन्धशाख़ः पुनरिव बालतामुपगतो- ऽल्पवीर्यो भवति| अपरिसंस्थिततया च क्षितिमल- प्रायाभिरम्लविपाकाभिः ख़गमृगसरीसृपादिशवधातुमूत्र- पुरीषसंस्पृष्टाभिरद्भिः सलिलशिशिरशीकरानुविद्धशि- शिरपवनसम्पृक्तेन च धराधरोष्मणा कोमलत्वादपरिण- तस्याऽस्य सुतरां विदाहो जन्यते| ततश्चासावपथ्य- तामुपगतो ध्रुवमयोगाय| प्रथमसंगृहीतमपि चौषधं तोयदतोयानुगतमारुतोपहते जगतीति| ग्रीष्मे पुनरा- दानोपहतत्वाच्छरीरमुष्णरूक्षवातातपाध्मातमति- स्विन्नमतिशिथिलमतिप्रविलीनदोषं भवति| भेषजं पुन- रनुष्णमपि तपनकरनिपातादुष्णवीर्यतीक्ष्णतामुपगत- मतियोगायोपकल्पते| शरीरञ्च पिपासाभ्रमक्लमोप- द्रवाय||११||
🔊 Audio coming soon
తథా హీత్యాదినా సైవ వ్యాపత్తిరుచ్యతే| శీతే కాలే ఏవంవిధం శరీరం భవతి| తథావిధే శరీరే ఏవంవిధం భేషజమనుప్రాప్తమయోగాయ జాయతే| తద్విధం శరీరంచ వాతప్రాయవ్యాధయే జాయతే| కింవిధం శరీరమాహ-శీతోపహతత్వాదత్యర్థశీతేన వాయునా విష్టబ్ధస్తంభితోఽతిస్తబ్ధోఽతిబద్ధః ప్రలిప్తమార్గః గురుః ప్రభూతో దోషా వాతాదిర్యస్మిన్ శరీరే తత్తథావిధం| భేషజం కింభూతమాహ-సంశోధనార్థముష్ణస్వభావమపి సంప్రయుక్తం శీతోపహతత్వాద్ దోషోపశమాయ మందవీర్యతాం గతం తద్వర్షాస్వపి ఏవం విధం భేషజం ధ్రువమయోగాయ| కీదృశం శరీరం తదా భవతీత్యాహ-సమంతాత్సర్వదిక్ష్వతిఘనేనాతిశయబహలేన ఘనసంపాతేన వారిధరవ్రాతేనావతతే వ్యాప్తే సతి నభసి వియత్యత ఏవ దినకరకరేషు సహస్రాంశురష్మిషూపరుద్ధతేజఃప్రసరేషు తిరోహితధామప్రతానేషు సత్సు| తథా జలపటలేనాంభోవితానేన యదుత్ప్లావనం పూరణం తేనోద్దామం ప్రభూతం కర్దమం యస్యాం తథావిధాయాం భూమౌ సత్యాం| శరీరమత్యర్థోపక్లిన్నామవసన్నానలబలమాదానకాలేన చ హేతునా దుర్బలం భవతి| తథావిధే శరీర ఏవంవిధమౌషధగ్రామం ప్రయుక్తమపథ్యతాముపగతం ధ్రువం నియతమయోగాయ సంపద్యతే| కింభూత ఔషధగ్రామః? జల-దోదరైర్వారిధరకుక్షిరంధ్రైః ప్రతతప్రముక్తో యోఽసౌ ధారావపాతః తేనాప్లావితాని మూలాదీని యస్య| తథా బహలైః కోమలైశ్చ పల్లవైరుపచితా స్కంధశాఖా యస్య| అతిసౌకుమార్యేణ పునరివ బాలతాముపగతః సన్ తస్మిన్ కాలేఽల్పవీర్యో భవతి| అస్య చౌషధగ్రామస్యోపరిసంస్థితతయా అగృహీతస్థిరస్వరూపత్వేన హేతునా సుతరాం విదాహో జన్యతే| కేన కారణనేత్యాహ-క్షితీత్యాది| అద్భిర్ద్ధారాధరోష్మణా చ| కీదృశీభిరద్భిః ? క్షితిమలప్రాయాభిః ఖగాదిశవరసాదిధాతుమూత్రాదిసంస్పృష్టాభిశ్చ| కింభూతేన క్షితిధరోష్మణా ? ఆహ-సలిలశీకరైరనువిద్ధేన మిశ్రేణ పవనేన సంపృక్తేన సంస్పృష్టేన| ఔషధగ్రామస్య చ కింభూతస్యాహ-కోమలత్వాదపరిణతస్యేతి తస్మింశ్చ కాలే అపరిపూర్ణం ప్రథమగృహీతమౌషధం తోయేన తోయానుగతేన చ మారుతేనోపహతే జగతి ధ్రువమయోగాయేతి సంబంధః| ఇతి హేమంతే శిశిరే వర్షాసు చ ప్రయుజ్యమానే శోధనౌషధే అయోగాద్ భయం| గ్రీష్మే పునరతియోగతో