30. dhūmapānavidhiḥ

Adhikarana atha dhUmapAnavidhirnAma triMsho~adhyAyaH pratij~jA atha dhUmapAnavidhirnAma triMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ધૂમપાનવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઉત્તમાઙ્ગાદ્ દોષનિર્હરણપ્રસઙ્ગેન ધૂમસ્યાપિ તદ્ગુણત્વાત્તદ્વિધાનપ્રદર્શનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે-અથ ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana dhUmayogyAH vyAdhayaH dhUmapAnasya bRuMhaNAdikartRutvaM ca (2) · Śloka 2

ધૂમો હિ શિરોઽક્ષિકર્ણશૂલાભિષ્યન્દગૌરવાર્ધાવભેદક- પીનસકાસશ્વાસાસ્યવૈરસ્યપ્રસેકવૈસ્વર્યપૂતિઘ્રાણમુખહિધ્મા ગલરોગદન્તશૂલદૌર્બલ્યારુચિહનુમન્યાગ્રહકૃમિકણ્ડૂ- પાણ્ડુત્વક્કેશદોષક્ષવથુનાશબાહુલ્યતન્દ્રાતિનિદ્રાક્રથનાદિ જત્રૂર્ધ્વગતવાતકફવ્યાધિપ્રશમાય પ્રયુજ્યતે| તથા શિરઃકપાલેન્દ્રિયમનોબૃંહણાય પ્રસાદનાય ચ||૨||

ધૂમો હિ શિરઃશૂલાદીનાં વાતકફજાનામૂર્ધ્વજત્રુરોગાણાં પ્રશમાય પ્રયુજ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પૂતિશબ્દસ્ય ઘ્રાણમુખાભ્યાં સમ્બન્ધઃ| ગ્રહશબ્દસ્ય હનુમન્યાભ્યામ્| ક્ષવથુશબ્દસ્ય નાશબાહુલ્યાભ્યામ્| ક્રથનં સુપ્તસ્ય નાસાશબ્દઃ| તથા શિરઃપ્રભૃતીનાં બૃંહણાય પ્રસાદનાય ચ તત્ર શિરઃકપાલયોર્બૃંહણાય| ઇન્દ્રિયાણાં મનસશ્ચ પ્રસાદનાય ચ|| ૨||

Adhikarana dhUmasya pittaraktaviruddhatvam (3) · Śloka 3

શીતદ્રવ્યનિર્વૃત્તોઽપ્યગ્નિસંયોગાદુષ્ણતયા પિત્તરક્તવિ- રુદ્ધઃ||૩||

સર્વશ્ચ ધૂમઃ પિત્તરોગેષુ રક્તરોગેષુ ચ વિરુદ્ધઃ|| ૩||

Adhikarana dhUmasya paryAyAH (4) · Śloka 4

સ ત્રિવિધો ભવતિ-શમનો બૃંહણઃ શોધનશ્ચ| તથા કાસઘ્નો વામનો વ્રણધૂપનશ્ચ| તત્ર શમનઃ પ્રાયોગિકો મધ્યમ ઇતિ પર્યાયઃ| બૃંહણઃ સ્નેહનો મૃદુરિતિ| શોધનો વિરેચનસ્તીક્ષ્ણ ઇતિ ચ||૪||

તત્ર શમનાદિભેદેન ધૂમસ્યૈકં ત્રૈવિધ્યમ્| કાસઘ્નાદિભેદેન દ્વિતીયમ્|| ૪||

Adhikarana adhUmArhAH, atidhUmapAne doShAH (5) · Śloka 5

અધૂમાર્હસ્તુ વિરિક્તદત્તબસ્તિરાત્રિજાગરિતાભિહતશિરોમ ધુદધિદુગ્ધમદ્યસ્નેહયવાગૂવિષપીતમત્સ્યાશિતપાણ્ડુરોગ પ્રમેહોદરાધ્માનોર્ધ્વવાતતિમિરરોહિણિકારક્તપિત્તિનોઽત્યુ ષ્ણેઽન્યેઽપિ ચ| એષાં હિ ભ્રમજ્વરશિરોઽભિતાપેન્દ્રિ યોપઘાતતાલુશોષપાકધૂમાયનચ્છર્દિમૂર્ચ્છારક્તપિત્તા ર્દિતાનિ મૃત્યું વા ધૂમો જનયતિ| અતિમાત્રશ્ચાન્યેષા મપિ||૫||

