Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dōṣādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2
dōṣadhātumalamūlō hi dēhaḥ| tasmāttēṣāṁ lakṣaṇamupadēkṣyāmaḥ| tamucchvāsaniśvāsōtsāhapraspandanēndri-yapāṭavavēgapravartanādibhirvāyuranugr̥hṇāti| paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamēdhāśaurya-mārdavādibhiḥ pittaṁ sthairyasnēhasandhibandhavr̥ṣatākṣamādhī dhr̥tibalālaulyādibhiḥ ślēṣmā||2||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3
tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ| jīvanavarṇaprasādanamāṁsapōṣaṇairasr̥k| dēhalēpamalamēdaḥ puṣṭibhirmāṁsam| nētragātrasnigdhatāsnēhadārḍhyāsthipuṣṭibhirbhēdaḥ| dēhō- rdhvatādhāraṇamajjapōṣaṇābhyāmasthi| snēhabalāsthipūraṇa śukrapuṣṭibhirmajjā| harṣabalagarbhōtpādanaiḥ śukram||3||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4
avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakr̥t| annaklēdanirvāha ṇēna mūtram| klēdatvaksnēharōmadhāraṇaiḥ svēda iti||4||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5
kārśyakārṣṇygatrakampasphuraṇōṣṇakāmitāsaṁjñānidrānā śabalēndriyōpaghātāsthiśūlamajjāśōṣamalasaṅgādhmānā ṭōpamōhadainyabhayaśōkapralāpādibhirvr̥ddhō vāyuḥ pīḍayati| pītatvaglāndriyadaurbalyaujōvisraṁsaśītābhi lāśadāha tiktāsyatātr̥ṇmūrcchālpanidratākrōdhādibhiḥ pittam| śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrōtaḥpidhāna mūrcchātandrānidrāśāsakāsaprasēkahr̥llāsāgnisādasandhi viślēṣādibhiḥ ślēṣmā||5||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6
prasēkārōcakasyavairasyahr̥llāsasrōtōrōdhasvādudvēṣāṅga mardādibhiranyaiśca ślēṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ| kuṣṭha- visarpapiṭakāsr̥gdarākṣimukhamēḍhragudadāhagulmavidradhi-plīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpravēśaraktāṅganētratāvātaraktapittādibhiranyaiśca pittavikāraprāyairasr̥k| galagaṇḍagaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharōgasphiggalau- ṣṭhabāhūdarōrujaṅghāgauravavr̥ddhibhiḥ ślēṣmaraktavikāraprāyaiśca māṁsam| pramēhapūrvarūpaiḥ sthaulyōpadravaiścānyairapi ślēṣmaraktamāṁsavikāraprāyai| rmēdaḥ| adhyasthibhiradhidantaiścāsthi| nētrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārubhirmajjā| atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṁ śukrādhikyakam||6||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7
kukṣiśūlāṭōpagauravaiḥ śakr̥dādhikyam| bastitōdādhmānairmūtrādhikyam| kaṇḍūdaurgandhyaiḥ svēdaḥ| anyē'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ||7||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8
prasēkārucihr̥llāsasaṁjñāmōhālpavākcēṣṭatāpraharṣā-ṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ kṣīṇō vāyuḥ pīḍayati| stambha śaityāniyatatōdārōcakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakha-nayanaśauklyādibhiḥ pittam| bhramōdvēṣṭanānidrāṅgamarda- pariplōṣatōdadavadāhasphōṭanavēpanadhūmāyanasandhiśaithilya- hr̥dayadravaślēṣmāśayaśūnyatādibhiḥ ślēṣmā||8||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9
śabdāsahatvahr̥dayadravakampaśōṣaśūlaśūnyatāspandana ghaṭṭanairalpayāpi ca cēṣṭayā śramatarṣābhyāṁ rasaḥ| tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasr̥k| sphiggaṇḍādiśuṣkatātōdaraukṣyākṣaglānisandhisphōṭana-dhamanīśaithilyairmāṁsam| plīhavr̥ddhikaṭīsvāpasandhi- śūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśōṣamēduramāṁsābhilāṣai- rmāṁsakṣayōktaiśca mēdaḥ| dantanakharōmakēśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitō- dāsthibaddhamāṁsābhilāṣairasthi| asthisauṣiryanistōda- daurbalyabhramatamōdarśanairmajjā| śramadaurbalyāsya śōṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatōda mēḍhradhūmāyanaiścirācca niṣēkēṇa saraktaniṣēkēṇa vā śukram||9||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10
saśabdasya vāyōḥ kukṣau tiryagūrdhvaṁ ca bhramaṇēnāntra vēṣṭanēna pārśvahr̥dayapīḍanēnālpatayā ca śakr̥t| bastinistōdamukhaśōṣakr̥cchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā mūtram| stabdharōmakūpatārōmacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣya svēdanāśaiḥ svēdaḥ| anyē'pi ca malā yathāyathaṁ malāyanaṁ śōṣaśūnyatvalāghavaiḥ||10||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11