భయం| ఏతదేవాహ-గ్రీష్మ ఇత్యాది| గ్రీష్మే పునః శరీరమాదానోపహతత్వాద్ధేతోరుష్ణేన రూక్షేణ చ వాతేనాధ్మాతం భవతి| తథాఽతిశిథిలం భవతి| శిథిలమనిబిడమౌష్ణ్యాచ్చాఽతిప్రవిలీనదోషం శరీరం భవతి| తథావిధే శరీరే భేషజం శోధనా యోపయోగాత్ స్వభావాదనుష్ణమపి తపనకరనిపాతాదతిశయేనౌష్ణ్యంతైక్ష్ణ్యంచోపగతం సన్ ప్రయుక్తమతియోగాయ శోధనస్య కల్పతే| తచ్చ శరీరం పిపాసాద్యుపద్రవాయ కల్పత ఇతిసంబంధః|| 11||
Adhikarana sAdhAraNeShu RuruShu saMshodhanopadeshaH Atyayike vidhishca (12) · Śloka 12
తస్మాత్సాధారణేష్వేవ తదంతరాలేశు వమనాదీని యోజయేన్న చేదాత్యయికో వ్యాధిః| ఆత్యయికే తు కృత్రిమగుణోపధానేన యథర్తుగుణవిపరీతేన సంయోగసంస్కారప్రమాణవికల్పైశ్చో- పపాద్యౌషధమేవావహితోఽవచారయేత్||12||
तस्मात्साधारणेष्वेव तदन्तरालेशु वमनादीनि योजयेन्न चेदात्ययिको व्याधिः| आत्ययिके तु कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पैश्चो- पपाद्यौषधमेवावहितोऽवचारयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
ఏవమత్యర్థశీతాదిషు త్రిషు కాలేష్వయోగతియోగభయం ఏతదంతరాలేషు తు కాలేషు వసంతాదిషు వమనాదీని కర్మాణి యోజయేదిత్యయం నియమో మృదువ్యాధౌ స్వస్థే చ| ఏతదేవాహ-న చేదాత్యయికో వ్యాధిరాత్యయికే తు వ్యాధ్యపేక్షయా శీతాదిష్వపి వమనాదీని యోజయేత్| ఏవంచ యోజయేత్| కథమిత్యాహ-యథర్తుగుణవిపరీతేన కృత్రిమగుణోపధానేన యస్మిన్నృతావతిశీతేఽత్యుష్ణే వాఽత్యయికవ్యాధ్యుప శమాయ శోధనముపయుజ్యతే తస్యర్తౌ యే శీతాదయో గుణాః తేషాం యేవిపరీతాః తే కాలస్వభావాదసంతోఽపి కృత్రిమా ఉపధేయాః| యథా హేమంతే గర్భగృహాది| గ్రీష్మే ధారాగృహాది| ఏతావతా అయోగాతియోగౌ పరిహృతౌ భవతః| అథవోపయోక్ష్యమాణస్యౌషధస్య తథావిధాః సంయోగాదయ ఉపపాద్యాః| యైరయోగశంకాయాం తైక్ష్ణ్యమతియోగశంకాయాంచ మార్దవమితి|| 12||
Adhikarana ekAdashaBeShajakAlAH (13) · Śloka 13
ఆతురావస్థాసు తు కలాః కాలసంజ్ఞాః| తద్యథా-అస్యా- మవస్థాయామస్యౌషధస్య కాలోఽకాలో వా| న హ్యప్రాప్తా- తీతకాలమౌషధం యౌగికం భవతి| తస్య త్వేకాదశ- ధాఽవచారణం| తద్యథా-అభక్తం ప్రాగ్భక్తం మధ్యభక్త- మధోభక్తం సభక్తమంతరభక్తం సాముద్రం ముహుర్ముహుః సగ్రాసం గ్రాసా- ంతరా నిశి చ||13||
आतुरावस्थासु तु कलाः कालसंज्ञाः| तद्यथा-अस्या- मवस्थायामस्यौषधस्य कालोऽकालो वा| न ह्यप्राप्ता- तीतकालमौषधं यौगिकं भवति| तस्य त्वेकादश- धाऽवचारणम्| तद्यथा-अभक्तं प्राग्भक्तं मध्यभक्त- मधोभक्तं सभक्तमन्तरभक्तं सामुद्रं मुहुर्मुहुः सग्रासं ग्रासा- न्तरा निशि च||१३||
🔊 Audio coming soon