વિરિક્તદત્તબસ્ત્યાદયો ધૂમં નાર્હન્તિ| એષાં સ્વલ્પોઽપિ ધૂમો ભ્રમાદીન્ જનયતિ| અન્યેષામપ્યતિયોગેન ભ્રમાદીન્ જનયતિ|| ૫||

Adhikarana dhUmopaGAte pittasyetaradoSha saMsargAnusAramupacAraH (6) · Śloka 6

તત્ર વાતકફાન્યતરસંસૃષ્ટં પિત્તમુપલક્ષ્ય યથાસ્વં સર્પિઃ કષાયપાનનસ્યાસ્યાલેપનાઞ્જનપરિષેકાન્ સ્નિગ્ધરૂક્ષ શીતાન્ પ્રયુઞ્જીત| એતેન સર્વધૂમોપઘાતપ્રતિકારા વ્યા ખ્યાતઃ||૬||

એષુ ચ ભ્રમાદિષુ સર્વથા પિત્તકોપઃ| તચ્ચ પિત્તં વાયુના કફેન વા સંસૃષ્ટમુપલક્ષ્ય યથાયોગં સર્પિષ્પાનાદીન્યુપયુઞ્જીત| અનેન યે કેચન ધૂમહેતુકા ઉપઘાતા વ્યાધયસ્તેષામ્ પ્રતીકારા વ્યાખ્યાતાઃ પિત્તપ્રાધાન્યાદિતિ ભાવઃ|| ૬||

Adhikarana sarvasroto~aBigatadhUmalakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7

વિશેષતસ્તુ સર્વસ્રોતોગતે ધૂમે તીવ્રતરા વેદના ભવન્ત્યૂ ષાધ્માનનેત્રરોગશ્વાસકાસપીનસાઙ્ગસ્વરસાદામ્લકાઃ| તત્રઘૃતક્ષીરેક્ષુરસદ્રાક્ષાશર્કરોપયોગસ્તદ્વિધૈરેવ વમનમ્| કાતુતિક્તૈરપિ ચ નસ્યગણ્ડૂષાઃ||૭||

વિશેષતઃ સર્વસ્રોતોગતે ધૂમ ઊષાદયો ભવન્તિ| તેષુ ઊષાધ્માનાદિષુ ઘૃતાદ્યુપયોગઃ તદ્વિધૈરેવેતિ ઘૃતાદિસદૃશગુણૈર્વમનવિષયેષુ વમનમ્| તેષ્વેવોષાદિષુ કટુતિક્તૈશ્ચ નસ્યગણ્ડૂષાઃ| સ્વેદારતિમાન્ દાહ ઊષઃ|| ૭||

Adhikarana trividhadhUmapAnakAlAH (8) · Śloka 8

પાનકાલાસ્ત્વષ્ટૌ પ્રયોગિકસ્ય નિશામૂત્રશકૃદ્દન્તધાવન સ્વેદનસ્યાહારશસ્ત્રકર્માન્તાઃ| એકાદશ મૃદોઃ| ક્ષુતવ્ય વાયહસિતચિરાસિતજૃમ્ભિતમુત્રશકૃદ્દન્તધાવનતર્પણપુટ પાકશસ્ત્રકર્માન્તાઃ| પઞ્ચ તીક્ષ્ણસ્ય નસ્યાઞ્જનછર્દિતસ્ના નાહસ્સ્વપ્નાન્તાઃ| એષુ હિ કાલેષુ વાતકફોત્ક્લેશો ભવતિ||૮||

