અથાતો દોષાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્રવ્યં દેહે દોષાદિવૃદ્ધિક્ષયદ્વારણૈવોપયુજ્યતે| તે ચ દોષાદયઃ પ્રાકૃતેન વૈકૃતેન ચ સ્વરૂપેણ ન જ્ઞાતાઃ| અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ||૧||
દોષધાતુમલમૂલો હિ દેહઃ| તસ્માત્તેષાં લક્ષણમુપદેક્ષ્યામઃ| તમુચ્છ્વાસનિશ્વાસોત્સાહપ્રસ્પન્દનેન્દ્રિ-યપાટવવેગપ્રવર્તનાદિભિર્વાયુરનુગૃહ્ણાતિ| પક્ત્યૂષ્માભિલાષક્ષુત્પિપાસાપ્રભાપ્રસાદદર્શનમેધાશૌર્ય-માર્દવાદિભિઃ પિત્તં સ્થૈર્યસ્નેહસન્ધિબન્ધવૃષતાક્ષમાધી ધૃતિબલાલૌલ્યાદિભિઃ શ્લેષ્મા||૨||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દોષેત્યાદિ| દોષાદયો મૂલં કારણં યસ્ય સ તથા| દોષાદીન્ વર્જયિત્વા નાન્યચ્છરીરસમ્બદ્ધં શરીરે દૃશ્યતે| ત એવ સંયુક્તા દેહ ઇતિ યાવત્| તત્ર દોષા વાતાદયઃ| ધાતવો રસાદયઃ| મલામૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયઃ| એષાં પ્રાકૃતાનાં યથાસ્વં નાનાવિધૈઃ કર્મભિઃ ક્રમેણ તમુચ્છ્વાસેત્યાદિના દેહોપકારિત્વમુચ્યતે, ન હ્યનુપકારકઃ કારણતાં યાતિ| તં દેહમુચ્છ્વાસાદિભિર્વાયુરનુગૃહ્ણાતિ| ઉચ્છ્વાસઃ શ્વાસસ્યોદ્ગમનમ્| નિઃ શ્વાસોઽન્તઃપ્રવેશનમ્| ઉત્સાહઃ કાર્યોત્થાનશક્તિઃ| પ્રસ્પન્દોઽઙ્ગચેષ્ટા| ઇન્દ્રિયપાટવં ચક્ષુરાદીનાં સ્વવિષયગ્રહણેષુ સ્ફુટત્વમ્| વેગાનાં પૂર્વોક્તાનાં મૂત્રપુરીષાદીનાં પ્રવર્તનમ્| આદિગ્રહણેનાન્યત્ સર્વં દેહસ્થિતિં ક્રિયાસ્વરૂપં ભાવં ગૃહ્યતે| તથા તં દેહં પક્ત્યૂષ્માદિભિઃ પિત્તમનુગૃહ્ણાતિ| પક્તિઃ પાકઃ પચનક્રિયા| તત્ફલં ચોષ્મા તેજઃ| અભિલાષઃ પ્રિયોપભોગેચ્છા| પ્રભાપ્રસાદઃ કાન્તિવૈશદ્યમ્| દર્શનં સ્વરૂપગ્રહણશક્તિઃ| મેધા પ્રજ્ઞા| આદિગ્રહણાદન્યાનિ તેજસ્કરાણિ દેહે ગૃહ્યન્તે| તં દેહં સ્થૈર્યાદિભિઃ શ્લેષ્માનુગૃહ્ણાતિ| સન્ધિબન્ધઃ પર્વશ્લેષઃ| વૃષતા સ્ત્રીગમનશક્તતા| આદિગ્રહણાત્ સૌમ્યભાવપરિગ્રહઃ||૨||
તુષ્ટિપ્રીણનરક્તપુષ્ટિભિસ્તુ રસઃ| જીવનવર્ણપ્રસાદનમાંસપોષણૈરસૃક્| દેહલેપમલમેદઃ પુષ્ટિભિર્માંસમ્| નેત્રગાત્રસ્નિગ્ધતાસ્નેહદાર્ઢ્યાસ્થિપુષ્ટિભિર્ભેદઃ| દેહો- ર્ધ્વતાધારણમજ્જપોષણાભ્યામસ્થિ| સ્નેહબલાસ્થિપૂરણ શુક્રપુષ્ટિભિર્મજ્જા| હર્ષબલગર્ભોત્પાદનૈઃ શુક્રમ્||૩||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દેહં તુષ્ટ્યાદિભિઃ રસોનુગૃહ્ણાતિ| તુષ્ટિઃ મનઃપ્રીતિ| પ્રીણનં હૃદયાશ્વાસનમ્| રક્તસ્ય પુષ્ટિર્દ્ધાત્વાહારશ્ચેતિ સ્મરણીયં સર્વધાતુષુ| અસૃક્જીવનત્વાદિભિઃ| જીવનત્વં પ્રાણસન્ધારકત્વમ્| લેપાદિભિઃ માંસં દેહમનુગૃહ્ણાતિ| નેત્રાસ્નિગ્ધતાદિભિર્મેદઃ| દેહોર્ધ્વતાધારણેનાસ્થિ| દેહસ્યોર્ધ્વતયા ધારણં દેહોર્ધ્વતાધારણમ્| ઉત્થિતાસનમિતિ યાવત્| અન્યથા અસ્થ્યભાવાદ્દેહે માંસં પિણ્ડીભૂતંસ્યાત્| સ્નેહાદિભિર્મજ્જા| હર્ષાદિભિઃ શુક્રમ્||૩||
અવષ્ટમ્ભાનિલાનલધારણૈઃ શકૃત્| અન્નક્લેદનિર્વાહ ણેન મૂત્રમ્| ક્લેદત્વક્સ્નેહરોમધારણૈઃ સ્વેદ ઇતિ||૪||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અવષ્ટમ્ભાદિભિઃ શકૃત્| અવષ્ટમ્ભઃ શરીરધારણશક્તિઃ| અન્નક્લેદવાહનેન મૂત્રમ્| ક્લેદાદિધારણેન સ્વેદઃ| અન્યથા શેષ એવ સ્યાત્| ઇતિ દોષાદીનાં પ્રાકૃતં સ્વરૂપમ્||૪||
કાર્શ્યકાર્ષ્ણ્ય્ગત્રકમ્પસ્ફુરણોષ્ણકામિતાસંજ્ઞાનિદ્રાના શબલેન્દ્રિયોપઘાતાસ્થિશૂલમજ્જાશોષમલસઙ્ગાધ્માના ટોપમોહદૈન્યભયશોકપ્રલાપાદિભિર્વૃદ્ધો વાયુઃ પીડયતિ| પીતત્વગ્લાન્દ્રિયદૌર્બલ્યૌજોવિસ્રંસશીતાભિ લાશદાહ તિક્તાસ્યતાતૃણ્મૂર્ચ્છાલ્પનિદ્રતાક્રોધાદિભિઃ પિત્તમ્| શ્વૈત્યશૈત્યસ્થૌલ્યાલસ્યગૌરવાઙ્ગસાદસ્રોતઃપિધાન મૂર્ચ્છાતન્દ્રાનિદ્રાશાસકાસપ્રસેકહૃલ્લાસાગ્નિસાદસન્ધિ વિશ્લેષાદિભિઃ શ્લેષ્મા||૫||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વૈકૃતમુચ્યતે| વિકૃતિર્દ્વિવિધા વૃદ્ધ્યાહીનતયા ચ| તત્ર પ્રથમં વૃદ્ધિરુચ્યતે| તં દેહં વૃદ્ધો વાયુઃ કાર્શ્યાદિભિઃ પીડયતિ| ગાત્રાણાં કમ્પઃ સર્વાઙ્ગચલનમ્| સ્ફુરણં ગાત્રૌકદેશે સ્વલ્પં ચલનમ્| અત્રાપ્યાદિગ્રહણાત્ દોષસ્વરૂપરોગગ્રહણાર્ત્ય્હાનિ વ્યાખ્યેયાનિ| પિત્તમ્ વૃદ્ધં પીતત્વક્ત્વાદિભિર્દેહં પીડયતિ| શ્લેષ્મા વૃદ્ધં શ્વૈત્યાદિભિઃ| શ્વૈત્યં ગાત્રશ્વેતતા||૫||