క్షణాదిః కాలః| ఆతురావస్థాసు తు యాః కలా భాగాస్తాః కలాః కాలసంజ్ఞాః| ఏతచ్చ శాస్త్రకారస్తద్యథేత్యాదినా దర్శయతి| యథాఽస్య రోగస్య అస్యామవస్థాయామస్యౌషధస్య కాల అకాలో వా| యథా జ్వరస్య సామావస్థాయాం ల~ఘ్ఘన పేయాదేః నిరామావస్థాయాం క్వాథాదేః| జీర్ణావస్థాయాం పయః పానాదేరితి| ఏష హ్యుభయోఽపి కాలో భేషజయోగ్యత్వమాపాదయతి| యతః అప్రాప్తకాలమతీతకాలంచ ఔషధముపయుక్తం యౌగికం న భవతి| వ్యాధినా యోగం నార్హతి| హి శబ్దో యస్మాదర్థే| తస్య త్వౌషధస్యాభక్తాదిభేదేనైకాదశధాఽవచారణం భవతి|| 13||
Adhikarana aBaktam (14) · Śloka 14
తత్రాఽభక్తం నామ కేవలమేవౌషధం| నిరన్నోపయోగాదతి- వీర్యం| కఫోద్రేకవిముక్తామాశయస్రోతాః ప్రాతర్బలవాను- పయుంజీత| ఇతరస్తు ప్రాగ్భక్తాదికం| అన్నసంసర్గేణ హితం నాతిగ్లానికరం భవతి||14||
तत्राऽभक्तं नाम केवलमेवौषधम्| निरन्नोपयोगादति- वीर्यम्| कफोद्रेकविमुक्तामाशयस्रोताः प्रातर्बलवानु- पयुञ्जीत| इतरस्तु प्राग्भक्तादिकम्| अन्नसंसर्गेण हितं नातिग्लानिकरं भवति||१४||
🔊 Audio coming soon
తత్రాఽభక్తం యత్ భక్తేన యోగం న యాతి| హ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణే తదౌషధముపయుజ్యతే| తస్మింశ్చ జీర్ణే పునరాహార ఇత్యనన్నం| తచ్చనిరత్రోపయోగాద్ధేతోరతివీర్యం భవతి| తచ్చ నిరన్నం ప్రాతః పూర్వాహ్ణే కఫోద్రేకేణ విముక్తామాశయస్రోతాః సన్ యామమాత్రోద్గతే రవౌ బలవాన్ పురుష ఉపయుంజీత| ఇతరస్త్వబలః ప్రాగ్భక్తాదికం దశకం యథాయోగ ప్రాగ్భక్తాదికం దశకం యథాయోగముపయుంజీత| తద్ధ్యబలస్యాన్నసంసర్గేణ హేతునా నాఽతిగ్లానికరం భవతి|| 14||
Adhikarana prAgBaktam (15) · Śloka 15
ప్రాగ్భక్తం నామ యదనంతరభక్తం| తదపానానిలవికృతావధః కాయస్య చ బలాధానార్థం, తద్గతేషు చ వ్యాధిషు ప్రశమనాయ కృశీకరణార్థంచ యోజ్యం||15||
प्राग्भक्तं नाम यदनन्तरभक्तम्| तदपानानिलविकृतावधः कायस्य च बलाधानार्थं, तद्गतेषु च व्याधिषु प्रशमनाय कृशीकरणार्थञ्च योज्यम्||१५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ప్రాగ్భక్తం నామ యదనంతరభక్తం| అనంతరం పశ్చాత్ భక్తం యస్య| తేనైతదుక్తం భవతి| యస్మిన్నౌషధే భుక్తే పశ్చాత్తత్కాలమేవ భక్తం భుజ్యతే తత్ప్రాగ్భక్తాఖ్యం| తచ్చాపానాఖ్యస్యాఽనిలస్య వికృతావధఃకాయస్య చ బలాధానార్థం| తథా తద్గతేష్వధః కాయగతేషు వ్యాధిషు ప్రశమాయ దేహకృశీకరణాయ చ యోజ్యం|| 15||
Adhikarana madhyaBaktam (16) · Śloka 16
మధ్యభక్తం మధ్యే భక్తస్య తత్సమానానిలవికృతౌ| కోష్ఠ- గతేషు చ వ్యాధిషు పైత్తికేషు చ||16||
मध्यभक्तं मध्ये भक्तस्य तत्समानानिलविकृतौ| कोष्ठ- गतेषु च व्याधिषु पैत्तिकेषु च||१६||
🔊 Audio coming soon
మధ్యభక్తం నామ యత్ భక్తస్య మధ్యేఽర్ధం భోజనముపయుజ్యౌషధముపయోజ్యం పునః తత్కాలమేవ శిష్టమర్ధమితి| తచ్చ సమానాఖ్యస్యాఽనిలస్య వికృతౌ తథా కోష్ఠగతేషు వ్యాధిషు పైత్తికేష్వకోష్ఠగతేష్వపి యోజ్యం|| 16||
Adhikarana adhoBaktam (17) · Śloka 17