નિશાન્તાદ્યા અષ્ટૌ કાલાઃ પ્રાયોગિકધૂમસ્ય અન્તશબ્દઃ સર્વૈરભિસમ્બધ્યતે| ક્ષુતાન્તાદય એકાદશ કાલા મૃદોર્ધૂમસ્ય| નસ્યાન્તાદયઃ પઞ્ચ કાલાસ્તીક્ષ્ણસ્ય| એષુ હિ નસ્યાન્તાદિષુ કાલેષુ વાતકફયોરુત્ક્લેષો ભવતિ|| ૮||

Adhikarana dhUmanetram (9) · Śloka 9

નેત્રં તુ બસ્તિનેત્રદ્રવ્યભવં ગોપુચ્છાકારમગ્રમૂલયોઃ કનિ ષ્ઠકાઙ્ગુષ્ઠપરિણાહં રાજમાષવાહિધૂમવર્તિપ્રવેશચ્છિદ્રમૃજુ ત્રિકોશં શ્લક્ષ્ણં શિથિલશલાકાગર્ભં શમનાદિષુ ક્રમા દાતુરાઙ્ગુલમાનેન ચત્વારિંશદ્દ્વાત્ત્રિંશચ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં કુર્યાત્| કાસઘ્ને વમને ચ દશાઙ્ગુલમ્| વ્રણધૂપનાર્થે ઽષ્ટાઙ્ગુલં કલાયપરિમણ્ડલં કુલત્થવાહિ સ્રોત ઇતિ| એવં હિ ધૂમો દૂરાત્ પ્રવૃત્તો નેત્રસ્ય પર્વચ્છેદાદૂર્ધ્વં તનુતયા ચ શનૈઃ શ્લિષ્યન્ન બાધકો ભવતિ||૯||

અત્ર ચ ધૂમે નેત્રં બસ્તિનેત્રદ્રવ્યવત્ સુવર્ણાદિમયમિત્યર્થઃ| અગ્રે કનિષ્ઠકાગ્રપરિણાહં મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠાગ્રપરિણાહમગ્રે રાજમાષપ્રવેશચ્છિદ્રં મૂલે ધૂમવર્તિપ્રવેશચ્છિદ્રમ્| ત્રિકોશં યસ્ય વંશસ્યાન્તઃ સ્તોકસ્તોકેન ત્રીણિ સૂક્ષ્મછિદ્રાણિ વિબન્ધાનિ ભવન્તિ| તૈર્હિ પ્રતિહતો ધૂમઃ શનૈઃ શિરઃ પ્રવિશન્ સુખકરો ભવતિ| તસ્ય ચ નેત્રસ્યાન્તશ્શિથિલા શલાકા ધાર્યા| યથા પાંસ્વાદિ ન પ્રવિશતિ| ધૂમપાનકાલે ત્વપનેયેતિ| સુબોધમ્|| ૯||

Adhikarana kAsaghnAdiShu netrAbhAve nalAdinADI (10) · Śloka 10

કાસાઘ્નાદિષુ તુ નેત્રાભાવે દેવનલવંશૈરણ્ડાદોનામન્યતમાં નાડીં યોજયેત્||૧૦||

કાસઘ્નાદિષુ નેત્રાભાવે નલવંશાદ્યન્યતમાં નાડીં યોજયેત્||૧૦||

Adhikarana dhUvartinirmANam (11) · Śloka 11

યથાસ્વં ચ ધૂમદ્રવ્યાણાં કલ્કેન શ્લક્ષ્ણેનાક્ષમાત્રેણ દ્વાદ- શાઙ્ગુલામિષીકામમ્ભસ્યહોરાત્રોષિતાં કૃત્વા લેપયેત્| તત્ર ન નવાઙ્ગુલગર્ભાં પઞ્ચપ્રલેપામઙ્ગુષ્ઠસ્થૂલાં યવમધ્યાં છાયા- શુષ્કાં વર્તિ કૃત્વા વિગતેષીકાઞ્ચ સ્નેહાક્તામઙ્ગારેષુ પ્રદીપ્ય નેત્રમૂલચ્છિદ્રે ચ નિધાય યથાર્હં પાનાયોપનયેત્||૧૧||