પ્રસેકારોચકસ્યવૈરસ્યહૃલ્લાસસ્રોતોરોધસ્વાદુદ્વેષાઙ્ગ મર્દાદિભિરન્યૈશ્ચ શ્લેષ્મવિકારપ્રાયૈઃ રસઃ| કુષ્ઠ- વિસર્પપિટકાસૃગ્દરાક્ષિમુખમેઢ્રગુદદાહગુલ્મવિદ્રધિ-પ્લીહવ્યઙ્ગકામલાગ્નિનાશતમઃપ્રવેશરક્તાઙ્ગનેત્રતાવાતરક્તપિત્તાદિભિરન્યૈશ્ચ પિત્તવિકારપ્રાયૈરસૃક્| ગલગણ્ડગણ્ડમાલાર્બુદગ્રન્થિતાલુજિહ્વાકણ્ઠરોગસ્ફિગ્ગલૌ- ષ્ઠબાહૂદરોરુજઙ્ઘાગૌરવવૃદ્ધિભિઃ શ્લેષ્મરક્તવિકારપ્રાયૈશ્ચ માંસમ્| પ્રમેહપૂર્વરૂપૈઃ સ્થૌલ્યોપદ્રવૈશ્ચાન્યૈરપિ શ્લેષ્મરક્તમાંસવિકારપ્રાયૈ| ર્મેદઃ| અધ્યસ્થિભિરધિદન્તૈશ્ચાસ્થિ| નેત્રાઙ્ગરક્તગૌરવૈઃ પર્વસુ ચ સ્થૂલમૂલારુભિર્મજ્જા| અતિસ્ત્રીકામતાશુક્રાશ્મરીસમ્ભવાભ્યાં શુક્રાધિક્યકમ્||૬||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પ્રસેકાદિભી રસઃ| અત્રાપ્યાદિગ્રહણાનિ પૂર્વવત્| પ્રસેકો મુખસ્રાવઃ હૃલ્લાસઃ સપ્રસેકો હૃદયોત્ક્લેશઃ| રક્તં કુષ્ઠાદિભિઃ| દાહશબ્દસ્યાક્ષ્યાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| તમઃપ્રવેશોઽતમસિ તમસીવ પ્રવેશઃ| ગલગણ્ડાદિભિર્માંસમ્| પ્રમેહપૂર્વરૂપાદિભિર્મેદો વૃદ્ધં પીડયતિ| પ્રમેહપૂર્વરૂપાણિ `સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધ' ઇત્યાદિના પ્રમેહનિદાને વક્ષ્યન્તે| સ્થૌલ્યોપદ્રવાણ્યતિસ્થૌલ્યાદતિ- ક્ષુત્તૃડિત્યાદિના દ્વિવિધોપક્રમણીયે વક્ષ્યમાણાનિ| અધ્યસ્થ્યાદિભિરસ્થિ| અસ્થ્નિ યદધિકમસ્થિ તદ્ધ્યસ્થિ| નેત્રગૌરવાદિભિર્મજ્જા| અરૂંષિ પિટકાવિશેષાઃ||૬||
કુક્ષિશૂલાટોપગૌરવૈઃ શકૃદાધિક્યમ્| બસ્તિતોદાધ્માનૈર્મૂત્રાધિક્યમ્| કણ્ડૂદૌર્ગન્ધ્યૈઃ સ્વેદઃ| અન્યેઽપિ ચ દૂષિકાદિમલા બાહુલ્યદ્રવતાકણ્ડૂગૌરવૈઃ||૭||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુબોધમ્||૭||
પ્રસેકારુચિહૃલ્લાસસંજ્ઞામોહાલ્પવાક્ચેષ્ટતાપ્રહર્ષા-ઙ્ગસાદાગ્નિવૈષમ્યાદિભિઃ ક્ષીણો વાયુઃ પીડયતિ| સ્તમ્ભ શૈત્યાનિયતતોદારોચકાવિપાકાઙ્ગપારુષ્યકમ્પગૌરવનખ-નયનશૌક્લ્યાદિભિઃ પિત્તમ્| ભ્રમોદ્વેષ્ટનાનિદ્રાઙ્ગમર્દ- પરિપ્લોષતોદદવદાહસ્ફોટનવેપનધૂમાયનસન્ધિશૈથિલ્ય- હૃદયદ્રવશ્લેષ્માશયશૂન્યતાદિભિઃ શ્લેષ્મા||૮||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ક્ષીણો વાયુઃ પ્રસેકાદિભિર્દેહં પીડયતિ| ક્ષીણં પિત્તં સ્તમ્ભનાદિભિર્દેહં પીડયતિ| અઙ્ગે તોદ ઇવ તોદઃ| અનિયતે દેશે વા કાલે વા તોદોઽનિયતતોદઃ| શ્લેષ્મા ક્ષીણો ભ્રમાદિભિઃ પીડયતિ| રજ્વાદિનાઙ્ગ ઉદ્વેષ્ટનમિવોદ્વેષ્ટનમ્| પરિપ્લોષઃ સન્તાપાત્ સ્વલ્પસ્ત્વગ્દાહઃ| અન્યે રોગા વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| ધૂમાયનં કણ્ઠે ધૂમ ઇવ| શ્લેષ્માશયા ઉરઃ કણ્ઠાદયઃ||૮||
શબ્દાસહત્વહૃદયદ્રવકમ્પશોષશૂલશૂન્યતાસ્પન્દન ઘટ્ટનૈરલ્પયાપિ ચ ચેષ્ટયા શ્રમતર્ષાભ્યાં રસઃ| ત્વગ્રૌક્ષ્યામ્લશીતાભિલાષસિરાશૈથિલ્યૈરસૃક્| સ્ફિગ્ગણ્ડાદિશુષ્કતાતોદરૌક્ષ્યાક્ષગ્લાનિસન્ધિસ્ફોટન-ધમનીશૈથિલ્યૈર્માંસમ્| પ્લીહવૃદ્ધિકટીસ્વાપસન્ધિ- શૂન્યતાઙ્ગરૌક્ષ્યકાર્શ્યશ્રમશોષમેદુરમાંસાભિલાષૈ- ર્માંસક્ષયોક્તૈશ્ચ મેદઃ| દન્તનખરોમકેશશાતનરૌક્ષ્યપારુષ્યસન્ધિશૈથિલ્યાસ્થિતો- દાસ્થિબદ્ધમાંસાભિલાષૈરસ્થિ| અસ્થિસૌષિર્યનિસ્તોદ- દૌર્બલ્યભ્રમતમોદર્શનૈર્મજ્જા| શ્રમદૌર્બલ્યાસ્ય શોષતિમિરદર્શનાઙ્ગમર્દપાણ્ડુતાસદનક્લૈબ્યમુષ્કતોદ મેઢ્રધૂમાયનૈશ્ચિરાચ્ચ નિષેકેણ સરક્તનિષેકેણ વા શુક્રમ્||૯||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રસઃ ક્ષીણઃ શબ્દાસહત્વાદિભિઃ પીડયતિ| સ્વલ્પેનાપિ કર્મણા શ્રમસ્તર્ષશ્ચ ભવતિ| અસૃક્ ક્ષીણં ત્વગ્રૌક્ષ્યાદિભિઃ પીડયતિ| માંસં ક્ષીણં સ્ફિક્શુષ્કતાદિભિઃ પીડયતિ| ધમન્યોઽઙ્ગવિભાગે વક્ષ્યન્તે| તાસાં શૈથિલ્યં નિબિડત્વનાશઃ| પ્લીહાવૃદ્ધ્યાદિભિઃ સ્ફિક્શુષ્કતાદિભિર્માંસક્ષયોક્તૈર્મેદઃ ક્ષીણં પીડયતિ| મેદુરસ્ય માંસે ભોજનાભિલાષઃ| દન્તશાતનાદિભિરસ્થિક્ષીણં પીડયતિ| અસ્થિબદ્ધે માંસે મૃગપરશુકાદૌ રુચિસ્તદભિલાષઃ| મજ્જાસ્થિસૌષિર્યાદિભિઃ પીડયતિ| નિસ્તોદો વૃદ્ધસ્તોદઃ| તમોદર્શનમતમસ એવ તમસોઽનુભવઃ| શુક્રં ક્ષીણં શ્રમાદિભિઃ પીડયતિ| સદનમગ્નિસાદઃ| ક્લૈબ્યં રત્યનભિમુખતા| મેઢ્રસ્ય શેફસો ધૂમાયનમન્તઃ સધૂમતેવ||૯||