అధోభక్తం భక్తాదనంతరం| తత్తు వ్యానవికృతౌ ప్రాతరా- శాంతముదానవికృతౌ పునః సాయమాశాంతం| పూర్వకాయస్య చ బలాధానార్థం తద్గతేషు వ్యాధిషు చ శ్లైష్మికేషు చ ప్రశమాయ స్థూలీకరణార్థంచ||17||
अधोभक्तं भक्तादनन्तरम्| तत्तु व्यानविकृतौ प्रातरा- शान्तमुदानविकृतौ पुनः सायमाशान्तम्| पूर्वकायस्य च बलाधानार्थं तद्गतेषु व्याधिषु च श्लैष्मिकेषु च प्रशमाय स्थूलीकरणार्थञ्च||१७||
🔊 Audio coming soon
అధోభక్తం నామ యద్ భక్తాత్ భోజనాదనంతరం తత్కాలమేవోపయుజ్యతే| తచ్చ వ్యానవికృతౌ ప్రాతర్భోజనానంతరం కార్యం| ఉదానవికృతౌ పునః సాయం భోజనానంతరమితి| తదుభయకాలాన్యతరప్రయుజ్యమానమపి పూర్వకాయస్యోరఃప్రభృతేర్బలాధానార్థం తద్గతేషు పూర్వకాయస్థేషు చ వ్యాధిషు ప్రశమాయ దేహస్య స్థూలీకరణాయ చ భవతి|| 17||
Adhikarana saBaktam (18) · Śloka 18
సభక్తం యదన్నేన సమం సాధితం పశ్చాద్వా సమాలోడితం| తద్బాలేషు సుకుమారేష్వౌషధద్వేషిష్వరుచౌ సర్వా~ఘ్గగేషు చ రోగేషు||18||
सभक्तं यदन्नेन समं साधितं पश्चाद्वा समालोडितम्| तद्बालेषु सुकुमारेष्वौषधद्वेषिष्वरुचौ सर्वा~ग़्गगेषु च रोगेषु||१८||
🔊 Audio coming soon
సభక్తం నామ యదన్నే సాధ్యమానే దత్తమన్నేన సహోపయుజ్యతే| సిద్ధే వాన్నే పశ్చాత్తేన సమాలోడ్య భుజ్యతే| తదుభయమపి బాలాదిషు| తథాఽరుచౌ సర్వాంగగేషు చ రోగేషు యోజ్యం|| 18||
Adhikarana antarABaktam (19) · Śloka 19
అంతరాభక్తం యత్పూరాహ్ణే భక్తే జీర్ణే మధ్యాహ్నే భేషజ- ముపయుజ్యతే| తస్మింశ్చ జీర్ణే పునరపరాహ్ణే భోజనం| ఏతేన రాత్రిర్వ్యాఖ్యాతా| తద్దీప్తాగ్నేర్వ్యానజేష్వామయేషు||19||
अन्तराभक्तं यत्पूराह्णे भक्ते जीर्णे मध्याह्ने भेषज- मुपयुज्यते| तस्मिंश्च जीर्णे पुनरपराह्णे भोजनम्| एतेन रात्रिर्व्याख़्याता| तद्दीप्ताग्नेर्व्यानजेष्वामयेषु||१९||
🔊 Audio coming soon
అంతరాభక్తం నామ యత్ పూర్వాహ్ణే భోజనముపయుజ్య తస్మిన్ జీర్ణే మధ్యాహ్న ఔషధముపయుజ్యతే| తస్మింశ్చౌషధే జీర్ణే తదహరేవ పునః సాయం భోజనమితి| అనేనాంతరాభక్తస్య కాలేన నిశోపయుజ్యమానస్యౌషధస్య కాలో వ్యాఖ్యాతః| ఏతదేవాహ-అనేన రాత్రిర్వ్యాఖ్యాతేతి| తేనైతదుక్తం భవతి-నిశా యస్యౌషధస్య కాల ఉక్తః తదేవముపయుజ్యతే| సాయం భుక్తే జీర్ణే యామమాత్రగతాయాం నిశాయామౌషధముపయోజ్యం| తస్మింశ్చ జీర్ణే పునర్ద్వితీయేఽహని ప్రాతర్భోజనమితి| ఏతచ్చ ప్రాసంగికగ్రంథం పరిత్యజ్య తదిత్యనేనాంతరాభక్తం పరామృశ్య దీప్తాగ్నేరిత్యాది విషయస్య నిర్దేశః| యస్మాన్నిశాయాం ప్రయుజ్యమానస్య జత్రూర్ధ్వామయేష్విత్యనేన విషయం వక్ష్యతి|| 19||
Adhikarana sAmudram (20) · Śloka 20
సాముద్గం యదాఽదావంతే చ భుక్తస్య| తత్తు లఘ్వల్పాన్నయుక్తం పాచనావలేహచూర్ణాది హిధ్మాయాం కంపాక్షేపయోరూర్ధ్వాధః సంశ్రయే చ దోషే||20||