અત્ર પ્રથમં તાવત્ કાષ્ઠમયીમિષીકાં દ્વાદશાઙ્ગુલાં શલાકામહોરાત્રં પાનીયમધ્યે સ્થાપયેત્| એવં હિ કિઞ્ચિદુચ્છૂના ભવતિ| દ્વિતીયેઽહન્યુત્ક્ષિપ્ય યથાસ્વં ધૂમદ્રવ્યકલ્કેન શ્લક્ષ્ણેન કર્ષમાત્રેણોચ્છોષ્યોચ્છોષ્ય લેપયેત્| મધ્યે નવાઙ્ગુલે તાં લેપવર્તિ સ્થૂલમધ્યાં શોષયેત્| શુષ્કાં વિગતેષીકાં કુર્યાત્| તતોઽઙ્ગારેષુ પ્રદીપ્તાં નેત્રમૂલે ધૂમમુદ્વમન્તીં સ્થાપયન્ ધૂમં પિબેત્|| ૧૧||

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (12) · Śloka 12

અથ ધૂમાર્હઃ સુમના ઋજૂપવિષ્ટઃ પ્રાક્કૃતોચ્છ્વાસનિ- શ્વાસો વિવૃતૌષ્ઠદશનો નેત્રાગ્રનિવિષ્ટદૃષ્ટિઃ પર્યાયેણૈકૈકં નાસાપુટં પિધાયેતરેણાક્ષિપ્ય મુખેનોત્સૃજેત્| મુખેન તુ મુખેનૈવ| ન નાસયા દૃગ્વિઘાતભયાત્||૧૨||

સ્થગિતાદિતરેણ નાસાપુટેન ધૂમં પીત્વા મુખેનૈવોત્સૃજેત્| સર્વથા નાસયા નોત્સૃજેત્| દૃગ્વિઘાતભયાત્|| ૧૨||

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (13) · Śloka 13

તત્ર પ્રાયોગિકં દ્વૌ દ્વૌ ત્રીંસ્ત્રીન્ વાઽઽપાનાં સ્ત્રીંશ્ચ પર્યાયાન્ કણ્ઠાચ્ચોર્ધ્વમુત્ક્લિષ્ટે દોષે પૂર્વં નાસયા તતો મુખેન| કણ્ઠે તુ પુર્વમાસ્યેન| પરં ચહોરાત્રસ્ય દ્વિઃ પિબેત્| સ્નૈહિકં ત્રીસ્ત્રીંશ્ચતુરશ્ચતુરો વાઽઽપાનાન્ યાવદ્વાઽઽસ્રપ્ર વૃત્તિસ્તથા અહોરાત્રસ્ય| તીક્ષ્ણં નાસાભ્યામેવ ચતુરશ્ચ તુરશ્ચાઽઽપાનાન્ યાવદ્વા સ્રોતોલાઘવમ્| તથા ત્રિશ્ચતુ ર્વાઽહોરાત્રસ્ય| તત્રાક્ષેપવિસર્ગાવાપાનમિત્યાહુઃ||૧૩||