સશબ્દસ્ય વાયોઃ કુક્ષૌ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ભ્રમણેનાન્ત્ર વેષ્ટનેન પાર્શ્વહૃદયપીડનેનાલ્પતયા ચ શકૃત્| બસ્તિનિસ્તોદમુખશોષકૃચ્છ્રાલ્પવિવર્ણમૂત્રતાદિભિઃ સરુધિરમૂત્રતયા વા મૂત્રમ્| સ્તબ્ધરોમકૂપતારોમચ્યવનત્વક્પરિપાટનસ્વાપપારુષ્ય સ્વેદનાશૈઃ સ્વેદઃ| અન્યેઽપિ ચ મલા યથાયથં મલાયનં શોષશૂન્યત્વલાઘવૈઃ||૧૦||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શકૃત્ ક્ષીણં કુક્ષૌ તિર્યગૂર્ધ્વં સશબ્દસ્યાપાનવાયોર્ભ્ર મણેનાન્ત્રવેષ્ટનેન હૃત્પાર્શ્વપીડનાદિના ચ પીડયતિ| વેષ્ટનમિવ રજ્વાદિના વેષ્ટનમ્| મૂત્રં ક્ષીણં બસ્તિનિસ્તોદાદિના પીડયતિ| બસ્તેર્મૂત્રાધારસ્ય શલાકાદિભિર્નિસ્તોદ ઇવ નિસ્તોદઃ| અથવા કેવલયૈવ સરુધિરમૂત્રતયા મૂત્રં ક્ષીણં પીડયતિ| મૂત્રક્ષયા ત્સરુધિરમૂત્રતા ભવતીતિ યાવત્| સ્વેદઃ ક્ષીણો રોમકૂપસ્તમ્ભનાદિના દેહં પીડયતિ| ત્વચઃ સ્વાપ ઉપઘાતાદચૈતન્યમ્| અન્યેઽપિ ચ મલા દૂષિકાદયો યથાયથં યથાસ્વં મલાધારં શોષાદિના ક્ષીણાઃ પીડયન્તિ| શોષાદીનાં ત્રયાણાં મલાયનશબ્દેન સમ્બન્ધઃ||૧૦||
વિપરીતગુણક્ષયવૃદ્ધિભ્યાં ચ વૃદ્ધિક્ષયાવુપલક્ષયેત્| મલાનાં ત્વતિસઙ્ગોત્સર્ગાભ્યાં ચ તદ્વૃદ્ધિક્ષયૌ||૧૧||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નનુ કિમેતાવદેવ દોષાદીનાં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણમુતાન્યદપીત્યાહ-વિપરીતેત્યાદિ| દોષાદીનાં સર્વેષાં યે વિપરીતા ગુણાસ્તેષાં દેહે યદા ક્ષયો દૃશ્યતે તદા તેષાં દોષાદીનાં વૃદ્ધિમુપલક્ષયેત્| યદા તુ દોષાદિવિપરીતાનાં ગુણાનાં વૃદ્ધિર્દૃશ્યતે દેહે તદા દોષાદીનાં ક્ષયમુપલક્ષયેત્| ઉદાહરણં યથા વાતસ્ય ગુણા રૂક્ષલઘુશીતાદયસ્તેષાં વિપરીતા સ્નિગ્ધગુરૂષ્ણાદયઃ તેષાં સ્નિગ્ધત્વાદીનાં દેહે ક્ષયો યદા દૃશ્યતે તદા વાયોર્વૃદ્ધિમુપલક્ષયેત્| યદા તુ તેષામેવ સ્નિગ્ધાદીનાં દેહે વૃદ્ધિર્દૃશ્યતે તદા વાતસ્ય ક્ષયમુપલક્ષયેત્| ઇત્યેવં સ્વબુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય ધાતૂનાં મલાનાં ચ વાચ્યમ્| મલાનાન્તુ વિશેષતઃ અતિસઙ્ગોત્સર્ગૌ યથાસઙ્ખ્યેન વૃદ્ધિક્ષયોપલક્ષણૌ| મલાનાં શકૃદાદીનાં સઙ્ગેન બહિરપ્રવૃત્ત્યા તેષામેવ વૃદ્ધિમુપલક્ષયેત્||૧૧||
વૃદ્ધેસ્તુ મલાનાં ક્ષયઃ પીડયતિ| સુતરામનૌચિત્યાત્||૨||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તથોત્સર્ગેણ બહિઃ પ્રવૃત્ત્યા તેષાં ક્ષયમુપલક્ષયેત્| મલાનાં ચ વૃદ્ધિર્ન તથા પીડાકરી યથા ક્ષયઃ | કુતઃ? અનૌચિત્યાત્| દેહિનો હિ પ્રાયેણ મલક્ષયોઽનુચિતોઽ નભ્યસ્તઃ| વૃદ્ધિસ્તૂચિતૈવ|
તત્રાસ્થિનિ સ્થિતો વાયુઃ અસૃક્સ્વેદયોઃ પિત્તમ્| શેષેષુ શ્લેષ્મા તસ્માદેકવૃદ્ધિક્ષયકારણત્વમેષામ્| નત્વેવ મસ્થિવાય્વોઃ| સર્વૈવ હિ વૃદ્ધિઃ પ્રાયોઽતિસન્તર્પણનિમિત્તત્વાચ્છ્લેષ્મણાનુગતા તદ્વિપર્યયા ચ્ચ ક્ષયો વાયુના તસ્માલ્લઙ્ઘનબૃંહણાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયજાન્ વિકારાનુપચરેત્| પવને તુ બૃંહણલઙ્ઘનાભ્યામ્| સર્વત્ર ચ દ્રવ્યગુણકર્મવિપર્યય તુલ્યભાવેનાવિરુદ્ધેન||૧૩||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર દોષાદિષ્વાશ્રયાશ્રયિભાવેન વૃદ્ધિક્ષયકારણં દર્શયિતુકામ આહ-તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષુ વાતાદિષુ મધ્યે વાયુરસ્થ્નિ સ્થિતઃ સ્વેદે રક્તે ચ પિત્તં સ્થિતમ્| અસ્થિ સ્વેદં રક્તં ચ વર્જયિત્વા શેષેષુ રસાદિષુ શ્લેષ્મા સ્થિતઃ| એતે રસાદયો દોષાણામવિકૃતાનામાશ્રયાઃ| તસ્માદેષામાશ્રયાણામાશ્રયિણાં ચૈકમેવ વૃદ્ધિક્શયકારણમ્| એકસં સાધારણમિત્યર્થઃ| યદેવાશ્રયસ્ય વૃદ્ધિક્ષયકારણં તદેવાશ્રયિણસ્તથા યદેવાશ્રયિણસ્તદેવાશ્રયસ્યાપીતિ| એવં ક્ષયેઽપ્યુચ્યતે| તત્રોદાહરણં યથા યદેવોષ્ણં સુરાદિકં પિત્તસ્ય વૃદ્ધિકારણં તદેવ સ્વેદરક્તયોસ્તથા શીતસ્થિરાદિકં પિત્તસ્ય ક્ષયકારણં તદેવ રક્તસ્વેદયોશ્ચ| એવં શ્લેષ્મણોઽપિ વાચ્યમ્| વાયોસ્તુ સ્વયં તન્ત્રકૃન્નિવારણં કરોતિ| નત્વેવમસ્થિવાય્વોરિતિ| તત્રાનન્તરોક્તયોર્વૃદ્ધિક્ષયયોઃ સર્વેત્યાદિના ચિકિત્સાર્થમાહ| હિ શબ્દો યસ્માદર્થે| યેયં શારીરણાં ભાવાનાં વૃદ્ધિઃ સા પ્રાયેણ શ્લેષ્મણાનુગતા અતિસન્તર્પ ણનિમિત્તત્વાત્| સન્તર્પણેન હ્યત્યુપયુજ્યમાનેન સર્વે શારીરા ભાવા વૃદ્ધિં યાન્તિ| અતોઽસ્યા વૃદ્ધેરેકકારણત્વાત્ શ્લેષ્માનુગતિં કરોતિ| ય્શ્ચ શારીરાણાં ભાવાનાં ક્ષયઃ સ વાયુનાનુગતઃ| કુતઃ? વિપર્યયાત્| પોઓર્વોક્તહેતુતઃ અત્યપતર્પણનિમિત્ત ત્વાચ્છારીરભાવક્ષયસ્યેત્યર્થઃ| તસ્માત્ સર્વાન્ દોષાદિ વૃદ્ધિજાન્ રોગાન્ વક્ષ્યમાણેન લઙ્ઘનેનોપચરેત્| સર્વાંશ્ચ શારીરભાવક્ષયજાન્ રોગાન્ બૃંહણેનોપચરેત્| ઇત્યત્ર હેતુર્વૃદ્ધિક્ષયયોર્યથાસઙ્ખ્યેન શ્લેષ્મવાય્વનુગતત્વમ્| વાતે તુ વૈપરીત્યમ્| વાતસ્ય વૃદ્ધિં બૃંહણોપચરેત્| ક્ષયં લઙ્ઘનેતિ| તથા