सामुद्गं यदाऽदावन्ते च भुक्तस्य| तत्तु लग़्वल्पान्नयुक्तं पाचनावलेहचूर्णादि हिध्मायां कम्पाक्षेपयोरूर्ध्वाधः संश्रये च दोषे||२०||
🔊 Audio coming soon
సాముద్గం నామ యథౌషధముపయుజ్య పశ్చాత్తత్కాలమేవ భోజనముపయుజ్య తదనంతరం తత్కాలమేవ పునస్తదేవౌషధమితి| తచ్చ హిధ్మాదిషూర్ధ్వంశరీరే అధశ్శరీరే చ యుగపత్ స్థితేశు దోషేషు పాచనలేహచూర్ణాదికం యోజ్యం| ఆదిగ్రహణేన దీపనానామనుత్క్లేశకరాణాం నిరపాయాణాం పరిగ్రహః|| 20||
Adhikarana muhurmuhuH (21) · Śloka 21
ముహుర్ముహుస్తు పునః పునర్భుక్తే యదభుక్తే వా| తచ్ఛ్వాస- కాసహిధ్మాతృట్ఛర్దిషు విషనిమిత్తేషు చ వికారేషు||21||
मुहुर्मुहुस्तु पुनः पुनर्भुक्ते यदभुक्ते वा| तच्छ्वास- कासहिध्मातृट्छर्दिषु विषनिमित्तेषु च विकारेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
ముహుర్ముహుర్నామ యత్ భుక్తే చాభుక్తే చ ప్రతిక్షణముపయుజ్యతే| తచ్ఛ్వాసకాసాదిషు విషజేషు చ వికారేషు యోజ్యం|| 21||
Adhikarana sagrAsaM, grAsAntaraM nishi ca (22) · Śloka 22
సగ్రాసం యద్ గ్రాససంపృక్తం| గ్రాసాంతరం యద్ గ్రాసయో- ర్గ్రాసయోర్మధ్యే| ద్వయమప్యేతత్ప్రాణానిలవికృతౌ| తథా సగ్రాసం చూర్ణలేహవటకాదికమగ్నిదీపనం వాజీకరణాని చోప- యుంజీత| గ్రాసాంతరం హృద్రోగే వమనం ధూమంచ| జత్రూర్ధ్వామయేషు నిశాయాం||22||
सग्रासं यद् ग्राससम्पृक्तम्| ग्रासान्तरं यद् ग्रासयो- र्ग्रासयोर्मध्ये| द्वयमप्येतत्प्राणानिलविकृतौ| तथा सग्रासं चूर्णलेहवटकादिकमग्निदीपनं वाजीकरणानि चोप- युञ्जीत| ग्रासान्तरं हृद्रोगे वमनं धूमञ्च| जत्रूर्ध्वामयेषु निशायाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
సగ్రాసం నామ యత్ గ్రాసేన సహోపయుజ్యతే| గ్రాసాంతరం నామ యత్ గ్రాసయోర్మధ్యే గ్రాసముపయుజ్య పునర్భేషజం పునర్గ్రాసమితి| ఏతద్ ద్వయం గ్రాసం గ్రాసాంతరం చ ప్రాణానిలవికృతౌ యోజ్యం| అయం తు విశేషః-సగ్రాసంచూర్ణాద్యగ్నిదీపనాయ వాజీకరణాయ చోపయుంజీత| గ్రాసాంతరం పునర్హృద్రోగోపశమాయ| వమనౌషధం ధూమంచ జత్రూర్ధ్వజేష్వామయేషు నిశాయాముక్తం|| 22||
Adhikarana aBaktauShadhAnarhAH, aBaktetarakAlAnarhamauShadham (23) · Śloka 23
తత్రాద్యే కాలే తృషితః పీతశీతాంబురజీర్ణా క్షుధితః క్షా- మశ్చ భేషజం వర్జయేత్| శేషేషు వాఽహృద్యమసాత్మ్యమతి- తీక్ష్ణోష్ణోగ్రగంధం భూరిమాత్రంచేతి||23||
तत्राद्ये काले तृषितः पीतशीताम्बुरजीर्णा क्षुधितः क्षा- मश्च भेषजं वर्जयेत्| शेषेषु वाऽहृद्यमसात्म्यमति- तीक्ष्णोष्णोग्रगन्धं भूरिमात्रञ्चेति||२३||
🔊 Audio coming soon
తత్రాద్యే అభక్తాఖ్యే కాలే తృషితః పీతాంబురజీర్ణ్యతిక్షుధితః క్షామశ్చ భేషజం సర్వం వర్జయేత్| శేషేశు ప్రాగ్భక్తాదిషు కాలేశు అహృద్యత్వాదియుక్తం భేషజం వర్జయేదితి|| 23||
