Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dōṣādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
dravyaṁ dēhē dōṣādivr̥ddhikṣayadvāraṇaivōpayujyatē| tē ca dōṣādayaḥ prākr̥tēna vaikr̥tēna ca svarūpēṇa na jñātāḥ| atastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ||1||
Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2
dōṣadhātumalamūlō hi dēhaḥ|
tasmāttēṣāṁ lakṣaṇamupadēkṣyāmaḥ|
tamucchvāsaniśvāsōtsāhapraspandanēndri-yapāṭavavēgapravartanādibhirvāyuranugr̥hṇāti|
paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamēdhāśaurya-mārdavādibhiḥ pittaṁ sthairyasnēhasandhibandhavr̥ṣatākṣamādhī dhr̥tibalālaulyādibhiḥ ślēṣmā||2||
View original
दोषधातुमलमूलो हि देहः|
तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः|
तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति|
पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
dōṣētyādi| dōṣādayō mūlaṁ kāraṇaṁ yasya sa tathā| dōṣādīn varjayitvā nānyaccharīrasambaddhaṁ śarīrē dr̥śyatē| ta ēva saṁyuktā dēha iti yāvat| tatra dōṣā vātādayaḥ| dhātavō rasādayaḥ| malāmūtraśakr̥tsvēdādayaḥ| ēṣāṁ prākr̥tānāṁ yathāsvaṁ nānāvidhaiḥ karmabhiḥ kramēṇa tamucchvāsētyādinā dēhōpakāritvamucyatē, na hyanupakārakaḥ kāraṇatāṁ yāti| taṁ dēhamucchvāsādibhirvāyuranugr̥hṇāti| ucchvāsaḥ śvāsasyōdgamanam| niḥ śvāsō'ntaḥpravēśanam| utsāhaḥ kāryōtthānaśaktiḥ| praspandō'ṅgacēṣṭā| indriyapāṭavaṁ cakṣurādīnāṁ svaviṣayagrahaṇēṣu sphuṭatvam| vēgānāṁ pūrvōktānāṁ mūtrapurīṣādīnāṁ pravartanam| ādigrahaṇēnānyat sarvaṁ dēhasthitiṁ kriyāsvarūpaṁ bhāvaṁ gr̥hyatē| tathā taṁ dēhaṁ paktyūṣmādibhiḥ pittamanugr̥hṇāti| paktiḥ pākaḥ pacanakriyā| tatphalaṁ cōṣmā tējaḥ| abhilāṣaḥ priyōpabhōgēcchā| prabhāprasādaḥ kāntivaiśadyam| darśanaṁ svarūpagrahaṇaśaktiḥ| mēdhā prajñā| ādigrahaṇādanyāni tējaskarāṇi dēhē gr̥hyantē| taṁ dēhaṁ sthairyādibhiḥ ślēṣmānugr̥hṇāti| sandhibandhaḥ parvaślēṣaḥ| vr̥ṣatā strīgamanaśaktatā| ādigrahaṇāt saumyabhāvaparigrahaḥ||2||
Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3
tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ|
jīvanavarṇaprasādanamāṁsapōṣaṇairasr̥k|
dēhalēpamalamēdaḥ puṣṭibhirmāṁsam|
nētragātrasnigdhatāsnēhadārḍhyāsthipuṣṭibhirbhēdaḥ|
dēhō- rdhvatādhāraṇamajjapōṣaṇābhyāmasthi|
snēhabalāsthipūraṇa śukrapuṣṭibhirmajjā|
harṣabalagarbhōtpādanaiḥ śukram||3||
View original
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः|
जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्|
देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्|
नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः|
देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि|
स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा|
हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
dēhaṁ tuṣṭyādibhiḥ rasōnugr̥hṇāti| tuṣṭiḥ manaḥprīti| prīṇanaṁ hr̥dayāśvāsanam| raktasya puṣṭirddhātvāhāraścēti smaraṇīyaṁ sarvadhātuṣu| asr̥kjīvanatvādibhiḥ| jīvanatvaṁ prāṇasandhārakatvam| lēpādibhiḥ māṁsaṁ dēhamanugr̥hṇāti| nētrāsnigdhatādibhirmēdaḥ| dēhōrdhvatādhāraṇēnāsthi| dēhasyōrdhvatayā dhāraṇaṁ dēhōrdhvatādhāraṇam| utthitāsanamiti yāvat| anyathā asthyabhāvāddēhē māṁsaṁ piṇḍībhūtaṁsyāt| snēhādibhirmajjā| harṣādibhiḥ śukram||3||
Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4
avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakr̥t|
annaklēdanirvāha ṇēna mūtram|
klēdatvaksnēharōmadhāraṇaiḥ svēda iti||4||
View original
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्|
अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्|
क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
avaṣṭambhādibhiḥ śakr̥t| avaṣṭambhaḥ śarīradhāraṇaśaktiḥ| annaklēdavāhanēna mūtram| klēdādidhāraṇēna svēdaḥ| anyathā śēṣa ēva syāt| iti dōṣādīnāṁ prākr̥taṁ svarūpam||4||
Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5
kārśyakārṣṇygatrakampasphuraṇōṣṇakāmitāsaṁjñānidrānā śabalēndriyōpaghātāsthiśūlamajjāśōṣamalasaṅgādhmānā ṭōpamōhadainyabhayaśōkapralāpādibhirvr̥ddhō vāyuḥ pīḍayati|
pītatvaglāndriyadaurbalyaujōvisraṁsaśītābhi lāśadāha tiktāsyatātr̥ṇmūrcchālpanidratākrōdhādibhiḥ pittam|
śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrōtaḥpidhāna mūrcchātandrānidrāśāsakāsaprasēkahr̥llāsāgnisādasandhi viślēṣādibhiḥ ślēṣmā||5||
View original
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति|
पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्|
श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
vaikr̥tamucyatē| vikr̥tirdvividhā vr̥ddhyāhīnatayā ca| tatra prathamaṁ vr̥ddhirucyatē| taṁ dēhaṁ vr̥ddhō vāyuḥ kārśyādibhiḥ pīḍayati| gātrāṇāṁ kampaḥ sarvāṅgacalanam| sphuraṇaṁ gātraukadēśē svalpaṁ calanam| atrāpyādigrahaṇāt dōṣasvarūparōgagrahaṇārtyhāni vyākhyēyāni| pittam vr̥ddhaṁ pītatvaktvādibhirdēhaṁ pīḍayati| ślēṣmā vr̥ddhaṁ śvaityādibhiḥ| śvaityaṁ gātraśvētatā||5||
Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6
prasēkārōcakasyavairasyahr̥llāsasrōtōrōdhasvādudvēṣāṅga mardādibhiranyaiśca ślēṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ|
kuṣṭha- visarpapiṭakāsr̥gdarākṣimukhamēḍhragudadāhagulmavidradhi-plīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpravēśaraktāṅganētratāvātaraktapittādibhiranyaiśca pittavikāraprāyairasr̥k|
galagaṇḍagaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharōgasphiggalau- ṣṭhabāhūdarōrujaṅghāgauravavr̥ddhibhiḥ ślēṣmaraktavikāraprāyaiśca māṁsam|
pramēhapūrvarūpaiḥ sthaulyōpadravaiścānyairapi ślēṣmaraktamāṁsavikāraprāyai|
rmēdaḥ|
adhyasthibhiradhidantaiścāsthi|
nētrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārubhirmajjā|
atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṁ śukrādhikyakam||6||
View original
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः|
कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्|
गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्|
प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै|
र्मेदः|
अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि|
नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा|
अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
prasēkādibhī rasaḥ| atrāpyādigrahaṇāni pūrvavat| prasēkō mukhasrāvaḥ hr̥llāsaḥ saprasēkō hr̥dayōtklēśaḥ| raktaṁ kuṣṭhādibhiḥ| dāhaśabdasyākṣyādibhiḥ sambandhaḥ| tamaḥpravēśō'tamasi tamasīva pravēśaḥ| galagaṇḍādibhirmāṁsam| pramēhapūrvarūpādibhirmēdō vr̥ddhaṁ pīḍayati| pramēhapūrvarūpāṇi `svēdō'ṅgagandha' ityādinā pramēhanidānē vakṣyantē| sthaulyōpadravāṇyatisthaulyādati- kṣuttr̥ḍityādinā dvividhōpakramaṇīyē vakṣyamāṇāni| adhyasthyādibhirasthi| asthni yadadhikamasthi taddhyasthi| nētragauravādibhirmajjā| arūṁṣi piṭakāviśēṣāḥ||6||
Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7
kukṣiśūlāṭōpagauravaiḥ śakr̥dādhikyam|
bastitōdādhmānairmūtrādhikyam|
kaṇḍūdaurgandhyaiḥ svēdaḥ|
anyē'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ||7||
View original
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्|
बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्|
कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः|
अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
subōdham||7||
Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8
prasēkārucihr̥llāsasaṁjñāmōhālpavākcēṣṭatāpraharṣā-ṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ kṣīṇō vāyuḥ pīḍayati|
stambha śaityāniyatatōdārōcakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakha-nayanaśauklyādibhiḥ pittam|
bhramōdvēṣṭanānidrāṅgamarda- pariplōṣatōdadavadāhasphōṭanavēpanadhūmāyanasandhiśaithilya- hr̥dayadravaślēṣmāśayaśūnyatādibhiḥ ślēṣmā||8||
View original
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति|
स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्|
भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
kṣīṇō vāyuḥ prasēkādibhirdēhaṁ pīḍayati| kṣīṇaṁ pittaṁ stambhanādibhirdēhaṁ pīḍayati| aṅgē tōda iva tōdaḥ| aniyatē dēśē vā kālē vā tōdō'niyatatōdaḥ| ślēṣmā kṣīṇō bhramādibhiḥ pīḍayati| rajvādināṅga udvēṣṭanamivōdvēṣṭanam| pariplōṣaḥ santāpāt svalpastvagdāhaḥ| anyē rōgā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| dhūmāyanaṁ kaṇṭhē dhūma iva| ślēṣmāśayā uraḥ kaṇṭhādayaḥ||8||
Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9
śabdāsahatvahr̥dayadravakampaśōṣaśūlaśūnyatāspandana ghaṭṭanairalpayāpi ca cēṣṭayā śramatarṣābhyāṁ rasaḥ|
tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasr̥k|
sphiggaṇḍādiśuṣkatātōdaraukṣyākṣaglānisandhisphōṭana-dhamanīśaithilyairmāṁsam|
plīhavr̥ddhikaṭīsvāpasandhi- śūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśōṣamēduramāṁsābhilāṣai- rmāṁsakṣayōktaiśca mēdaḥ|
dantanakharōmakēśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitō- dāsthibaddhamāṁsābhilāṣairasthi|
asthisauṣiryanistōda- daurbalyabhramatamōdarśanairmajjā|
śramadaurbalyāsya śōṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatōda mēḍhradhūmāyanaiścirācca niṣēkēṇa saraktaniṣēkēṇa vā śukram||9||
View original
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः|
त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्|
स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्|
प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः|
दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि|
अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा|
श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
