19. dōṣādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દોષાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2

દોષધાતુમલમૂલો હિ દેહઃ| તસ્માત્તેષાં લક્ષણમુપદેક્ષ્યામઃ| તમુચ્છ્વાસનિશ્વાસોત્સાહપ્રસ્પન્દનેન્દ્રિ-યપાટવવેગપ્રવર્તનાદિભિર્વાયુરનુગૃહ્ણાતિ| પક્ત્યૂષ્માભિલાષક્ષુત્પિપાસાપ્રભાપ્રસાદદર્શનમેધાશૌર્ય-માર્દવાદિભિઃ પિત્તં સ્થૈર્યસ્નેહસન્ધિબન્ધવૃષતાક્ષમાધી ધૃતિબલાલૌલ્યાદિભિઃ શ્લેષ્મા||૨||

Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3

તુષ્ટિપ્રીણનરક્તપુષ્ટિભિસ્તુ રસઃ| જીવનવર્ણપ્રસાદનમાંસપોષણૈરસૃક્| દેહલેપમલમેદઃ પુષ્ટિભિર્માંસમ્| નેત્રગાત્રસ્નિગ્ધતાસ્નેહદાર્ઢ્યાસ્થિપુષ્ટિભિર્ભેદઃ| દેહો- ર્ધ્વતાધારણમજ્જપોષણાભ્યામસ્થિ| સ્નેહબલાસ્થિપૂરણ શુક્રપુષ્ટિભિર્મજ્જા| હર્ષબલગર્ભોત્પાદનૈઃ શુક્રમ્||૩||

Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4

અવષ્ટમ્ભાનિલાનલધારણૈઃ શકૃત્| અન્નક્લેદનિર્વાહ ણેન મૂત્રમ્| ક્લેદત્વક્સ્નેહરોમધારણૈઃ સ્વેદ ઇતિ||૪||

Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5

કાર્શ્યકાર્ષ્ણ્ય્ગત્રકમ્પસ્ફુરણોષ્ણકામિતાસંજ્ઞાનિદ્રાના શબલેન્દ્રિયોપઘાતાસ્થિશૂલમજ્જાશોષમલસઙ્ગાધ્માના ટોપમોહદૈન્યભયશોકપ્રલાપાદિભિર્વૃદ્ધો વાયુઃ પીડયતિ| પીતત્વગ્લાન્દ્રિયદૌર્બલ્યૌજોવિસ્રંસશીતાભિ લાશદાહ તિક્તાસ્યતાતૃણ્મૂર્ચ્છાલ્પનિદ્રતાક્રોધાદિભિઃ પિત્તમ્| શ્વૈત્યશૈત્યસ્થૌલ્યાલસ્યગૌરવાઙ્ગસાદસ્રોતઃપિધાન મૂર્ચ્છાતન્દ્રાનિદ્રાશાસકાસપ્રસેકહૃલ્લાસાગ્નિસાદસન્ધિ વિશ્લેષાદિભિઃ શ્લેષ્મા||૫||

Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6

પ્રસેકારોચકસ્યવૈરસ્યહૃલ્લાસસ્રોતોરોધસ્વાદુદ્વેષાઙ્ગ મર્દાદિભિરન્યૈશ્ચ શ્લેષ્મવિકારપ્રાયૈઃ રસઃ| કુષ્ઠ- વિસર્પપિટકાસૃગ્દરાક્ષિમુખમેઢ્રગુદદાહગુલ્મવિદ્રધિ-પ્લીહવ્યઙ્ગકામલાગ્નિનાશતમઃપ્રવેશરક્તાઙ્ગનેત્રતાવાતરક્તપિત્તાદિભિરન્યૈશ્ચ પિત્તવિકારપ્રાયૈરસૃક્| ગલગણ્ડગણ્ડમાલાર્બુદગ્રન્થિતાલુજિહ્વાકણ્ઠરોગસ્ફિગ્ગલૌ- ષ્ઠબાહૂદરોરુજઙ્ઘાગૌરવવૃદ્ધિભિઃ શ્લેષ્મરક્તવિકારપ્રાયૈશ્ચ માંસમ્| પ્રમેહપૂર્વરૂપૈઃ સ્થૌલ્યોપદ્રવૈશ્ચાન્યૈરપિ શ્લેષ્મરક્તમાંસવિકારપ્રાયૈ| ર્મેદઃ| અધ્યસ્થિભિરધિદન્તૈશ્ચાસ્થિ| નેત્રાઙ્ગરક્તગૌરવૈઃ પર્વસુ ચ સ્થૂલમૂલારુભિર્મજ્જા| અતિસ્ત્રીકામતાશુક્રાશ્મરીસમ્ભવાભ્યાં શુક્રાધિક્યકમ્||૬||

Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7

કુક્ષિશૂલાટોપગૌરવૈઃ શકૃદાધિક્યમ્| બસ્તિતોદાધ્માનૈર્મૂત્રાધિક્યમ્| કણ્ડૂદૌર્ગન્ધ્યૈઃ સ્વેદઃ| અન્યેઽપિ ચ દૂષિકાદિમલા બાહુલ્યદ્રવતાકણ્ડૂગૌરવૈઃ||૭||

Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8

પ્રસેકારુચિહૃલ્લાસસંજ્ઞામોહાલ્પવાક્ચેષ્ટતાપ્રહર્ષા-ઙ્ગસાદાગ્નિવૈષમ્યાદિભિઃ ક્ષીણો વાયુઃ પીડયતિ| સ્તમ્ભ શૈત્યાનિયતતોદારોચકાવિપાકાઙ્ગપારુષ્યકમ્પગૌરવનખ-નયનશૌક્લ્યાદિભિઃ પિત્તમ્| ભ્રમોદ્વેષ્ટનાનિદ્રાઙ્ગમર્દ- પરિપ્લોષતોદદવદાહસ્ફોટનવેપનધૂમાયનસન્ધિશૈથિલ્ય- હૃદયદ્રવશ્લેષ્માશયશૂન્યતાદિભિઃ શ્લેષ્મા||૮||

Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9

શબ્દાસહત્વહૃદયદ્રવકમ્પશોષશૂલશૂન્યતાસ્પન્દન ઘટ્ટનૈરલ્પયાપિ ચ ચેષ્ટયા શ્રમતર્ષાભ્યાં રસઃ| ત્વગ્રૌક્ષ્યામ્લશીતાભિલાષસિરાશૈથિલ્યૈરસૃક્| સ્ફિગ્ગણ્ડાદિશુષ્કતાતોદરૌક્ષ્યાક્ષગ્લાનિસન્ધિસ્ફોટન-ધમનીશૈથિલ્યૈર્માંસમ્| પ્લીહવૃદ્ધિકટીસ્વાપસન્ધિ- શૂન્યતાઙ્ગરૌક્ષ્યકાર્શ્યશ્રમશોષમેદુરમાંસાભિલાષૈ- ર્માંસક્ષયોક્તૈશ્ચ મેદઃ| દન્તનખરોમકેશશાતનરૌક્ષ્યપારુષ્યસન્ધિશૈથિલ્યાસ્થિતો- દાસ્થિબદ્ધમાંસાભિલાષૈરસ્થિ| અસ્થિસૌષિર્યનિસ્તોદ- દૌર્બલ્યભ્રમતમોદર્શનૈર્મજ્જા| શ્રમદૌર્બલ્યાસ્ય શોષતિમિરદર્શનાઙ્ગમર્દપાણ્ડુતાસદનક્લૈબ્યમુષ્કતોદ મેઢ્રધૂમાયનૈશ્ચિરાચ્ચ નિષેકેણ સરક્તનિષેકેણ વા શુક્રમ્||૯||

Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10

સશબ્દસ્ય વાયોઃ કુક્ષૌ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ભ્રમણેનાન્ત્ર વેષ્ટનેન પાર્શ્વહૃદયપીડનેનાલ્પતયા ચ શકૃત્| બસ્તિનિસ્તોદમુખશોષકૃચ્છ્રાલ્પવિવર્ણમૂત્રતાદિભિઃ સરુધિરમૂત્રતયા વા મૂત્રમ્| સ્તબ્ધરોમકૂપતારોમચ્યવનત્વક્પરિપાટનસ્વાપપારુષ્ય સ્વેદનાશૈઃ સ્વેદઃ| અન્યેઽપિ ચ મલા યથાયથં મલાયનં શોષશૂન્યત્વલાઘવૈઃ||૧૦||

Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11

વિપરીતગુણક્ષયવૃદ્ધિભ્યાં ચ વૃદ્ધિક્ષયાવુપલક્ષયેત્| મલાનાં ત્વતિસઙ્ગોત્સર્ગાભ્યાં ચ તદ્વૃદ્ધિક્ષયૌ||૧૧||

Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2

વૃદ્ધેસ્તુ મલાનાં ક્ષયઃ પીડયતિ| સુતરામનૌચિત્યાત્||૨||

Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13

તત્રાસ્થિનિ સ્થિતો વાયુઃ અસૃક્સ્વેદયોઃ પિત્તમ્| શેષેષુ શ્લેષ્મા તસ્માદેકવૃદ્ધિક્ષયકારણત્વમેષામ્| નત્વેવ મસ્થિવાય્વોઃ| સર્વૈવ હિ વૃદ્ધિઃ પ્રાયોઽતિસન્તર્પણનિમિત્તત્વાચ્છ્લેષ્મણાનુગતા તદ્વિપર્યયા ચ્ચ ક્ષયો વાયુના તસ્માલ્લઙ્ઘનબૃંહણાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયજાન્ વિકારાનુપચરેત્| પવને તુ બૃંહણલઙ્ઘનાભ્યામ્| સર્વત્ર ચ દ્રવ્યગુણકર્મવિપર્યય તુલ્યભાવેનાવિરુદ્ધેન||૧૩||

Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14

ધાતવઃ ખલુ શારીરાઃ સમાનૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠૈર્વાઽઽહારવિહારૈરભ્યસ્યમાનૈર્વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ| હ્રાસં તુ વિપરીતૈર્વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠૈર્વા| તથાહિ દેહધાતવો યે ગુરવસ્તે ગુરુભિરૈક્યકારિતયોપચીયન્તે| લઘવસ્તુ લઘુભિઃ| તદ્વિપરીતૈસ્તુ પૃતહ્ક્ત્વાકારિભિરપચીયન્તે| તસ્માદન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યોઽપિ સુતરાં રક્તમાપ્યાય્યતે| રક્તેન માંસં, માંસેન મેદો, મેદસાઽસ્થિ, તરુણાસ્થ્ના મજ્જા, મજ્જા શુક્રં, શુક્રેણામગર્ભેણ ગર્ભઃ| યત્ર ત્વેવંલક્ષણેનસામાન્યેન સામાન્યવતામાહારવિહારાણામસાન્નિધ્યં સ્યાત્, સન્નિહિતાનાઞ્ચાભ્યવહરણમશક્યં વિરુદ્ધત્વાદ્ ઘૃણિત્વાદરુચેરન્યસ્માદ્વા કારણન્તરાત્| તત્ર સમાનગુણભૂયિષ્ઠાનામયપ્રકૃતીનામાહારવિહારાનામભ્યવહારઃ શ્રેયાન્| તદ્યથા શુક્રક્ષયે ક્ષીરસર્પિષોરુપયોગો મધુરસ્નિગ્ધશીતાનામપરેષાં ચ દ્રવ્યાણામ્||૧૪||

Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15

કર્માપિ યદ્યસ્ય ધાતોઃ સમાનક્રિયતયા વૃદ્ધિકરં તસ્ય તસ્ય વૃદ્ધિમભિલષતા તત્તદાસેવ્યમ્| તથૈવ ચાતુલ્યક્રિયતયા હ્રાસકરં તદર્થિનેતિ| અપિ ચ - વિશેષતો રક્તવૃદ્ધિજાન્ રક્તનિર્હરણપ્રસાદનકાયવિરેચનેન| માંસવૃદ્ધિજાન્ સંશોધનશસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ| મેદોજાન્ સ્થૌલ્યકાર્શ્યક્રિયાક્રમેણ| રક્તક્ષયજાન્ માંસરસમદ્યક્ષીરૈઃ| અસ્થિક્ષયજાન્ બસ્તિભિસ્તિક્તોપહિતૈઃ ક્ષીરસ્તિભિશ્ચ| શકૃદ્વૃદ્ધિજાનતીસારવિધાનેન| શકૃત્ક્ષયજાન્ મેહકૃચ્છ્રચિકિત્સયા| સ્વેદક્ષ્યજાનભ્યઙ્ગવ્યાયામમદ્યસ્વપ્નનિવાતશરણાસ્વેદૈરિતિ||૧૫||

Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16

ભવતિ ચાત્ર યે પાચકાંશા ધાતુસ્થાસ્તેષાં માન્દ્યાતિતૈક્ષ્ણ્યતઃ વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચ ધાતૂનાં જાયતે શૃણુ ચાપરમ્| પારમ્પર્યેઽપિ દાવાગ્નેસ્તત્ પ્રાપ્યેન્ધનં શિખા| વૃદ્ધિક્ષયૌ યથા યાતિ તદ્વદ્ધાતુ પરમ્પરા| દ્રવ્યં તુલ્યં વિશિષ્ટં હિ સ્વં સ્વં વૃદ્ધ્યૈ ક્ષયાય ચ| પ્રત્યાત્મબીજનિયતં ભૃશમાશુ પ્રજાયતે||૧૬||

Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17

પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્વૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ચ તદ્વિધમી||૧૭||

Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18

દોષા દુષ્ટા રસૈર્ધાતૂન્ દૂષયન્ત્યુભયે મલાની અધો દ્વે સપ્ત શિરસિ ખાનિ સ્વેદવહાનિ ચ મલા મલાયનાનિ સ્યર્યથાસ્વં તેષ્વતો ગદાઃ||૧૮||

Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19

વક્ષ્યન્તે વાતજાસ્તત્ર નિદાને વાતરૌગિકે||૧૯||

Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20

પિત્તં ત્વચિ સ્થિતં કુર્યાદ્વિસ્ફોટકમસૂરિકાઃ| રક્તો વિસર્પં દાહં ચ માંસે માંસ્પાકકોથનમ્| સદાહાન્મેદસિ ગ્રન્થીન્ સ્વેદાત્યુદ્વમનં તૃષમ્| અસ્થ્નિ દાહં ભૃશં મજ્જિ હારિદ્રનખનેત્રતામ્| પૂતપીતાવભાસં ચ શુક્રં શુક્રસમાશ્રિતમ્| શિરાગતં ક્રોધનતાં પ્રલાપં સ્નાવગં તૃષમ્| કોષ્ઠગં મદતૃડાદાહાન્ વ્યાપિનોઽન્યાંશ્ચ યક્ષ્મણઃ||૨૦||

Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21

શ્લેષ્મા ત્વચિ સ્થિતઃ કુર્યાત્સ્તમ્ભં શ્વેતાવભાસતામ્| પણ્ડ્વામયં શોણિતગો માંસસંસ્થોઽર્બુદાપચીઃ| આર્દ્રચર્માવનદ્ધાભગાત્રતાં ચાતિગૌરવમ્| મેદોગઃ સ્થૂલતાં મેહમસ્થ્નાં સ્તબ્ધત્વમસ્થિગઃ| મજ્જગઃ શુક્લનેત્રત્વં શુક્રસ્થઃ શુક્રસઞ્ચયમ્| વિબન્ધં ગૌરવં ચાતિ સિરાસ્થઃ સ્તબ્ધગાત્રતામ્| સ્નાયુગઃ સન્ધિ શૂલત્વં કોષ્ઠગો જઠરોન્નતિમ્| અરોચકાવિપાકૌ ચ તાંસ્તાંશ્ચ કફસંભવાન્||૨૧||

Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22

વિણ્મૂત્રયોઃ સાશ્રયયોસ્તત્ર તત્રોપદેક્ષ્યતે ઉપતાપોપઘાતૌ તુ સ્વાશ્રયેન્દ્રિયગામલાઃ||૨૨||

Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23

વ્યાયામાદૂષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાદહિતાચરણાદપિ કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ દોષા યાન્તિ તથા તેભ્યઃ સ્રોતોમુખવિશોધનાતી વૃદ્ધ્યાભિષ્યન્દનાત્પાકાત્કોષ્ઠં વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્||૨૩||

Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24

તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બેરન્ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ||૨૪||

Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25

તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ||૨૫||

Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26

તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામબલેષુ તુ| કુર્યાચ્ચિકિત્સાં સ્વામેવ બલેનાન્યાભિભાવિષુ| આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા||૨૬||

Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27

તેજો યત્સર્વધાતૂનામોજસ્તત્ પરમુચ્યતે| મૃદુ સોમાત્મકં શુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્| યત્સારમાદૌ ગર્ભસ્ય યચ્ચ ગર્ભરસાદ્રસઃ| સંવર્તમાનં હૃદયં સમાશ્રયતિ યત્પુરા| યચ્છરીરરસસ્નેહઃ પ્રાણો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ| યસ્યા નાશાન્નનાશોઽસ્તિ પ્રીણિતા યેન દેહિનઃ| હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ તત્ પરં જીવતાસ્પદમ્||૨૭||

Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28

ઓજઃ ક્ષીયતે કોપક્ષુદ્ધ્યાનશોકશ્રમાદિભિઃ||૨૮||

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30

બિભેતિ દુર્બલોઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયાતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ| દુશ્ચ્છાયો દુર્મનો રુક્ષો ભવેત્ ક્ષામશ્ચ તત્ક્ષતે \\\\\\\\ જીવનેયૌષધક્ષીરરસાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્||૨૯|| ઓજોવૃદ્ધૌ હિ દેહસ્ય તુષ્ટિપુષ્ટિબલોદયઃ||૩૦||

Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31

યદન્નં દ્વેષ્ટિ યદાપિ પ્રાર્થયેતાવિરોધિ તુ| તત્તત્ત્યજન્ સમશ્નંશ્ચ તૌ તૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્| કુર્વતેઽભિરુચિં દોષા વિપરીતસમાનયોઃ| વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ ભૂયિષ્ઠં લક્ષયન્ત્યબુધા ન તત્||૩૧||

Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32

યથાબલં યથાસ્વં ચ દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે| રૂપાણિ જહતિ ક્ષીણાઃ સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે||૩૨||

Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34

ય એવ દેહસ્ય સમા વિવૃદ્ધ્યૈ ત એવ દોષા વિષમા વધાય| યસ્માદતસ્તે હિતાચર્યયૈવ ક્ષયાદ્વિવૃદ્ધેરિવ રક્ષણીયાઃ||૩૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષાદિવિજ્ઞાનિયો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૩૪||