Adhikarana roganidAnAnantaraM cikitsAyAH karaNIyatvam punarAgatarogacikitsAkramaH (24) · Śloka 24
భవతి చాత్ర- రోగమాదౌ పరీక్షేత తదనంతరమౌషధం| తతః కర్మ భిషక్పశ్చాజ్జ్ఞానపుర్వం సమాచరేత్| నివృత్తోఽపి పునర్వ్యాధిరల్పేనాయాతి హేతునా| దేహే మార్గీకృతే దోషైః శేషః సూక్ష్మ ఇవానలః| తస్మాత్తమనుబధ్నీయాత్ ప్రయోగేణానపాయినా| సిద్ధానామపి యోగానాం పూర్వేషాం దాఢ్యమావహన్||24||
भवति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत तदनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक्पश्चाज्ज्ञानपुर्वं समाचरेत्| निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिरल्पेनायाति हेतुना| देहे मार्गीकृते दोषैः शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना| सिद्धानामपि योगानां पूर्वेषां दाढ्यमावहन्||२४||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్ర శ్లోక ఇతి సామాన్యోపక్రమేణైకవచనం| అధ్యాయార్థముపసంహరతి| నిదానాదిభిః పంచభిరుపాయైః ప్రథమం రోగం పరీక్షేత| తదనంతరమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ భేషజకల్పోక్తేన చ యోగ్యాయోగ్యతయా భేషజం పరీక్షేత| తతో రోగస్య భేషజస్య చ స్వరూపేణ జ్ఞాతే జ్ఞానపూర్వం చికిత్సాఖ్యం కర్మ సమాచరేత్| జ్ఞానపూర్వమితి సువిచారయన్నిత్యర్థః| తథావిధేన కర్మణా నివృత్తోఽపి సశేషః సన్ దేహే వాతాదిభిర్దోషైర్మార్గీకృతే లబ్ధసంస్కారే సతి స్వల్పమేవ కారణమాశ్రిత్య పునరాయాతి| దృష్టాంతో యథా-నిర్వాణశేషస్సూక్ష్మోఽప్యనలః స్వల్పేనైవ హేతునా పునర్వృద్ధి యాతీతి| తస్మాత్తం పునరాగతం రోగం నిరపాయేన ప్రయోగేణానుబధ్నీయాత్| కింకుర్వన్నాహ-పూర్వేషాం యోగానాం యైర్యోగైః స రోగః పూర్వం శాంత ఆసీత్ తేషాం రసవీర్యానుసారేణ దార్ఢ్యమావహన్ సంస్కారం బృంహయన్నితి యావత్|| 24||
Adhikarana dveShyatAM prAptasyauShadhasya priyatvApAdanakramaH (25) · Śloka 25
సాతత్యాత్ స్వాద్వభావాద్వా పథ్యం ద్వేష్యత్వమాగతం| కల్పనావిధిభిస్తైస్తైః ప్రియత్వం గమయేత్పునః| మనఃప్రియత్వాపాదనఫలం మనసోఽర్థానుకూల్యేన తుష్టిరూర్జా రుచిర్బలం| సుఖోపభోగతా చ స్యాద్వ్యాధేశ్చాతః పరిక్షయః| లౌల్యాదిజన్యరుచౌ భేషజయోగేనాన్నకల్పనం కార్యం లౌల్యాద్ దోషక్షయాద్వ్యాధివైషమ్యేణ చ యా రుచిః| తాసు పథ్యోపచారజ్ఞో యోగేనాద్యం వికల్పయేత్||25||
सातत्यात् स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः| मनःप्रियत्वापादनफलम् मनसोऽर्थानुकूल्येन तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्| सुख़ोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातः परिक्षयः| लौल्यादिजन्यरुचौ भेषजयोगेनान्नकल्पनं कार्यम् लौल्याद् दोषक्षयाद्व्याधिवैषम्येण च या रुचिः| तासु पथ्योपचारज्ञो योगेनाद्यं विकल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