rasaḥ kṣīṇaḥ śabdāsahatvādibhiḥ pīḍayati| svalpēnāpi karmaṇā śramastarṣaśca bhavati| asr̥k kṣīṇaṁ tvagraukṣyādibhiḥ pīḍayati| māṁsaṁ kṣīṇaṁ sphikśuṣkatādibhiḥ pīḍayati| dhamanyō'ṅgavibhāgē vakṣyantē| tāsāṁ śaithilyaṁ nibiḍatvanāśaḥ| plīhāvr̥ddhyādibhiḥ sphikśuṣkatādibhirmāṁsakṣayōktairmēdaḥ kṣīṇaṁ pīḍayati| mēdurasya māṁsē bhōjanābhilāṣaḥ| dantaśātanādibhirasthikṣīṇaṁ pīḍayati| asthibaddhē māṁsē mr̥gaparaśukādau rucistadabhilāṣaḥ| majjāsthisauṣiryādibhiḥ pīḍayati| nistōdō vr̥ddhastōdaḥ| tamōdarśanamatamasa ēva tamasō'nubhavaḥ| śukraṁ kṣīṇaṁ śramādibhiḥ pīḍayati| sadanamagnisādaḥ| klaibyaṁ ratyanabhimukhatā| mēḍhrasya śēphasō dhūmāyanamantaḥ sadhūmatēva||9||
Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10
saśabdasya vāyōḥ kukṣau tiryagūrdhvaṁ ca bhramaṇēnāntra vēṣṭanēna pārśvahr̥dayapīḍanēnālpatayā ca śakr̥t|
bastinistōdamukhaśōṣakr̥cchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā mūtram|
stabdharōmakūpatārōmacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣya svēdanāśaiḥ svēdaḥ|
anyē'pi ca malā yathāyathaṁ malāyanaṁ śōṣaśūnyatvalāghavaiḥ||10||
View original
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्|
बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्|
स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः|
अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
śakr̥t kṣīṇaṁ kukṣau tiryagūrdhvaṁ saśabdasyāpānavāyōrbhra maṇēnāntravēṣṭanēna hr̥tpārśvapīḍanādinā ca pīḍayati| vēṣṭanamiva rajvādinā vēṣṭanam| mūtraṁ kṣīṇaṁ bastinistōdādinā pīḍayati| bastērmūtrādhārasya śalākādibhirnistōda iva nistōdaḥ| athavā kēvalayaiva sarudhiramūtratayā mūtraṁ kṣīṇaṁ pīḍayati| mūtrakṣayā tsarudhiramūtratā bhavatīti yāvat| svēdaḥ kṣīṇō rōmakūpastambhanādinā dēhaṁ pīḍayati| tvacaḥ svāpa upaghātādacaitanyam| anyē'pi ca malā dūṣikādayō yathāyathaṁ yathāsvaṁ malādhāraṁ śōṣādinā kṣīṇāḥ pīḍayanti| śōṣādīnāṁ trayāṇāṁ malāyanaśabdēna sambandhaḥ||10||
Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11
viparītaguṇakṣayavr̥ddhibhyāṁ ca vr̥ddhikṣayāvupalakṣayēt|
malānāṁ tvatisaṅgōtsargābhyāṁ ca tadvr̥ddhikṣayau||11||
View original
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्|
मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
nanu kimētāvadēva dōṣādīnāṁ vr̥ddhikṣayalakṣaṇamutānyadapītyāha-viparītētyādi| dōṣādīnāṁ sarvēṣāṁ yē viparītā guṇāstēṣāṁ dēhē yadā kṣayō dr̥śyatē tadā tēṣāṁ dōṣādīnāṁ vr̥ddhimupalakṣayēt| yadā tu dōṣādiviparītānāṁ guṇānāṁ vr̥ddhirdr̥śyatē dēhē tadā dōṣādīnāṁ kṣayamupalakṣayēt| udāharaṇaṁ yathā vātasya guṇā rūkṣalaghuśītādayastēṣāṁ viparītā snigdhagurūṣṇādayaḥ tēṣāṁ snigdhatvādīnāṁ dēhē kṣayō yadā dr̥śyatē tadā vāyōrvr̥ddhimupalakṣayēt| yadā tu tēṣāmēva snigdhādīnāṁ dēhē vr̥ddhirdr̥śyatē tadā vātasya kṣayamupalakṣayēt| ityēvaṁ svabuddhyā vikalpya dhātūnāṁ malānāṁ ca vācyam| malānāntu viśēṣataḥ atisaṅgōtsargau yathāsaṅkhyēna vr̥ddhikṣayōpalakṣaṇau| malānāṁ śakr̥dādīnāṁ saṅgēna bahirapravr̥ttyā tēṣāmēva vr̥ddhimupalakṣayēt||11||
Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2
vr̥ddhēstu malānāṁ kṣayaḥ pīḍayati|
sutarāmanaucityāt||2||
View original
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति|
सुतरामनौचित्यात्||२||
tathōtsargēṇa bahiḥ pravr̥ttyā tēṣāṁ kṣayamupalakṣayēt| malānāṁ ca vr̥ddhirna tathā pīḍākarī yathā kṣayaḥ | kutaḥ? anaucityāt| dēhinō hi prāyēṇa malakṣayō'nucitō' nabhyastaḥ| vr̥ddhistūcitaiva|
Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13
tatrāsthini sthitō vāyuḥ asr̥ksvēdayōḥ pittam|
śēṣēṣu ślēṣmā tasmādēkavr̥ddhikṣayakāraṇatvamēṣām|
natvēva masthivāyvōḥ|
sarvaiva hi vr̥ddhiḥ prāyō'tisantarpaṇanimittatvācchlēṣmaṇānugatā tadviparyayā cca kṣayō vāyunā tasmāllaṅghanabr̥ṁhaṇābhyāṁ vr̥ddhikṣayajān vikārānupacarēt|
pavanē tu br̥ṁhaṇalaṅghanābhyām|
sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyaya tulyabhāvēnāviruddhēna||13||
View original
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्|
शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्|
नत्वेव मस्थिवाय्वोः|
सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्|
पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्|
सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