તત્ર પ્રાયોગિકં પ્રત્યેકં નાસાપુટેન મુખેન ચ પર્યાયેણ ત્રીન્ વારાન્ પાયયેત્| ન ત્વેકવારમ્| પ્રત્યેકં પર્યાયેણ ત્રીનાપાનાન્ દ્વૌ વા પર્યાયેણ યોજયેત્| આક્ષેપમોક્ષાવેકમાપાનમ્| કણ્ઠાદૂર્ધ્વં યદા દોષોત્ક્લેશસ્તદા પૂર્વં નાસયા ધૂમઃ| યદા તુ કણ્ઠ એવોત્ક્લેશસ્તદા પૂર્વં મુખેન| અહારોત્રસ્ય મધ્યે દ્વૌ વારૌ પ્રાયોગિકસ્ય પરં પાનમ્| ત્રીંસ્ત્રીંશ્ચતુરશ્ચતુરો વાઽઽપાનાન્ પર્યાયેણ સ્નૈહિકં ધૂમં પિબેત્| યાવદ્વાસ્રસ્રુતિઃ| તચ્ચ સ્નૈહિકમહોરાત્રસ્ય મધ્યે એકવારં પિબેત્| તીક્ષ્ણં પર્યાયેણ ચતુરશ્ચતુરશ્ચાઽઽપાનાન્ અહોરાત્રસ્ય મધ્યે ત્રીંશ્ચતુરો વા વારાન્ તચ્ચ નાસયૈવ ન મુખેન| મતાન્તરમાહ-તત્ર પ્રાયોગિકં દ્વૌ દ્વૌ ત્રીંસ્ત્રીન્વાઽઽપાનાન્ પાયયેત્| નાસાપુટાભ્યાં મુખેન ચ દ્વૌ દ્વૌ ત્રીંસ્ત્રીન્વાઽઽપાનાન્ પાયયેત્| નન્વેભિઃ સ્રોતોભઃ સંહત્ય કિયન્તો દ્વિકાઃ પાતવ્યાઃ કિયન્તો વા ત્રિકા ઇત્યપેક્ષાયામાહ-ત્રીંશ્ચ પર્યાયાનિતિ ત્રીનેવ પર્યાયન્ પિબેત્ ન ત્વધિકં નાપ્યેકવારેણ સર્વૈઃ સ્રોતોભિઃ સર્વાન્ દ્વિકાન્ ત્રિકાન્ પાયયેત્| અપિ તુ ત્રિભિઃ પર્યાયૈરેવેતિ| અસ્યાયમર્થઃ-પ્રયોગિકં ધૂમં પ્રથમમેકેન નાસાપુટેન દ્વૌ વા ત્રીન્વાઽઽપાનાન્ પિબેદિત્યેકઃ પર્યાયઃ| ઇદમેવ દ્વિરાપાનં ત્રિરાપાનં વ પ્રથમકૃતનાસાપુટાન્તરેણ મુખેન ચાવર્તયિતવ્યમિતિ દ્વિરાપાનાનાં ત્રિરાપાનાનાં ચ પર્યાયત્રયં ત્રિરાવર્તનં કૃતં ભવતિ| તત્રાયં ક્રિયાપક્ષઃ-પ્રથમમેકેન નાસાપુટેનાપાનદ્વયં ત્રયં વા તતો દ્વિતીયેન નાસાપુટેનાઽઽપાનદ્વયં ત્રયં વા| તતો મુખેનાઽઽપાનદ્વયં ત્રયં વેતિ સંહૃત્ય ત્રિભિઃ સ્રોતોભિરાપાનષટ્કમાપાનનવકં વા પાતવ્યં ભવતિ| સુશ્રુતેનાપિ ત્રિભિઃ કલાભિઃ પરિમિતેન કાલેન પ્રાયોગિકસ્યોપયોગ ઇત્યાપાનનવકમેવ વિહિતં ભવતિ| અયં નાસિકાદિક્રમો દોષઃ ઘ્રાણશિરોગતે સતિ| યદા પુનઃ કણ્ઠગતો દોષસ્તદાઽઽપાનષટ્કમાપાનનવકં વા મુખાદિક્રમેણ પાતવ્યમિત્યેકસ્મિન્નહનિ એકવારં કૃત્વા પુનરપિ તસ્મિન્નેવાહન્યેકવારં પ્રયોક્તવ્યમ્| પ્રાયોગિકસ્ય એકસ્મિન્નહનિ દ્વાદશાઽષ્ટાદશ વા પાનાનિ ભવન્તિ| સ્નૈહિકં પુનરેકસ્મિન્નહનિ આપાનનવકમાપાનદ્વાદશકં વા પ્રયોક્તવ્યમ્| પુનર્વિરેચનં નાસાપુટાભ્યામેવ પાતવ્યમેકસ્મિન્નહનિ ચતુર્વિશત્યાપાનં દ્વાત્રિંશદાપાનં વા પ્રયોક્તવ્યમિતિ કેચિદાચાર્યાઃ|| ૧૩||