ప్రసంగేనేదముచ్యతే| సతతసేవయా అనిష్టత్వేన హేతునా చ యత్ పథ్యం సత్ ద్వేష్యత్వం ప్రాప్తం తత్ తైస్తైర్నానావిధైః పూర్వోక్తైః సంయోగ సంస్కారాదిభిః కల్పనావిధిభిః పునః ప్రియత్వం గమయేత్| యతో మనసోఽర్థానుకూల్యేన ప్రియత్వేన చ తుష్ట్యాదయో జాయంతే| అతః తుష్ట్యాదిభిర్వ్యాధేః పరిక్షయో భవతి| తస్మాత్ ప్రియత్వం గమయేదితి| సుఖోపభోగ్యతా పథ్యస్యానాయాసేనోపయోగః| తథా లౌల్యాదిభిర్యా రుచయో భవంతి తాసు రుచిషు పథ్యాపథ్యోపచారజ్ఞో వైద్యో యోగేన తత్కాలోచితేన ధాతుసాత్మ్యాపాదనేన ప్రయోగేణ సహాఽఽద్యమదానీయమన్నమపథ్యమపి కల్పయేత్| వ్యాధేర్వైషమ్యమస్థిరరూపత్వం| అథవా అయోగేన స్వల్పేన స్వల్పం అద్యం వికల్పయేదితి|| 25||
Adhikarana svarasthasya doShasaMshodhanakAlaH , Aturasya shodhanam (26) · Śloka 26
శీతోష్ణవర్షానిచితం చైత్రశ్రావణకార్తికే| క్రమాత్సాధారణే శ్లేష్మవాతపిత్తం హరేద్ ద్రుతం| ప్రావృట్శరద్వసంతానాం మాసేష్వేతేషు వా హరేత్| సాధారణేషు విధినా త్రిమాసాంతరితాన్ మలాన్| కృత్వా శీతోష్ణవృష్టీనాం ప్రతీకారం యథాయథం| ప్రయోజయేత్ క్రియాం ప్రాప్తాం క్రియాకాలం న హాపయేత్||26||
शीतोष्णवर्षानिचितं चैत्रश्रावणकार्तिके| क्रमात्साधारणे श्लेष्मवातपित्तं हरेद् द्रुतम्| प्रावृट्शरद्वसन्तानां मासेष्वेतेषु वा हरेत्| साधारणेषु विधिना त्रिमासान्तरितान् मलान्| कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
యథాసంఖ్యేన శీతాదికాలత్రయసంచితం శ్లేష్మాదికం కర్మణైవ చైత్రాదిషు మాసేషు నిర్హరేత్| శీతసంచితం శ్లేష్మాణం చైత్రే, ఉష్ణసంచితం వాతం శ్రావణే| వర్షాసంచితం పిత్తం కార్తిక ఇత్యర్థః| అయం నియమః స్వస్థవృత్తే| ఆతురవృత్తే త్వనియమప్రదర్శనార్థముచ్యతే| కృత్వేత్వాది| అకాలేఽపి రోగాపేక్షయా ప్రాప్తాం క్రియాం యోజయేత్| న తు క్రియాకాలం హాపయేత్| కథం యోజయేదిత్యాహ-యథాయథం యథాకాలం శీతాదీనాం కృత్రిమైర్గుణైః ప్రతీకారం కృత్వా|| 26||
Adhikarana guNAlABe anyA kriyA prayojyA svalpaguNalABe~api saivAnuvartanIyA (27) · Śloka 27
సప్తాహేన గుణాలాభే క్రియామన్యాం ప్రయోజయేత్| పూర్వస్యాం శాంతవేగాయాం న క్రియాసంకరో హితః| గుణేఽల్పేఽపి తు తామేవ విశేషోత్కర్షలబ్ధయే||27||
सप्ताहेन गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्| पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः| गुणेऽल्पेऽपि तु तामेव विशेषोत्कर्षलब्धये||२७||
🔊 Audio coming soon