tatra dōṣādiṣvāśrayāśrayibhāvēna vr̥ddhikṣayakāraṇaṁ darśayitukāma āha-tatrētyādi| tatra tēṣu vātādiṣu madhyē vāyurasthni sthitaḥ svēdē raktē ca pittaṁ sthitam| asthi svēdaṁ raktaṁ ca varjayitvā śēṣēṣu rasādiṣu ślēṣmā sthitaḥ| ētē rasādayō dōṣāṇāmavikr̥tānāmāśrayāḥ| tasmādēṣāmāśrayāṇāmāśrayiṇāṁ caikamēva vr̥ddhikśayakāraṇam| ēkasṁ sādhāraṇamityarthaḥ| yadēvāśrayasya vr̥ddhikṣayakāraṇaṁ tadēvāśrayiṇastathā yadēvāśrayiṇastadēvāśrayasyāpīti| ēvaṁ kṣayē'pyucyatē| tatrōdāharaṇaṁ yathā yadēvōṣṇaṁ surādikaṁ pittasya vr̥ddhikāraṇaṁ tadēva svēdaraktayōstathā śītasthirādikaṁ pittasya kṣayakāraṇaṁ tadēva raktasvēdayōśca| ēvaṁ ślēṣmaṇō'pi vācyam| vāyōstu svayaṁ tantrakr̥nnivāraṇaṁ karōti| natvēvamasthivāyvōriti| tatrānantarōktayōrvr̥ddhikṣayayōḥ sarvētyādinā cikitsārthamāha| hi śabdō yasmādarthē| yēyaṁ śārīraṇāṁ bhāvānāṁ vr̥ddhiḥ sā prāyēṇa ślēṣmaṇānugatā atisantarpa ṇanimittatvāt| santarpaṇēna hyatyupayujyamānēna sarvē śārīrā bhāvā vr̥ddhiṁ yānti| atō'syā vr̥ddhērēkakāraṇatvāt ślēṣmānugatiṁ karōti| yśca śārīrāṇāṁ bhāvānāṁ kṣayaḥ sa vāyunānugataḥ| kutaḥ? viparyayāt| pōōrvōktahētutaḥ atyapatarpaṇanimitta tvācchārīrabhāvakṣayasyētyarthaḥ| tasmāt sarvān dōṣādi vr̥ddhijān rōgān vakṣyamāṇēna laṅghanēnōpacarēt| sarvāṁśca śārīrabhāvakṣayajān rōgān br̥ṁhaṇēnōpacarēt| ityatra hēturvr̥ddhikṣayayōryathāsaṅkhyēna ślēṣmavāyvanugatatvam| vātē tu vaiparītyam| vātasya vr̥ddhiṁ br̥ṁhaṇōpacarēt| kṣayaṁ laṅghanēti| tathā sarvatra dōṣādivargē vr̥ddhikṣayau yathāsaṁkhyēna dravyādīnāmaviruddhēna viparyayabhāvēna tulyabhāvēna cōpacarēt| tēnaitaduktaṁ bhavati sarvasya dōṣādērvr̥ddhidravyādiviparyayabhāvēnōpacarētī dravya viparyayabhāvō yadguṇaviśēṣānapēkṣayaiva dravyasya śārīrasya bāhyadravyādvaiparītyam| yathā māṁsasya gavēdukānnāt| guṇaviparyayabhāvō viparīta guṇatvam| yathā māṁsasya madhunaḥ| ślēṣmaṇaḥ śīdhvāranālābhyām| karmaṇō vākyasya śārīrāt dravyataḥ phalē vaiparītyam| yathā māṁsasya śōkādvāyōśca svapnādityēvaṁ sarvatra vācyam| tulya bhāvaḥ śārīrāṇāṁ bhāvānāṁ bāhyairdravyādibhiḥ sādr̥śyaṁ yathā māṁsasya māṁsēna raktasya raktēnēti| guṇānāṁ tulyabhāvō yad dravyajātyasādr̥śyē'pi guṇasādr̥śyaṁ yathā śukrasya kṣīrasarpirbhyām| karma kriyā tasyāśca śarīrēṇadravyēṇa tulyabhāvaḥ kriyāphaladvārēṇa| yathā vātasya dhāvanaplavanādinā karmaṇā| ślēśmaṇaśca harśasvanābhyām| aviruddhēnēti viparyayēṇa tulyabhāvēna ca sambadhyatē| tēna yatra vr̥ddhiviparyayabhāvēnōpacaryā tatra tathā vidha viparyayō grāhyaḥ| yastadvijātīyavr̥ddhisaṁpādanayā na viruddhyatē| tathā kṣayē tulyabhāvō yōgyēna vr̥ddhēna samēna vā na viruddhyatē||13||
Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14
dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā''hāravihārairabhyasyamānairvr̥ddhimāpnuvanti|
hrāsaṁ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā|
tathāhi dēhadhātavō yē guravastē gurubhiraikyakāritayōpacīyantē|
laghavastu laghubhiḥ|
tadviparītaistu pr̥tahktvākāribhirapacīyantē|
tasmādanyēbhyō dravyēbhyō'pi sutarāṁ raktamāpyāyyatē|
raktēna māṁsaṁ, māṁsēna mēdō, mēdasā'sthi, taruṇāsthnā majjā, majjā śukraṁ, śukrēṇāmagarbhēṇa garbhaḥ|
yatra tvēvaṁlakṣaṇēnasāmānyēna sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṁ syāt, sannihitānāñcābhyavaharaṇamaśakyaṁ viruddhatvād ghr̥ṇitvādarucēranyasmādvā kāraṇantarāt|
tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmayaprakr̥tīnāmāhāravihārānāmabhyavahāraḥ śrēyān|
tadyathā śukrakṣayē kṣīrasarpiṣōrupayōgō madhurasnigdhaśītānāmaparēṣāṁ ca dravyāṇām||14||
View original
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति|
ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा|
तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते|
लघवस्तु लघुभिः|
तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते|
तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते|
रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः|
यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्|
तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्|
तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
nanu dōṣādīnāṁ vr̥ddhikṣayayōrlakṣaṇaṁ cikitsā cōktā kāraṇaṁ nōktamatastatpratipādanārthamāha- dhātava ityādi| dhātuśabdēna dēhadhāraṇasāmānyāt sarvē dōṣādaya ucyantē| tēna dhātavaḥ śārīrāḥ śarīrasthāḥ samānairjātyā sadr̥śairāhārairvihāraiśca vr̥ddhimāpnuvanti| athavā samānaguṇabhūyiṣṭairvihāraiśca vr̥ddhimāpnuvanti| athavā samānaguṇabhūyiṣṭairjātivisadr̥śairapi bāhulyēna sadr̥śaguṇairityarthaḥ| ēvaṁ dhātavō jātiviparītairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā hrāsaṁ prāpnuvanti| tathā hītyādinā tantrakāra ēvōdāharaṇapūrvakaṁ darśayati| dēhē śarīrē yē māṁsakaphādyā guravō dhātavaḥ tē tathāvidhairgurubhirēva| bāhyairupacīyantē| viparītaistu laghubhiḥ pr̥thaktvakāribhirvijātīyairapacīyantē| pr̥thaktvaṁ tajjātyaparipōṣaḥ| ēvaṁ laghudhātūnāmapi vātādīnāṁ vācyam| tasmādyata ēvamata ēva na tathānyē bhāvā māṁsasya vr̥ddhikāraṇaṁ yathā māṁsaṁ yathaḥ sarvēṇa prakārēṇa tayōrēva sādr̥śyam| ēvaṁ sarvadhātūnāṁ vācyam| yatra tvanantarōktaṁ samānaṁ dhātōrna sannihitam, sannihitamapi kēnaciddhētunā vābhyavahartuṁ na pāryatē, tatrānyaprakr̥tīnāṁ jātyā samānānāṁ samānaguṇabhūyiṣṭhānāmāhāravihārāṇāṁ nānāvidhānāmabhyavahārō vidhēyaḥ| nanu kathaṁ sannihitānāmabhyavaharaṇamaśakyata āha-viruddhatvāt, ghr̥ṇitvādarucēśca| viruddhatvaṁ vivikṣidhātuvijātīyadhātuvr̥ddhidvārēṇa dēhē'pathyatvaṁ dhātusāmānyē'pi| ghr̥ṇitvamāhāraviṣēṣajugupsāvatvam| aruciryatra na kiñcidrōcatē| na ca jugupsā vidyatē| ēvaṁ tatra dhātuvijātīyasya sadr̥śaguṇasya tvabhyavahāraḥ śrēyān| tadyathētyudāharaṇēnaitadēva sphuṭayati|
Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15
karmāpi yadyasya dhātōḥ samānakriyatayā vr̥ddhikaraṁ tasya tasya vr̥ddhimabhilaṣatā tattadāsēvyam|
tathaiva cātulyakriyatayā hrāsakaraṁ tadarthinēti|
api ca - viśēṣatō raktavr̥ddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirēcanēna|
māṁsavr̥ddhijān saṁśōdhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ|
mēdōjān sthaulyakārśyakriyākramēṇa|
raktakṣayajān māṁsarasamadyakṣīraiḥ|
asthikṣayajān bastibhistiktōpahitaiḥ kṣīrastibhiśca|
śakr̥dvr̥ddhijānatīsāravidhānēna|
śakr̥tkṣayajān mēhakr̥cchracikitsayā|
svēdakṣyajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇāsvēdairiti||15||
View original
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्|
तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति|
अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन|
मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः|
मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण|
रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः|
अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च|
शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन|
शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया|
स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
karmāpītyādyuktārthaprāyamiti| sāmānyēna dhātuvr̥ddhihānyōḥ kāraṇmuktvā tajjātānāṁ rōgānāmapi cētyādinā cikitsāsamuccayaṁ karōti| viśēṣagrahaṇaṁ yadyapi vr̥ddhadhātujānāṁ kṣīṇadhātujānāṁ ca rōgāṇāṁ dhātōrvisadr̥śaiḥ sadr̥śaiśca dravyādibhirupaśamō bhavati| tathā'pyasāraṇyēna tēṣāṁ raktādijānāṁ rōgāṇāṁ viśēṣēṇēdaṁ kāryamiti pradarśanārtham| ata ēva viśēṣagrahaṇādanuktaśēṣadhātuvr̥ddhikṣayarōgacikitsā'nārambhō na dōṣāya tantrakr̥taḥ| raktasya nirharaṇaṁ sirāvyadhādinā| prasādanaṁ sāmarthyādraktasyaiva svalpaduṣṭau| mēdōjānāṁ dvaividhyaṁ vr̥ddhikṣayakr̥tam| tatra mēdōvr̥ddhijān sthaulyakriyākramēṇa sthaulyacikitsayōpacarēt| mēdaḥkṣayajān kārśyacikitsayā| ēṣā ca dvividhāpi cikitsā dvividhōpakramaṇīyē vakṣyatē| asthikṣayajān rōgān basthibhistathā tiktōpahitairyathāyōgyatiktadravyasahitaiḥ kalpē vakṣyamāṇaiḥ kṣīrabastibhiścēti prādhānyakhyāpanam| kulmāṣaḥ sasyānnam| ajamēṣayōrmadhyamantarjaṭharamāṁsam| ādigrahaṇādanyāni purīṣajananāni gr̥hyantē| mūtravr̥ddhijān pramēhacikitsayā mūtrakṣayajān mūtrakr̥cchracikitsayēti| svēdakṣayajānabhyaṅgādibhiḥ svēdāntaiścikitsēt||15||
Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16
bhavati cātra yē pācakāṁśā dhātusthāstēṣāṁ māndyātitaikṣṇyataḥ vr̥ddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṁ jāyatē śr̥ṇu cāparam|
pāramparyē'pi dāvāgnēstat prāpyēndhanaṁ śikhā|
vr̥ddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātu paramparā|
dravyaṁ tulyaṁ viśiṣṭaṁ hi svaṁ svaṁ vr̥ddhyai kṣayāya ca|
pratyātmabījaniyataṁ bhr̥śamāśu prajāyatē||16||
View original
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्|
पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा|
वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा|
द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च|
प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
bhavati cātrētyanēkaśa uktam| pācakanāmnō'gnisvarūpasya pittasya yēṁ'śā bhāgāḥ saptasu dhātuṣu sthitāstēṣāṁdhātusthānāmanalānāṁ māndyatō dhātuvr̥ddhiḥ| pākēnōttaradhātvāpādanāyāsya pūrvadhātōḥ kṣapaṇakāraṇasyāgnēralpatvāttathā tēṣāmēva taikṣṇyāt dhātūnāṁ kṣayō jāyatē| tēnaitaduktaṁ bhavati yadyapyannapācakāgniparāyattavr̥ddhikṣayā dhātvagnayaḥ, tathāpyāhāradravyaśaktivaśādya ēvānyatamō dhātvagnirmandī bhavati sa ēva svasya dhātōḥ kṣapaṇāśaktatvāt vr̥ddhimēva janayati| ēvaṁ tīkṣṇō'gniḥ svasya dhātōḥ kṣayam| śr̥ṇu cāparamityanēna dr̥ṣṭāntaṁ vaktumasyārthasyōpakramatē| kiṁ śr̥ṇōmīti śiṣyēṇa pr̥ṣṭa āha - pāraṁparyētyādi| dāvāgnēḥ sambandhinī śikhā pāraṁparyē'pyavyucchinnavanadāhapravr̥ttē'pi yathā tattadviśiṣṭamindhanaṁ prāpya vr̥ddhiṁ kṣayaṁ ca yāti| tathaiva dhātuparamparā dhātusamūhaḥ| kō'sya bhāṣitasyārthaḥ? ucyatē| dāvāgniryadyapi sakalaṁ vanaṁ dahati tathāpi tatsambandhinī śikhā jvālā yadā mahad vr̥kṣādīndhanamāśliṣyati| tadā sā jvālā vr̥ddhiṁ yāti| yadā tu svalpamindhanaṁ prāpnōti tadā sā jvālā kṣayaṁ yāti| ēvaṁ dhātu paramparāpi| tasya indhanamāhārasāraḥ| yatra tu dhātvagnimāndyādakṣapanātsa āhārasāraḥ santataṁ srōtaḥpravāhānanupravēśēna vr̥ddhō bhavati tatra sa dhāturvr̥ddhiṁ yāti ēvaṁ kṣayē'pi vikalpya vācyam dhātuvr̥ddhikṣayakāraṇēnēdamucyatē - dravyamityādi sarvaṁ dravyaṁ bāhyamābhyantarēṇa tulyaṁ sat bhr̥śamāśu ca vr̥ddhyai jāyatē bhruśamatyarthamāśu śīghramēva viśiṣṭaṁ visadr̥śaṁ kṣayāya jāyatē kuta āha-pratyātmabījaniyatatvāt pratisvarūpaṁ niyatakāraṇatvādityarthaḥ tathā hi māṁsamēva yathā māṁsakāraṇaṁ na tathānyat idamapi dhātuvr̥ddhikṣayakāraṇamucyatē||16||
Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17
pūrvō dhātuḥ paraṁ kuryādvr̥ddhaḥ kṣīṇaśca tadvidhamī||17||
View original
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
pūrvamityādi yō dhāturyasmāt pūrvaḥ sa vr̥ddhaḥ san paramanantaraṁ tathāvidhamātmasadr̥śaṁ vr̥ddhamēva kuryādityarthaḥ ēvaṁ pūrvaṁ kāraṇāntarēṇa kṣīyaṁ uttaraṁ tathāvidhaṁ kṣīṇamēva karōti yatō dhātvāhārā hi dhātava ityuktam iti dōṣādīnāṁ vr̥ddhikṣayakāraṇamuktam|
Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18
dōṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhayē malānī adhō dvē sapta śirasi khāni svēdavahāni ca malā malāyanāni syaryathāsvaṁ tēṣvatō gadāḥ||18||
View original
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
tē ca dōśādayō duṣṭārōgakaraṇatamēva yāntītyucyatē- dōṣā duṣṭā ityādi| dōṣā vātādayō duṣṭā dhātūn rasādīn dūṣayanti| tē tu dōṣāḥ kathaṁ duṣyantītyāha-rasairmadhurādibhiryuktairityarthaḥ|ubhayē dōṣāśca dhātavaśca duṣṭā malān dūṣayanti| tē ca malā duṣṭā malāyanāni malamārgān dūṣayanti| kāni tānītyāha-adhō dvē ityādi| adhō dvē gudamēḍhrē| śirasi sapta| dvau karṇauī dvau nāsāpuṭau| dvē akṣiṇī| āsyaṁ cēti| yathā svēdavahāni sakalarōmakūpāni iti malānāṁ śakr̥dādīnāmayanāni margāḥ| ataḥ kāraṇādyātō duṣṭadōṣadūṣitamalānāmāśrayabhūtāni malāyanānyatastēṣu yathāsvaṁ gadāḥ syuḥ| ya ēva malō duṣṭastadayanasyaiva rōgōtpattirityarthaḥ||18||
Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19
vakṣyantē vātajāstatra nidānē vātaraugikē||19||
View original
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
ētē dōṣādayō duṣṭā yatō rōgān kurvanti atastēśāṁ dōṣāṇāṁ viśiṣtasthānāśrayēṇa rōgā ucyantē tatra vātajā rōgā vātavyādhinidānē vakṣyantē|| 19||
Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20
pittaṁ tvaci sthitaṁ kuryādvisphōṭakamasūrikāḥ|
raktō visarpaṁ dāhaṁ ca māṁsē māṁspākakōthanam|
sadāhānmēdasi granthīn svēdātyudvamanaṁ tr̥ṣam|
asthni dāhaṁ bhr̥śaṁ majji hāridranakhanētratām|
pūtapītāvabhāsaṁ ca śukraṁ śukrasamāśritam|
śirāgataṁ krōdhanatāṁ pralāpaṁ snāvagaṁ tr̥ṣam|
kōṣṭhagaṁ madatr̥ḍādāhān vyāpinō'nyāṁśca yakṣmaṇaḥ||20||
View original
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः|
रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्|
सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्|
अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्|
पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्|
शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्|
कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
pittamityādi subhōdhaṁ masūrikā masūravarṇapramāṇāḥ piṭakāḥ kōthanaṁ klēdaḥ svēdasyātyudvamanaṁ bahirnirgamanamī asthisthitaṁ pittaṁ bhr̥śaṁ dēhē dāhaṁ karōti vyāpinō'pi yakṣmāṇaḥ sarvaśarīracarā vyādhayō raktapittādayaḥ||20||
Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21
ślēṣmā tvaci sthitaḥ kuryātstambhaṁ śvētāvabhāsatām|
paṇḍvāmayaṁ śōṇitagō māṁsasaṁsthō'rbudāpacīḥ|
ārdracarmāvanaddhābhagātratāṁ cātigauravam|
mēdōgaḥ sthūlatāṁ mēhamasthnāṁ stabdhatvamasthigaḥ|
majjagaḥ śuklanētratvaṁ śukrasthaḥ śukrasañcayam|
vibandhaṁ gauravaṁ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām|
snāyugaḥ sandhi śūlatvaṁ kōṣṭhagō jaṭharōnnatim|
arōcakāvipākau ca tāṁstāṁśca kaphasaṁbhavān||21||
View original
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्|
पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः|
आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्|
मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः|
मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्|
विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्|
स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्|
अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
anantaraṁ ślēṣmaṇō rōgakartr̥tvamāśrayaviśēṣēṇāha- ślēṣmā tvacityādi| śvētāvabhāsatā śvētavarṇa darśitvam| mēdasi sthitaḥ sthaulyaṁ pramēhaṁ ca karōti| asthigataḥ svāśrayāṇāmasthnāṁ stabdhatvaṁ karōti| śukrasthitaḥ śukrasya sañcayaṁ dhāraṇēna bahutvaṁ karōti| vibandhō bahiṣpravr̥ttiḥ| nirōdhaḥ śukrasya| tasyaivātigurutvaṁ ca karōti| kōṣṭhagō jaṭharōnnatyādīn karōtiī tāṁstān kaphajān ślēśmajvaraślēṣmagulma kāmalādīn sarvān ślēṣmōdbhavān gadān karōti||21||
Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22