સર્વત્ર દોષાદિવર્ગે વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસંખ્યેન દ્રવ્યાદીનામવિરુદ્ધેન વિપર્યયભાવેન તુલ્યભાવેન ચોપચરેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ સર્વસ્ય દોષાદેર્વૃદ્ધિદ્રવ્યાદિવિપર્યયભાવેનોપચરેતી દ્રવ્ય વિપર્યયભાવો યદ્ગુણવિશેષાનપેક્ષયૈવ દ્રવ્યસ્ય શારીરસ્ય બાહ્યદ્રવ્યાદ્વૈપરીત્યમ્| યથા માંસસ્ય ગવેદુકાન્નાત્| ગુણવિપર્યયભાવો વિપરીત ગુણત્વમ્| યથા માંસસ્ય મધુનઃ| શ્લેષ્મણઃ શીધ્વારનાલાભ્યામ્| કર્મણો વાક્યસ્ય શારીરાત્ દ્રવ્યતઃ ફલે વૈપરીત્યમ્| યથા માંસસ્ય શોકાદ્વાયોશ્ચ સ્વપ્નાદિત્યેવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| તુલ્ય ભાવઃ શારીરાણાં ભાવાનાં બાહ્યૈર્દ્રવ્યાદિભિઃ સાદૃશ્યં યથા માંસસ્ય માંસેન રક્તસ્ય રક્તેનેતિ| ગુણાનાં તુલ્યભાવો યદ્ દ્રવ્યજાત્યસાદૃશ્યેઽપિ ગુણસાદૃશ્યં યથા શુક્રસ્ય ક્ષીરસર્પિર્ભ્યામ્| કર્મ ક્રિયા તસ્યાશ્ચ શરીરેણદ્રવ્યેણ તુલ્યભાવઃ ક્રિયાફલદ્વારેણ| યથા વાતસ્ય ધાવનપ્લવનાદિના કર્મણા| શ્લેશ્મણશ્ચ હર્શસ્વનાભ્યામ્| અવિરુદ્ધેનેતિ વિપર્યયેણ તુલ્યભાવેન ચ સમ્બધ્યતે| તેન યત્ર વૃદ્ધિવિપર્યયભાવેનોપચર્યા તત્ર તથા વિધ વિપર્યયો ગ્રાહ્યઃ| યસ્તદ્વિજાતીયવૃદ્ધિસંપાદનયા ન વિરુદ્ધ્યતે| તથા ક્ષયે તુલ્યભાવો યોગ્યેન વૃદ્ધેન સમેન વા ન વિરુદ્ધ્યતે||૧૩||
ધાતવઃ ખલુ શારીરાઃ સમાનૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠૈર્વાઽઽહારવિહારૈરભ્યસ્યમાનૈર્વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ| હ્રાસં તુ વિપરીતૈર્વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠૈર્વા| તથાહિ દેહધાતવો યે ગુરવસ્તે ગુરુભિરૈક્યકારિતયોપચીયન્તે| લઘવસ્તુ લઘુભિઃ| તદ્વિપરીતૈસ્તુ પૃતહ્ક્ત્વાકારિભિરપચીયન્તે| તસ્માદન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યોઽપિ સુતરાં રક્તમાપ્યાય્યતે| રક્તેન માંસં, માંસેન મેદો, મેદસાઽસ્થિ, તરુણાસ્થ્ના મજ્જા, મજ્જા શુક્રં, શુક્રેણામગર્ભેણ ગર્ભઃ| યત્ર ત્વેવંલક્ષણેનસામાન્યેન સામાન્યવતામાહારવિહારાણામસાન્નિધ્યં સ્યાત્, સન્નિહિતાનાઞ્ચાભ્યવહરણમશક્યં વિરુદ્ધત્વાદ્ ઘૃણિત્વાદરુચેરન્યસ્માદ્વા કારણન્તરાત્| તત્ર સમાનગુણભૂયિષ્ઠાનામયપ્રકૃતીનામાહારવિહારાનામભ્યવહારઃ શ્રેયાન્| તદ્યથા શુક્રક્ષયે ક્ષીરસર્પિષોરુપયોગો મધુરસ્નિગ્ધશીતાનામપરેષાં ચ દ્રવ્યાણામ્||૧૪||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નનુ દોષાદીનાં વૃદ્ધિક્ષયયોર્લક્ષણં ચિકિત્સા ચોક્તા કારણં નોક્તમતસ્તત્પ્રતિપાદનાર્થમાહ- ધાતવ ઇત્યાદિ| ધાતુશબ્દેન દેહધારણસામાન્યાત્ સર્વે દોષાદય ઉચ્યન્તે| તેન ધાતવઃ શારીરાઃ શરીરસ્થાઃ સમાનૈર્જાત્યા સદૃશૈરાહારૈર્વિહારૈશ્ચ વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ| અથવા સમાનગુણભૂયિષ્ટૈર્વિહારૈશ્ચ વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ| અથવા સમાનગુણભૂયિષ્ટૈર્જાતિવિસદૃશૈરપિ બાહુલ્યેન સદૃશગુણૈરિત્યર્થઃ| એવં ધાતવો જાતિવિપરીતૈર્વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠૈર્વા હ્રાસં પ્રાપ્નુવન્તિ| તથા હીત્યાદિના તન્ત્રકાર એવોદાહરણપૂર્વકં દર્શયતિ| દેહે શરીરે યે માંસકફાદ્યા ગુરવો ધાતવઃ તે તથાવિધૈર્ગુરુભિરેવ| બાહ્યૈરુપચીયન્તે| વિપરીતૈસ્તુ લઘુભિઃ પૃથક્ત્વકારિભિર્વિજાતીયૈરપચીયન્તે| પૃથક્ત્વં તજ્જાત્યપરિપોષઃ| એવં લઘુધાતૂનામપિ વાતાદીનાં વાચ્યમ્| તસ્માદ્યત એવમત એવ ન તથાન્યે ભાવા માંસસ્ય વૃદ્ધિકારણં યથા માંસં યથઃ સર્વેણ પ્રકારેણ તયોરેવ સાદૃશ્યમ્| એવં સર્વધાતૂનાં વાચ્યમ્| યત્ર ત્વનન્તરોક્તં સમાનં ધાતોર્ન સન્નિહિતમ્, સન્નિહિતમપિ કેનચિદ્ધેતુના વાભ્યવહર્તું ન પાર્યતે, તત્રાન્યપ્રકૃતીનાં જાત્યા સમાનાનાં સમાનગુણભૂયિષ્ઠાનામાહારવિહારાણાં નાનાવિધાનામભ્યવહારો વિધેયઃ| નનુ કથં સન્નિહિતાનામભ્યવહરણમશક્યત આહ-વિરુદ્ધત્વાત્, ઘૃણિત્વાદરુચેશ્ચ| વિરુદ્ધત્વં વિવિક્ષિધાતુવિજાતીયધાતુવૃદ્ધિદ્વારેણ દેહેઽપથ્યત્વં ધાતુસામાન્યેઽપિ| ઘૃણિત્વમાહારવિષેષજુગુપ્સાવત્વમ્| અરુચિર્યત્ર ન કિઞ્ચિદ્રોચતે| ન ચ જુગુપ્સા વિદ્યતે| એવં તત્ર ધાતુવિજાતીયસ્ય સદૃશગુણસ્ય ત્વભ્યવહારઃ શ્રેયાન્| તદ્યથેત્યુદાહરણેનૈતદેવ સ્ફુટયતિ|