రోగాపశమాయ క్రియాయాం ప్రయుజ్యమానాయాం సత్యాం క్రియాం యోగ్యాం ప్రయోజయేన్న త్వరయా| అపితు ప్రథమాYఆం శాంతవేగాయాం అన్యథా క్రియాసంకరో భవతి| స చ న హితః| యదా తు ప్రథమయైవ క్రియయా స్వల్పో గుణో దృశ్యతే తదా తామేవ ప్రయోజయేద్విశేషోత్కర్షలాభాయేతి|| 27||
Adhikarana nRupatiBeShajam (28) · Śloka 28
భేషజం నృపతేర్హృద్యమల్పమల్పాత్యయం శుచిః| శుద్ధాగమం బహుగుణం బహుకృత్వః ప్రయోజితం| అనన్యకార్యోఽవహితః తథా తన్మంత్రిసమ్మతః| ఆస్వాదితం పరిచరైః స్వయంచాను ప్రయోజయేత్||28||
भेषजं नृपतेर्हृद्यमल्पमल्पात्ययं शुचिः| शुद्धागमं बहुगुणं बहुकृत्वः प्रयोजितम्| अनन्यकार्योऽवहितः तथा तन्मन्त्रिसम्मतः| आस्वादितं परिचरैः स्वयञ्चानु प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
రాజ్ఞాం నానావిధోపకరణసంభవాత్సుకుమారత్వాత్ ప్రాధాన్యాచ్చేదముచ్యతే| నృపతేర్హృద్యత్వాదిగుణయుక్తం భేషజం పథ్యం| అల్పమబహుమాత్రం| అల్పాత్యయం దేశకాలాద్యపాయేఽపి నిరపాయం| శుద్ధః పరిశుద్ధ ఆగమో వణిగాదిభిరహింస్త్రైర్యస్య తత్తథోక్తం| తథా రాజపరిచరైరాస్వాదితం| భిషజా వా స్వయమాస్వాదితం| కింభూతో వైద్యస్తథావిధం నృపతేర్భేషజం ప్రయోజయేదిత్యాహ| శుచిరనన్యకార్యః అవహితశ్చ| తథా తస్య రాజ్ఞో మంత్రిణాం సమ్మతః పూజితః|| 28||
Adhikarana abhyastadeshajameva hitamauShadham, tacca amRutabheShajam (29-30) · Śloka 30
ఉచితో యస్య యో దేశస్తజ్జం తస్యౌషధం హితం| దేశేఽన్యత్రాపి వసతస్తత్తుల్యగుణజన్మ చ| వీర్యవద్భావితం సమ్యక్ స్వరసైరసకృల్లఘు| రసగంధాదిసంపన్నం కాలే జీర్ణే చ మాత్రయా| ఏకాగ్రమనసా యుక్తం భైషజ్యమమృతాయతే||29|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే భేషజా- వచారణీయో నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||30||
उचितो यस्य यो देशस्तज्जं तस्यौषधं हितम्| देशेऽन्यत्रापि वसतस्तत्तुल्यगुणजन्म च| वीर्यवद्भावितं सम्यक् स्वरसैरसकृल्लग़ु| रसगन्धादिसम्पन्नं काले जीर्णे च मात्रया| एकाग्रमनसा युक्तं भैषज्यममृतायते||२९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने भेषजा- वचारणीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం సామాన్యేనోచ్యతే| యస్యాతురస్య య ఏవోచితదేశ అభ్యస్తదేశః తజ్జమేవౌషధమన్యత్రాపి వసతో హితం| యది వా తజ్జమౌషధం న సంభవతి తదా తేనోచితేన తద్దేశేన యత్ సమానగుణం దేశాంతరం తజ్జమౌషధం హితమితి| తథా ఏవం విధం సత్ భేషజం సర్వస్యోపయోక్తురమృతాయతే| కీదృశమౌషధమిత్యాహ-వీర్యవదిత్యాది| వీర్యవదుత్కృష్టశక్తిః| స్వరసైః స్వజాతిభిర్విజాతిభిశ్చ అసకృదనేకవారం భావితం| తథా లఘుః| రసాదిసంపన్నంచ| ఆదిగ్రహణేన వర్ణస్పర్శపాకాదీనాం పరిగ్రహః| తథా ఏకాగ్రమనసా అవహితమానసేన భిషజా ఉచితే కాలే జీర్ణే మాత్రయా చ ప్రయుక్తమితి|| 29|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే త్రయోవింశోఽధ్యాయః