viṇmūtrayōḥ sāśrayayōstatra tatrōpadēkṣyatē upatāpōpaghātau tu svāśrayēndriyagāmalāḥ||22||
View original
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
viśi purīṣē mūtrē ca tayōścāśrayē sthitā dōṣā yat kurvanti tattasya tatra mūtrāghātātisārādāvupadēkṣyatē ētē ca malā vātadayō yadā indriyaṁ prāpnuvanti tadā tasya malōpataptasyēndriyasya cakṣurādērya āśrayaḥ akṣyādistatra svāśrayē upatāpaṁ vōpaghātaṁ vā kurvanti svalpatvādupatāpamādhikyādupaghātamiti malānāmāśrayabhēdēnē rōga-kartr̥tvam||22||
Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23
vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi kōṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca dōṣā yānti tathā tēbhyaḥ srōtōmukhaviśōdhanātī vr̥ddhyābhiṣyandanātpākātkōṣṭhaṁ vāyōśca nigrahāt||23||
View original
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
nanu dōṣāṇāṁ sakalaśarīravyāpitvē'pi kōṣṭhākhyaḥ pradhāna āśrayō yatastatra bāhulyēna tiṣṭhanti ēvaṁ ca sati kathaṁ tēṣāṁ raktādyāśrayēṇēna rōgakartr̥tvamityāha-vyāyāmētyādi vyāyāmādibhiḥ kāraṇairdōṣāḥ kōṣṭhaṁ muktvā śākhādīni yānti śākhā bhiṣakśāstraprasiddhā raktādayō dhātavastvakca asthnāṁ marmāṇyasthimarmāṁṇi tatra vyāyāmēna śithilībhūtēṣusrōtassu vāyau prēraka udīrṇē tatprēritā dōṣāḥ kōṣṭhaṁ muktvā śākhādīni yāntiī tathā ūṣmaṇō'gnēstaikṣṇyāt parityaktanibiḍabhāvā vilinā iva sarvatō'bhisaranti ēvamahitasyāhārādērācaraṇādapi śākhādīni yānti dōṣasya kōṣṭhākhyasthānabhraṁśakaraṇasvarūpāpathyasēvanāditiī mārutasya vāyōśca kāraṇāntarēṇa svabhāvēnaiva vā drutatvātī vāyōśca vāyvantaraprēraṇaṁ dr̥ṣṭatvānnāsambaddhamī nanu tatra śākhādau sthitānāṁ yadā kōṣṭhānayanaprayōjanaṁ tadā kathamāgacchantītyāha-tathā tēbhyaḥ ityādi tēbhyaḥ śākhādibhyaḥ kōṣṭhaṁ dōṣā yāntī sambandhaḥ srōtōmukhānāṁ śuddhyā dōṣā kōṣṭhaṁ yānti tathā vr̥ddhyā varddhanēna yō'bhiṣyandaḥ srāvaḥ śākhādibhyaḥ kōṣṭhō śākhādisthā dōṣāḥ pākātparityaktasandhānāḥ kōṣṭhaṁ yānti prērakasya vāyōrnigrāhādādhikyanāśāt|| 23||
Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24
tatrasthāśca vilambēran bhūyō hētupratīkṣiṇaḥ||24||
View original
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
tē ca dōṣāstatrasthāḥ kōṣṭhasthā hētupratīkṣiṇaḥ svayaṁ vilambēran rōgānna kurvantītyarthaḥī tēnaitaduktaṁ bhavati-yē bahavaḥ svarūpēṇaiva tē na sadr̥śaṁ dēśakālādihētumapēkṣantēī api tu svayamēva rōgaṁ kurvantyēva|| 24||
Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25
tē kālādibalaṁ labdhvā kupyantyanyāśrayēṣvapi||25||
View original
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
yē ca hētupratīkṣiṇaḥ santō vilambitāstē bhūyaḥ samānātkālāditō balaṁ labdhvā kupyantyāśrayēśvapītyapiśabdāt svāśrayē'pi| tatra vāyuh kadācit svē yathōktē sthānē kupyati| kadācicchlēṣmaṇaḥ pittasya sthānē vā ēvaṁ pittaślēṣanōrapi vācyam||25||
Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26
tatrānyasthānasaṁsthēṣu tadīyāmabalēṣu tu|
kuryāccikitsāṁ svāmēva balēnānyābhibhāviṣu|
āgantuṁ śamayēddōṣaṁ sthāninaṁ pratikr̥tya vā||26||
View original
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु|
कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु|
आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
tatra tu yā cikitsā tāmāha- tatrānyasthānasaṁsthēṣvityādi| svasthānasthānāñcikitsā spaṣṭaiva| parasthāna gatānāṁ dvaividhyaṁ| sthāninamapēkṣyā''gantōrbalavatvamabalavatvañca| tatrāgantuṣvabalēṣu tadīyā cikitsā| tadīyētyanēnānyaśabdōpalakṣitaḥ sthān| parāmr̥ṣatē| yadā tvāgantavō balēnānyaṁ sthāninamabhibhavanti,tadā tēṣvāgantuṣu svāmēva cikitsāṁ kuryāt| yadā tu dvayōḥ sthānina āgantōśca samatvaṁ tadā prathamaṁ sthāniniṁ pratikr̥tya pañcādāgantuṁ śamayēt| balābalānapēkṣayā vā iti|| 26||
Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27
tējō yatsarvadhātūnāmōjastat paramucyatē|
mr̥du sōmātmakaṁ śuddhaṁ raktamīṣatsapītakam|
yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ|
saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāśrayati yatpurā|
yaccharīrarasasnēhaḥ prāṇō yatra pratiṣṭhitaḥ|
yasyā nāśānnanāśō'sti prīṇitā yēna dēhinaḥ|
hr̥dayasthamapi vyāpi tat paraṁ jīvatāspadam||27||
View original
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते|
मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्|
यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः|
संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा|
यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः|
यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः|
हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