Adhikarana kAsaghnadhUmapAnavidhiH (14) · Śloka 14

કાસઘ્નં તુ ચૂર્ણં ગુટિકાં વા નિર્ધૂમદીપ્તસ્થિરાઙ્ગાર પૂર્ણે સુસંસ્થિતે શરાવે પ્રક્ષિપ્યાન્યેન મૂર્ધ્નિ પ્રવૃત્તચ્છિદ્રેણ શરાવેણાપિધાય નિધાય ચ તત્સ્રોતસિ નેત્રં મુખેનૈવ ધૂમં પિબેત્| ઉરઃપ્રાપ્તઞ્ચ મુકેનૈવોદ્વમેત્| પ્રશાન્તે ચ ધૂમે પુનઃ ક્ષિપેત્| પિબેચ્ચાદોષશુદ્ધેર્લાઘવાદ્વા||૧૪||

અઙ્ગારપૂર્ણે શરાવે ચૂર્ણં ગુટિકાં વા પ્રક્ષિપ્ય દ્વિતીયમધોમુખં કૃતચ્છિદ્રં શરાવમુપરિ દત્વા તચ્છિદ્રે ધૂમનેત્રમુલં સંયોજ્ય તદગ્રં ચાસ્યે સંયોજ્ય કાસઘ્નં ધૂમં પિબેત્|| ૧૪||

Adhikarana vAmanadhUmavraNadhUpanayorvidhiH (15) · Śloka 15

તદ્વદ્વામનમપિ કૃસરામનતિઘનાં પીત્વા પિબેત્| તદ્વચ્ચ વ્રણમપિ ધૂપયેદ્વૈશદ્યાય ક્લેદવેદનોપશમનાય ચ||૧૫||

કૃસરાં ચ નાતિઘનાં પિત્વા વામનં ધૂમં પિબેત્| તદ્વદેવ વ્રણં ધૂપયેત્| વૈશદ્યાદ્યુદ્ભવાય|| ૧૫||

Adhikarana ayogAtiyogalakShaNAni (16) · Śloka 16

ધૂમસ્યાયોગે દોષોત્ક્લેશાદ્રોગવૃદ્ધિઃ| અતિયોગે પ્રાગુ ક્તમિતિ||૧૬||

ધૂમયોગેન દોષોત્ક્લેશાદ્ રોગોદ્ભવઃ અતિયોગેઽતિમાત્રશ્ચાન્યેષામપિ ભ્રમાદીન્ કરોતીત્યુક્તમ્|| ૧૬||

Adhikarana samyakpItalakShaNam shamanAdidhUmAnAmadhikAraBedAH (17-18) · Śloka 18

ભવતિ ચાત્ર-હૃત્કણ્ઠેન્દ્રિયસંશુદ્ધિઃ શિરસો લાઘવં શમઃ| યથેરિતાનાં રોગાણાં સમ્યક્પીતસ્ય લક્ષણમ્| શમનો વાતકફયોઃ સંસર્ગે સ્વસ્થકર્મણિ| બૃંહણો મારુતે શસ્તો ધૂમઃ સંશોધનઃ કફે||૧૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ધૂમપાનવિધિર્નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

સમ્યક્પીતે હૃચ્છુદ્ધ્યાદિલક્ષણમ્| સુબોધમન્યત્|| ૧૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ત્રિંશોઽધ્યાયઃ