કર્માપિ યદ્યસ્ય ધાતોઃ સમાનક્રિયતયા વૃદ્ધિકરં તસ્ય તસ્ય વૃદ્ધિમભિલષતા તત્તદાસેવ્યમ્| તથૈવ ચાતુલ્યક્રિયતયા હ્રાસકરં તદર્થિનેતિ| અપિ ચ - વિશેષતો રક્તવૃદ્ધિજાન્ રક્તનિર્હરણપ્રસાદનકાયવિરેચનેન| માંસવૃદ્ધિજાન્ સંશોધનશસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ| મેદોજાન્ સ્થૌલ્યકાર્શ્યક્રિયાક્રમેણ| રક્તક્ષયજાન્ માંસરસમદ્યક્ષીરૈઃ| અસ્થિક્ષયજાન્ બસ્તિભિસ્તિક્તોપહિતૈઃ ક્ષીરસ્તિભિશ્ચ| શકૃદ્વૃદ્ધિજાનતીસારવિધાનેન| શકૃત્ક્ષયજાન્ મેહકૃચ્છ્રચિકિત્સયા| સ્વેદક્ષ્યજાનભ્યઙ્ગવ્યાયામમદ્યસ્વપ્નનિવાતશરણાસ્વેદૈરિતિ||૧૫||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કર્માપીત્યાદ્યુક્તાર્થપ્રાયમિતિ| સામાન્યેન ધાતુવૃદ્ધિહાન્યોઃ કારણ્મુક્ત્વા તજ્જાતાનાં રોગાનામપિ ચેત્યાદિના ચિકિત્સાસમુચ્ચયં કરોતિ| વિશેષગ્રહણં યદ્યપિ વૃદ્ધધાતુજાનાં ક્ષીણધાતુજાનાં ચ રોગાણાં ધાતોર્વિસદૃશૈઃ સદૃશૈશ્ચ દ્રવ્યાદિભિરુપશમો ભવતિ| તથાઽપ્યસારણ્યેન તેષાં રક્તાદિજાનાં રોગાણાં વિશેષેણેદં કાર્યમિતિ પ્રદર્શનાર્થમ્| અત એવ વિશેષગ્રહણાદનુક્તશેષધાતુવૃદ્ધિક્ષયરોગચિકિત્સાઽનારમ્ભો ન દોષાય તન્ત્રકૃતઃ| રક્તસ્ય નિર્હરણં સિરાવ્યધાદિના| પ્રસાદનં સામર્થ્યાદ્રક્તસ્યૈવ સ્વલ્પદુષ્ટૌ| મેદોજાનાં દ્વૈવિધ્યં વૃદ્ધિક્ષયકૃતમ્| તત્ર મેદોવૃદ્ધિજાન્ સ્થૌલ્યક્રિયાક્રમેણ સ્થૌલ્યચિકિત્સયોપચરેત્| મેદઃક્ષયજાન્ કાર્શ્યચિકિત્સયા| એષા ચ દ્વિવિધાપિ ચિકિત્સા દ્વિવિધોપક્રમણીયે વક્ષ્યતે| અસ્થિક્ષયજાન્ રોગાન્ બસ્થિભિસ્તથા તિક્તોપહિતૈર્યથાયોગ્યતિક્તદ્રવ્યસહિતૈઃ કલ્પે વક્ષ્યમાણૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિશ્ચેતિ પ્રાધાન્યખ્યાપનમ્| કુલ્માષઃ સસ્યાન્નમ્| અજમેષયોર્મધ્યમન્તર્જઠરમાંસમ્| આદિગ્રહણાદન્યાનિ પુરીષજનનાનિ ગૃહ્યન્તે| મૂત્રવૃદ્ધિજાન્ પ્રમેહચિકિત્સયા મૂત્રક્ષયજાન્ મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સયેતિ| સ્વેદક્ષયજાનભ્યઙ્ગાદિભિઃ સ્વેદાન્તૈશ્ચિકિત્સેત્||૧૫||
Adhikarana ધાત્વગ્નિમાન્દ્યતૈક્ષ્ણાભ્યાં ધાતુવૃદ્ધિક્ષયૌ, સમાનવિશેષદ્રવ્યે વૃદ્ધિક્ષયકારણે (૧૬) · Śloka ૧૬
ભવતિ ચાત્ર યે પાચકાંશા ધાતુસ્થાસ્તેષાં માન્દ્યાતિતૈક્ષ્ણ્યતઃ વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચ ધાતૂનાં જાયતે શૃણુ ચાપરમ્| પારમ્પર્યેઽપિ દાવાગ્નેસ્તત્ પ્રાપ્યેન્ધનં શિખા| વૃદ્ધિક્ષયૌ યથા યાતિ તદ્વદ્ધાતુ પરમ્પરા| દ્રવ્યં તુલ્યં વિશિષ્ટં હિ સ્વં સ્વં વૃદ્ધ્યૈ ક્ષયાય ચ| પ્રત્યાત્મબીજનિયતં ભૃશમાશુ પ્રજાયતે||૧૬||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભવતિ ચાત્રેત્યનેકશ ઉક્તમ્| પાચકનામ્નોઽગ્નિસ્વરૂપસ્ય પિત્તસ્ય યેંઽશા ભાગાઃ સપ્તસુ ધાતુષુ સ્થિતાસ્તેષાંધાતુસ્થાનામનલાનાં માન્દ્યતો ધાતુવૃદ્ધિઃ| પાકેનોત્તરધાત્વાપાદનાયાસ્ય પૂર્વધાતોઃ ક્ષપણકારણસ્યાગ્નેરલ્પત્વાત્તથા તેષામેવ તૈક્ષ્ણ્યાત્ ધાતૂનાં ક્ષયો જાયતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ યદ્યપ્યન્નપાચકાગ્નિપરાયત્તવૃદ્ધિક્ષયા ધાત્વગ્નયઃ, તથાપ્યાહારદ્રવ્યશક્તિવશાદ્ય એવાન્યતમો ધાત્વગ્નિર્મન્દી ભવતિ સ એવ સ્વસ્ય ધાતોઃ ક્ષપણાશક્તત્વાત્ વૃદ્ધિમેવ જનયતિ| એવં તીક્ષ્ણોઽગ્નિઃ સ્વસ્ય ધાતોઃ ક્ષયમ્| શૃણુ ચાપરમિત્યનેન દૃષ્ટાન્તં વક્તુમસ્યાર્થસ્યોપક્રમતે| કિં શૃણોમીતિ શિષ્યેણ પૃષ્ટ આહ - પારંપર્યેત્યાદિ| દાવાગ્નેઃ સમ્બન્ધિની શિખા પારંપર્યેઽપ્યવ્યુચ્છિન્નવનદાહપ્રવૃત્તેઽપિ યથા તત્તદ્વિશિષ્ટમિન્ધનં પ્રાપ્ય વૃદ્ધિં ક્ષયં ચ યાતિ| તથૈવ ધાતુપરમ્પરા ધાતુસમૂહઃ| કોઽસ્ય ભાષિતસ્યાર્થઃ? ઉચ્યતે| દાવાગ્નિર્યદ્યપિ સકલં વનં દહતિ તથાપિ તત્સમ્બન્ધિની શિખા જ્વાલા યદા મહદ્ વૃક્ષાદીન્ધનમાશ્લિષ્યતિ| તદા સા જ્વાલા વૃદ્ધિં યાતિ| યદા તુ સ્વલ્પમિન્ધનં પ્રાપ્નોતિ તદા સા જ્વાલા ક્ષયં યાતિ| એવં ધાતુ પરમ્પરાપિ| તસ્ય ઇન્ધનમાહારસારઃ| યત્ર તુ ધાત્વગ્નિમાન્દ્યાદક્ષપનાત્સ આહારસારઃ સન્તતં સ્રોતઃપ્રવાહાનનુપ્રવેશેન વૃદ્ધો ભવતિ તત્ર સ ધાતુર્વૃદ્ધિં યાતિ એવં ક્ષયેઽપિ વિકલ્પ્ય વાચ્યમ્ ધાતુવૃદ્ધિક્ષયકારણેનેદમુચ્યતે - દ્રવ્યમિત્યાદિ સર્વં દ્રવ્યં બાહ્યમાભ્યન્તરેણ તુલ્યં સત્ ભૃશમાશુ ચ વૃદ્ધ્યૈ જાયતે ભ્રુશમત્યર્થમાશુ શીઘ્રમેવ વિશિષ્ટં વિસદૃશં ક્ષયાય જાયતે કુત આહ-પ્રત્યાત્મબીજનિયતત્વાત્ પ્રતિસ્વરૂપં નિયતકારણત્વાદિત્યર્થઃ તથા હિ માંસમેવ યથા માંસકારણં ન તથાન્યત્ ઇદમપિ ધાતુવૃદ્ધિક્ષયકારણમુચ્યતે||૧૬||
પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્વૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ચ તદ્વિધમી||૧૭||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પૂર્વમિત્યાદિ યો ધાતુર્યસ્માત્ પૂર્વઃ સ વૃદ્ધઃ સન્ પરમનન્તરં તથાવિધમાત્મસદૃશં વૃદ્ધમેવ કુર્યાદિત્યર્થઃ એવં પૂર્વં કારણાન્તરેણ ક્ષીયં ઉત્તરં તથાવિધં ક્ષીણમેવ કરોતિ યતો ધાત્વાહારા હિ ધાતવ ઇત્યુક્તમ્ ઇતિ દોષાદીનાં વૃદ્ધિક્ષયકારણમુક્તમ્|
દોષા દુષ્ટા રસૈર્ધાતૂન્ દૂષયન્ત્યુભયે મલાની અધો દ્વે સપ્ત શિરસિ ખાનિ સ્વેદવહાનિ ચ મલા મલાયનાનિ સ્યર્યથાસ્વં તેષ્વતો ગદાઃ||૧૮||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તે ચ દોશાદયો દુષ્ટારોગકરણતમેવ યાન્તીત્યુચ્યતે- દોષા દુષ્ટા ઇત્યાદિ| દોષા વાતાદયો દુષ્ટા ધાતૂન્ રસાદીન્ દૂષયન્તિ| તે તુ દોષાઃ કથં દુષ્યન્તીત્યાહ-રસૈર્મધુરાદિભિર્યુક્તૈરિત્યર્થઃ|ઉભયે દોષાશ્ચ ધાતવશ્ચ દુષ્ટા મલાન્ દૂષયન્તિ| તે ચ મલા દુષ્ટા મલાયનાનિ મલમાર્ગાન્ દૂષયન્તિ| કાનિ તાનીત્યાહ-અધો દ્વે ઇત્યાદિ| અધો દ્વે ગુદમેઢ્રે| શિરસિ સપ્ત| દ્વૌ કર્ણૌઈ દ્વૌ નાસાપુટૌ| દ્વે અક્ષિણી| આસ્યં ચેતિ| યથા સ્વેદવહાનિ સકલરોમકૂપાનિ ઇતિ મલાનાં શકૃદાદીનામયનાનિ મર્ગાઃ| અતઃ કારણાદ્યાતો દુષ્ટદોષદૂષિતમલાનામાશ્રયભૂતાનિ મલાયનાન્યતસ્તેષુ યથાસ્વં ગદાઃ સ્યુઃ| ય એવ મલો દુષ્ટસ્તદયનસ્યૈવ રોગોત્પત્તિરિત્યર્થઃ||૧૮||
વક્ષ્યન્તે વાતજાસ્તત્ર નિદાને વાતરૌગિકે||૧૯||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતે દોષાદયો દુષ્ટા યતો રોગાન્ કુર્વન્તિ અતસ્તેશાં દોષાણાં વિશિષ્તસ્થાનાશ્રયેણ રોગા ઉચ્યન્તે તત્ર વાતજા રોગા વાતવ્યાધિનિદાને વક્ષ્યન્તે|| ૧૯||
પિત્તં ત્વચિ સ્થિતં કુર્યાદ્વિસ્ફોટકમસૂરિકાઃ| રક્તો વિસર્પં દાહં ચ માંસે માંસ્પાકકોથનમ્| સદાહાન્મેદસિ ગ્રન્થીન્ સ્વેદાત્યુદ્વમનં તૃષમ્| અસ્થ્નિ દાહં ભૃશં મજ્જિ હારિદ્રનખનેત્રતામ્| પૂતપીતાવભાસં ચ શુક્રં શુક્રસમાશ્રિતમ્| શિરાગતં ક્રોધનતાં પ્રલાપં સ્નાવગં તૃષમ્| કોષ્ઠગં મદતૃડાદાહાન્ વ્યાપિનોઽન્યાંશ્ચ યક્ષ્મણઃ||૨૦||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિત્તમિત્યાદિ સુભોધં મસૂરિકા મસૂરવર્ણપ્રમાણાઃ પિટકાઃ કોથનં ક્લેદઃ સ્વેદસ્યાત્યુદ્વમનં બહિર્નિર્ગમનમી અસ્થિસ્થિતં પિત્તં ભૃશં દેહે દાહં કરોતિ વ્યાપિનોઽપિ યક્ષ્માણઃ સર્વશરીરચરા વ્યાધયો રક્તપિત્તાદયઃ||૨૦||
શ્લેષ્મા ત્વચિ સ્થિતઃ કુર્યાત્સ્તમ્ભં શ્વેતાવભાસતામ્| પણ્ડ્વામયં શોણિતગો માંસસંસ્થોઽર્બુદાપચીઃ| આર્દ્રચર્માવનદ્ધાભગાત્રતાં ચાતિગૌરવમ્| મેદોગઃ સ્થૂલતાં મેહમસ્થ્નાં સ્તબ્ધત્વમસ્થિગઃ| મજ્જગઃ શુક્લનેત્રત્વં શુક્રસ્થઃ શુક્રસઞ્ચયમ્| વિબન્ધં ગૌરવં ચાતિ સિરાસ્થઃ સ્તબ્ધગાત્રતામ્| સ્નાયુગઃ સન્ધિ શૂલત્વં કોષ્ઠગો જઠરોન્નતિમ્| અરોચકાવિપાકૌ ચ તાંસ્તાંશ્ચ કફસંભવાન્||૨૧||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનન્તરં શ્લેષ્મણો રોગકર્તૃત્વમાશ્રયવિશેષેણાહ- શ્લેષ્મા ત્વચિત્યાદિ| શ્વેતાવભાસતા શ્વેતવર્ણ દર્શિત્વમ્| મેદસિ સ્થિતઃ સ્થૌલ્યં પ્રમેહં ચ કરોતિ| અસ્થિગતઃ સ્વાશ્રયાણામસ્થ્નાં સ્તબ્ધત્વં કરોતિ| શુક્રસ્થિતઃ શુક્રસ્ય સઞ્ચયં ધારણેન બહુત્વં કરોતિ| વિબન્ધો બહિષ્પ્રવૃત્તિઃ| નિરોધઃ શુક્રસ્ય| તસ્યૈવાતિગુરુત્વં ચ કરોતિ| કોષ્ઠગો જઠરોન્નત્યાદીન્ કરોતિઈ તાંસ્તાન્ કફજાન્ શ્લેશ્મજ્વરશ્લેષ્મગુલ્મ કામલાદીન્ સર્વાન્ શ્લેષ્મોદ્ભવાન્ ગદાન્ કરોતિ||૨૧||
વિણ્મૂત્રયોઃ સાશ્રયયોસ્તત્ર તત્રોપદેક્ષ્યતે ઉપતાપોપઘાતૌ તુ સ્વાશ્રયેન્દ્રિયગામલાઃ||૨૨||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિશિ પુરીષે મૂત્રે ચ તયોશ્ચાશ્રયે સ્થિતા દોષા યત્ કુર્વન્તિ તત્તસ્ય તત્ર મૂત્રાઘાતાતિસારાદાવુપદેક્ષ્યતે એતે ચ મલા વાતદયો યદા ઇન્દ્રિયં પ્રાપ્નુવન્તિ તદા તસ્ય મલોપતપ્તસ્યેન્દ્રિયસ્ય ચક્ષુરાદેર્ય આશ્રયઃ અક્ષ્યાદિસ્તત્ર સ્વાશ્રયે ઉપતાપં વોપઘાતં વા કુર્વન્તિ સ્વલ્પત્વાદુપતાપમાધિક્યાદુપઘાતમિતિ મલાનામાશ્રયભેદેને રોગ-કર્તૃત્વમ્||૨૨||