dōṣāṇāṁ prākr̥taṁ vaikr̥taṁ ca svarūpamuktamī tē ca dōṣāḥ samā apyōjasā vihinaṁ dēhaṁ saṁvāhayitumaśaktāḥ;ata ōjasaḥ svarūpaṁ pālanaṁ cōcyatē-tēja ityādiī sarvadhātūnāṁ yattējastat pradhānaṁ paramōjaḥ śabdēnōcyatēī aṣṭabindukamityarthaḥī tacca mr̥dvatīkṣṇaguṇamī sōmātmakaṁ saumyasvarūpamī śuddhamanupahatamīṣadraktaṁ stōkalōhitaṁ sapītakaṁ caī yad garbhasyādau sāraṁ sāramiva sāraṁ na hi tēna vinā śukraśōṇitē jīvānupravēśaḥī yacca garbharasādrasaḥ garbhasya yō'sau rasaḥ prathamō dhātuḥ tasmādapi sāraḥ prasādabhūtamī saṁvartamānaṁ yacca purā dhātōrdēhē pravartamānaṁ prathamaṁ hr̥dayamāśrayati, paścāt kramād dēhavyāptiṁ ca karōtiī yacca śarīrasastasya sasnēhō yatra prāṇō vyāpakō'pi pratiṣṭhitō baddhaḥī yasya tvaṣṭabindvākhyasyānāśāddēhasya nāśō nāstiī yēna ca hr̥dayasthēna dēhinō vividhāḥ prāṇinaḥ prīṇitāstarpitāḥ yacca hr̥dayasthamapi vyāpi tadōjō'nyēbhyō jīvitāspadēbhyaḥ śiraḥprabhr̥tibhyaḥ paraṁ pradhānaṁ jīvitāspadam|| 27||
Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28
ōjaḥ kṣīyatē kōpakṣuddhyānaśōkaśramādibhiḥ||28||
View original
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
taccōjaḥ kōpakṣudādibhirasaumyaiḥ kṣīyatē|| 28||
Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30
bibhēti durbalō'bhīkṣṇaṁ dhyāyāti vyathitēndriyaḥ|
duścchāyō durmanō rukṣō bhavēt kṣāmaśca tatkṣatē \\\\\\\\ jīvanēyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bhēṣajam||29||
ōjōvr̥ddhau hi dēhasya tuṣṭipuṣṭibalōdayaḥ||30||
View original
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः|
दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९||
ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
tatkṣayē ca dēhī bibhēti| akāraṇād daurbalyādiyuktiśca bhavēt| abhīkṣṇamatyarthaṁ dhyāyāti dhyānaparō bhavatītyarthaḥ| vyathitēndriyō'śaktēndriyah| duṣcchāyō duṣṭakāntiḥ| tatraujaḥkṣayē bhaiṣajyamauṣadhaṁ jīvaniyauṣadhasiddhakṣīramāṁsarasādyāḥ|ādigr̥haṇēna nānāvidhābhyavahāryaparigrahaḥ ||29|| ēvaṁvidhēna ca bhēṣajēna ōjōvr̥ddhau satyāṁ ca dēhasya śarīrasya tuṣṭyādyudbhavaḥ| tuṣṭirmanaḥparitōṣaḥ| puṣṭiraṅgānāṁ paripōṣa iti|
Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31
yadannaṁ dvēṣṭi yadāpi prārthayētāvirōdhi tu|
tattattyajan samaśnaṁśca tau tau vr̥ddhikṣayau jayēt|
kurvatē'bhiruciṁ dōṣā viparītasamānayōḥ|
vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayantyabudhā na tat||31||
View original
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु|
तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्|
कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः|
वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
ōjōsaścikitsāprasaṅgēna sarvēṣāṁ dōṣādīnāṁ sāmānyarūpēṇa vaikārikarūpavināśārthamāha-yadannamityādiī yadannamabhyavahāryaṁ dvēṣṭi nābhilaṣati tadannaṁ tyajan dōṣādērvr̥ddhiṁ jayētī yacca prārthayētābhilaṣēta, tadaśnan bhuñjānaḥ kṣayaṁ dōṣādērjayētī kutaḥ yatō dōṣā vātādayō dēhē vr̥ddhāḥ santaḥ svaguṇairviparīta āhārajātē bhūyiṣṭhaṁ prāyō rucimabhilāṣaṁ kurvatē, ta ēva kṣīṇaḥ samānaguṇē'bhilāṣamāhārē kurvatēī bhūyiṣṭhaṁ prāyōga ētacca dōṣasvarūpamabudhāḥ svalpaprajñā bhiṣajō na lakṣayantiī yadayaṁ dōṣasvarūpānugatō'bhilāṣō yannēti|| 31||
Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32
yathābalaṁ yathāsvaṁ ca dōṣā vr̥ddhā vitanvatē|
rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṁ karma kurvatē||32||
View original
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते|
रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
na kēvalamannarucirēva dōṣāṇāṁ vr̥ddhikṣayaparijñānakāraṇaṁ yāvatsvarūpamapi ētatpradarśanārthamāha-yathābalamityādi| vr̥ddhā dōṣā balānatikramēṇa ātmānatikramēṇa ca svarūpāṇi vitanvatē vistārayanti| ya ēva dōṣō vr̥ddhaḥ sa ēva svarūpāṇi svasya samānāni rūpāṇi darśayatīti yathāsvaśabdasyārthaḥ yathābalamiti vr̥ddhēravasthāviśēṣādrūpāṇāmapi viśēṣaḥ ta ēva dōṣāḥ kṣīṇāḥ santastānyēva yathōktāni rūpāṇi jahati tyajanti| atrāpi yathābalaṁ yathāsvamiti cānuvartatē samāstu yathōktaṁ svamēva karma kurvatē|| 32||
Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34
ya ēva dēhasya samā vivr̥ddhyai ta ēva dōṣā viṣamā vadhāya|
yasmādatastē hitācaryayaiva kṣayādvivr̥ddhēriva rakṣaṇīyāḥ||33||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñāniyō nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ||34||
View original
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय|
यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
tē ca dōṣādayaḥ kṣayāttathā rakṣaṇīyāḥ, yathaiva vr̥ddhē rakṣyantēī yasmādya ēva dōṣā vātādayaḥ samāḥ santō dēhasya vr̥ddhyai bhavanti, ta ēva viṣamā vadhāya bhavantiī vaiṣamyaṁ svarūpād vr̥ddhiḥ kṣayō vāī atō vr̥ddhihānyōḥ samānatvāt kṣayād vr̥ddhēriva rakṣaṇīyāḥ| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthāna ēkōnaviṁśō'dhyāyaḥ