વ્યાયામાદૂષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાદહિતાચરણાદપિ કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ દોષા યાન્તિ તથા તેભ્યઃ સ્રોતોમુખવિશોધનાતી વૃદ્ધ્યાભિષ્યન્દનાત્પાકાત્કોષ્ઠં વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્||૨૩||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નનુ દોષાણાં સકલશરીરવ્યાપિત્વેઽપિ કોષ્ઠાખ્યઃ પ્રધાન આશ્રયો યતસ્તત્ર બાહુલ્યેન તિષ્ઠન્તિ એવં ચ સતિ કથં તેષાં રક્તાદ્યાશ્રયેણેન રોગકર્તૃત્વમિત્યાહ-વ્યાયામેત્યાદિ વ્યાયામાદિભિઃ કારણૈર્દોષાઃ કોષ્ઠં મુક્ત્વા શાખાદીનિ યાન્તિ શાખા ભિષક્શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધા રક્તાદયો ધાતવસ્ત્વક્ચ અસ્થ્નાં મર્માણ્યસ્થિમર્માંણિ તત્ર વ્યાયામેન શિથિલીભૂતેષુસ્રોતસ્સુ વાયૌ પ્રેરક ઉદીર્ણે તત્પ્રેરિતા દોષાઃ કોષ્ઠં મુક્ત્વા શાખાદીનિ યાન્તિઈ તથા ઊષ્મણોઽગ્નેસ્તૈક્ષ્ણ્યાત્ પરિત્યક્તનિબિડભાવા વિલિના ઇવ સર્વતોઽભિસરન્તિ એવમહિતસ્યાહારાદેરાચરણાદપિ શાખાદીનિ યાન્તિ દોષસ્ય કોષ્ઠાખ્યસ્થાનભ્રંશકરણસ્વરૂપાપથ્યસેવનાદિતિઈ મારુતસ્ય વાયોશ્ચ કારણાન્તરેણ સ્વભાવેનૈવ વા દ્રુતત્વાતી વાયોશ્ચ વાય્વન્તરપ્રેરણં દૃષ્ટત્વાન્નાસમ્બદ્ધમી નનુ તત્ર શાખાદૌ સ્થિતાનાં યદા કોષ્ઠાનયનપ્રયોજનં તદા કથમાગચ્છન્તીત્યાહ-તથા તેભ્યઃ ઇત્યાદિ તેભ્યઃ શાખાદિભ્યઃ કોષ્ઠં દોષા યાન્તી સમ્બન્ધઃ સ્રોતોમુખાનાં શુદ્ધ્યા દોષા કોષ્ઠં યાન્તિ તથા વૃદ્ધ્યા વર્દ્ધનેન યોઽભિષ્યન્દઃ સ્રાવઃ શાખાદિભ્યઃ કોષ્ઠો શાખાદિસ્થા દોષાઃ પાકાત્પરિત્યક્તસન્ધાનાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ પ્રેરકસ્ય વાયોર્નિગ્રાહાદાધિક્યનાશાત્|| ૨૩||
તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બેરન્ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ||૨૪||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તે ચ દોષાસ્તત્રસ્થાઃ કોષ્ઠસ્થા હેતુપ્રતીક્ષિણઃ સ્વયં વિલમ્બેરન્ રોગાન્ન કુર્વન્તીત્યર્થઃઈ તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યે બહવઃ સ્વરૂપેણૈવ તે ન સદૃશં દેશકાલાદિહેતુમપેક્ષન્તેઈ અપિ તુ સ્વયમેવ રોગં કુર્વન્ત્યેવ|| ૨૪||
તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ||૨૫||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યે ચ હેતુપ્રતીક્ષિણઃ સન્તો વિલમ્બિતાસ્તે ભૂયઃ સમાનાત્કાલાદિતો બલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્યાશ્રયેશ્વપીત્યપિશબ્દાત્ સ્વાશ્રયેઽપિ| તત્ર વાયુહ્ કદાચિત્ સ્વે યથોક્તે સ્થાને કુપ્યતિ| કદાચિચ્છ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય સ્થાને વા એવં પિત્તશ્લેષનોરપિ વાચ્યમ્||૨૫||
તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામબલેષુ તુ| કુર્યાચ્ચિકિત્સાં સ્વામેવ બલેનાન્યાભિભાવિષુ| આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા||૨૬||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર તુ યા ચિકિત્સા તામાહ- તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષ્વિત્યાદિ| સ્વસ્થાનસ્થાનાઞ્ચિકિત્સા સ્પષ્ટૈવ| પરસ્થાન ગતાનાં દ્વૈવિધ્યં| સ્થાનિનમપેક્ષ્યાઽઽગન્તોર્બલવત્વમબલવત્વઞ્ચ| તત્રાગન્તુષ્વબલેષુ તદીયા ચિકિત્સા| તદીયેત્યનેનાન્યશબ્દોપલક્ષિતઃ સ્થાન્| પરામૃષતે| યદા ત્વાગન્તવો બલેનાન્યં સ્થાનિનમભિભવન્તિ,તદા તેષ્વાગન્તુષુ સ્વામેવ ચિકિત્સાં કુર્યાત્| યદા તુ દ્વયોઃ સ્થાનિન આગન્તોશ્ચ સમત્વં તદા પ્રથમં સ્થાનિનિં પ્રતિકૃત્ય પઞ્ચાદાગન્તું શમયેત્| બલાબલાનપેક્ષયા વા ઇતિ|| ૨૬||
તેજો યત્સર્વધાતૂનામોજસ્તત્ પરમુચ્યતે| મૃદુ સોમાત્મકં શુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્| યત્સારમાદૌ ગર્ભસ્ય યચ્ચ ગર્ભરસાદ્રસઃ| સંવર્તમાનં હૃદયં સમાશ્રયતિ યત્પુરા| યચ્છરીરરસસ્નેહઃ પ્રાણો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ| યસ્યા નાશાન્નનાશોઽસ્તિ પ્રીણિતા યેન દેહિનઃ| હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ તત્ પરં જીવતાસ્પદમ્||૨૭||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દોષાણાં પ્રાકૃતં વૈકૃતં ચ સ્વરૂપમુક્તમી તે ચ દોષાઃ સમા અપ્યોજસા વિહિનં દેહં સંવાહયિતુમશક્તાઃ;અત ઓજસઃ સ્વરૂપં પાલનં ચોચ્યતે-તેજ ઇત્યાદિઈ સર્વધાતૂનાં યત્તેજસ્તત્ પ્રધાનં પરમોજઃ શબ્દેનોચ્યતેઈ અષ્ટબિન્દુકમિત્યર્થઃઈ તચ્ચ મૃદ્વતીક્ષ્ણગુણમી સોમાત્મકં સૌમ્યસ્વરૂપમી શુદ્ધમનુપહતમીષદ્રક્તં સ્તોકલોહિતં સપીતકં ચઈ યદ્ ગર્ભસ્યાદૌ સારં સારમિવ સારં ન હિ તેન વિના શુક્રશોણિતે જીવાનુપ્રવેશઃઈ યચ્ચ ગર્ભરસાદ્રસઃ ગર્ભસ્ય યોઽસૌ રસઃ પ્રથમો ધાતુઃ તસ્માદપિ સારઃ પ્રસાદભૂતમી સંવર્તમાનં યચ્ચ પુરા ધાતોર્દેહે પ્રવર્તમાનં પ્રથમં હૃદયમાશ્રયતિ, પશ્ચાત્ ક્રમાદ્ દેહવ્યાપ્તિં ચ કરોતિઈ યચ્ચ શરીરસસ્તસ્ય સસ્નેહો યત્ર પ્રાણો વ્યાપકોઽપિ પ્રતિષ્ઠિતો બદ્ધઃઈ યસ્ય ત્વષ્ટબિન્દ્વાખ્યસ્યાનાશાદ્દેહસ્ય નાશો નાસ્તિઈ યેન ચ હૃદયસ્થેન દેહિનો વિવિધાઃ પ્રાણિનઃ પ્રીણિતાસ્તર્પિતાઃ યચ્ચ હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ તદોજોઽન્યેભ્યો જીવિતાસ્પદેભ્યઃ શિરઃપ્રભૃતિભ્યઃ પરં પ્રધાનં જીવિતાસ્પદમ્|| ૨૭||
ઓજઃ ક્ષીયતે કોપક્ષુદ્ધ્યાનશોકશ્રમાદિભિઃ||૨૮||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તચ્ચોજઃ કોપક્ષુદાદિભિરસૌમ્યૈઃ ક્ષીયતે|| ૨૮||
બિભેતિ દુર્બલોઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયાતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ| દુશ્ચ્છાયો દુર્મનો રુક્ષો ભવેત્ ક્ષામશ્ચ તત્ક્ષતે \\\\\\\\ જીવનેયૌષધક્ષીરરસાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્||૨૯|| ઓજોવૃદ્ધૌ હિ દેહસ્ય તુષ્ટિપુષ્ટિબલોદયઃ||૩૦||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ક્ષયે ચ દેહી બિભેતિ| અકારણાદ્ દૌર્બલ્યાદિયુક્તિશ્ચ ભવેત્| અભીક્ષ્ણમત્યર્થં ધ્યાયાતિ ધ્યાનપરો ભવતીત્યર્થઃ| વ્યથિતેન્દ્રિયોઽશક્તેન્દ્રિયહ્| દુષ્ચ્છાયો દુષ્ટકાન્તિઃ| તત્રૌજઃક્ષયે ભૈષજ્યમૌષધં જીવનિયૌષધસિદ્ધક્ષીરમાંસરસાદ્યાઃ|આદિગૃહણેન નાનાવિધાભ્યવહાર્યપરિગ્રહઃ ||૨૯|| એવંવિધેન ચ ભેષજેન ઓજોવૃદ્ધૌ સત્યાં ચ દેહસ્ય શરીરસ્ય તુષ્ટ્યાદ્યુદ્ભવઃ| તુષ્ટિર્મનઃપરિતોષઃ| પુષ્ટિરઙ્ગાનાં પરિપોષ ઇતિ|
યદન્નં દ્વેષ્ટિ યદાપિ પ્રાર્થયેતાવિરોધિ તુ| તત્તત્ત્યજન્ સમશ્નંશ્ચ તૌ તૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્| કુર્વતેઽભિરુચિં દોષા વિપરીતસમાનયોઃ| વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ ભૂયિષ્ઠં લક્ષયન્ત્યબુધા ન તત્||૩૧||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઓજોસશ્ચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેન સર્વેષાં દોષાદીનાં સામાન્યરૂપેણ વૈકારિકરૂપવિનાશાર્થમાહ-યદન્નમિત્યાદિઈ યદન્નમભ્યવહાર્યં દ્વેષ્ટિ નાભિલષતિ તદન્નં ત્યજન્ દોષાદેર્વૃદ્ધિં જયેતી યચ્ચ પ્રાર્થયેતાભિલષેત, તદશ્નન્ ભુઞ્જાનઃ ક્ષયં દોષાદેર્જયેતી કુતઃ યતો દોષા વાતાદયો દેહે વૃદ્ધાઃ સન્તઃ સ્વગુણૈર્વિપરીત આહારજાતે ભૂયિષ્ઠં પ્રાયો રુચિમભિલાષં કુર્વતે, ત એવ ક્ષીણઃ સમાનગુણેઽભિલાષમાહારે કુર્વતેઈ ભૂયિષ્ઠં પ્રાયોગ એતચ્ચ દોષસ્વરૂપમબુધાઃ સ્વલ્પપ્રજ્ઞા ભિષજો ન લક્ષયન્તિઈ યદયં દોષસ્વરૂપાનુગતોઽભિલાષો યન્નેતિ|| ૩૧||
યથાબલં યથાસ્વં ચ દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે| રૂપાણિ જહતિ ક્ષીણાઃ સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે||૩૨||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ન કેવલમન્નરુચિરેવ દોષાણાં વૃદ્ધિક્ષયપરિજ્ઞાનકારણં યાવત્સ્વરૂપમપિ એતત્પ્રદર્શનાર્થમાહ-યથાબલમિત્યાદિ| વૃદ્ધા દોષા બલાનતિક્રમેણ આત્માનતિક્રમેણ ચ સ્વરૂપાણિ વિતન્વતે વિસ્તારયન્તિ| ય એવ દોષો વૃદ્ધઃ સ એવ સ્વરૂપાણિ સ્વસ્ય સમાનાનિ રૂપાણિ દર્શયતીતિ યથાસ્વશબ્દસ્યાર્થઃ યથાબલમિતિ વૃદ્ધેરવસ્થાવિશેષાદ્રૂપાણામપિ વિશેષઃ ત એવ દોષાઃ ક્ષીણાઃ સન્તસ્તાન્યેવ યથોક્તાનિ રૂપાણિ જહતિ ત્યજન્તિ| અત્રાપિ યથાબલં યથાસ્વમિતિ ચાનુવર્તતે સમાસ્તુ યથોક્તં સ્વમેવ કર્મ કુર્વતે|| ૩૨||
ય એવ દેહસ્ય સમા વિવૃદ્ધ્યૈ ત એવ દોષા વિષમા વધાય| યસ્માદતસ્તે હિતાચર્યયૈવ ક્ષયાદ્વિવૃદ્ધેરિવ રક્ષણીયાઃ||૩૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષાદિવિજ્ઞાનિયો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૩૪||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તે ચ દોષાદયઃ ક્ષયાત્તથા રક્ષણીયાઃ, યથૈવ વૃદ્ધે રક્ષ્યન્તેઈ યસ્માદ્ય એવ દોષા વાતાદયઃ સમાઃ સન્તો દેહસ્ય વૃદ્ધ્યૈ ભવન્તિ, ત એવ વિષમા વધાય ભવન્તિઈ વૈષમ્યં સ્વરૂપાદ્ વૃદ્ધિઃ ક્ષયો વાઈ અતો વૃદ્ધિહાન્યોઃ સમાનત્વાત્ ક્ષયાદ્ વૃદ્ધેરિવ રક્ષણીયાઃ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાન એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