viparītaguṇakṣayavr̥ddhibhyāṁ ca vr̥ddhikṣayāvupalakṣayēt| malānāṁ tvatisaṅgōtsargābhyāṁ ca tadvr̥ddhikṣayau||11||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2
vr̥ddhēstu malānāṁ kṣayaḥ pīḍayati| sutarāmanaucityāt||2||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13
tatrāsthini sthitō vāyuḥ asr̥ksvēdayōḥ pittam| śēṣēṣu ślēṣmā tasmādēkavr̥ddhikṣayakāraṇatvamēṣām| natvēva masthivāyvōḥ| sarvaiva hi vr̥ddhiḥ prāyō'tisantarpaṇanimittatvācchlēṣmaṇānugatā tadviparyayā cca kṣayō vāyunā tasmāllaṅghanabr̥ṁhaṇābhyāṁ vr̥ddhikṣayajān vikārānupacarēt| pavanē tu br̥ṁhaṇalaṅghanābhyām| sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyaya tulyabhāvēnāviruddhēna||13||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14
dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā''hāravihārairabhyasyamānairvr̥ddhimāpnuvanti| hrāsaṁ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā| tathāhi dēhadhātavō yē guravastē gurubhiraikyakāritayōpacīyantē| laghavastu laghubhiḥ| tadviparītaistu pr̥tahktvākāribhirapacīyantē| tasmādanyēbhyō dravyēbhyō'pi sutarāṁ raktamāpyāyyatē| raktēna māṁsaṁ, māṁsēna mēdō, mēdasā'sthi, taruṇāsthnā majjā, majjā śukraṁ, śukrēṇāmagarbhēṇa garbhaḥ| yatra tvēvaṁlakṣaṇēnasāmānyēna sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṁ syāt, sannihitānāñcābhyavaharaṇamaśakyaṁ viruddhatvād ghr̥ṇitvādarucēranyasmādvā kāraṇantarāt| tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmayaprakr̥tīnāmāhāravihārānāmabhyavahāraḥ śrēyān| tadyathā śukrakṣayē kṣīrasarpiṣōrupayōgō madhurasnigdhaśītānāmaparēṣāṁ ca dravyāṇām||14||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15
karmāpi yadyasya dhātōḥ samānakriyatayā vr̥ddhikaraṁ tasya tasya vr̥ddhimabhilaṣatā tattadāsēvyam| tathaiva cātulyakriyatayā hrāsakaraṁ tadarthinēti| api ca - viśēṣatō raktavr̥ddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirēcanēna| māṁsavr̥ddhijān saṁśōdhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ| mēdōjān sthaulyakārśyakriyākramēṇa| raktakṣayajān māṁsarasamadyakṣīraiḥ| asthikṣayajān bastibhistiktōpahitaiḥ kṣīrastibhiśca| śakr̥dvr̥ddhijānatīsāravidhānēna| śakr̥tkṣayajān mēhakr̥cchracikitsayā| svēdakṣyajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇāsvēdairiti||15||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16
bhavati cātra yē pācakāṁśā dhātusthāstēṣāṁ māndyātitaikṣṇyataḥ vr̥ddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṁ jāyatē śr̥ṇu cāparam| pāramparyē'pi dāvāgnēstat prāpyēndhanaṁ śikhā| vr̥ddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātu paramparā| dravyaṁ tulyaṁ viśiṣṭaṁ hi svaṁ svaṁ vr̥ddhyai kṣayāya ca| pratyātmabījaniyataṁ bhr̥śamāśu prajāyatē||16||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17
pūrvō dhātuḥ paraṁ kuryādvr̥ddhaḥ kṣīṇaśca tadvidhamī||17||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18
dōṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhayē malānī adhō dvē sapta śirasi khāni svēdavahāni ca malā malāyanāni syaryathāsvaṁ tēṣvatō gadāḥ||18||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19
vakṣyantē vātajāstatra nidānē vātaraugikē||19||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20
pittaṁ tvaci sthitaṁ kuryādvisphōṭakamasūrikāḥ| raktō visarpaṁ dāhaṁ ca māṁsē māṁspākakōthanam| sadāhānmēdasi granthīn svēdātyudvamanaṁ tr̥ṣam| asthni dāhaṁ bhr̥śaṁ majji hāridranakhanētratām| pūtapītāvabhāsaṁ ca śukraṁ śukrasamāśritam| śirāgataṁ krōdhanatāṁ pralāpaṁ snāvagaṁ tr̥ṣam| kōṣṭhagaṁ madatr̥ḍādāhān vyāpinō'nyāṁśca yakṣmaṇaḥ||20||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21
ślēṣmā tvaci sthitaḥ kuryātstambhaṁ śvētāvabhāsatām| paṇḍvāmayaṁ śōṇitagō māṁsasaṁsthō'rbudāpacīḥ| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṁ cātigauravam| mēdōgaḥ sthūlatāṁ mēhamasthnāṁ stabdhatvamasthigaḥ| majjagaḥ śuklanētratvaṁ śukrasthaḥ śukrasañcayam| vibandhaṁ gauravaṁ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām| snāyugaḥ sandhi śūlatvaṁ kōṣṭhagō jaṭharōnnatim| arōcakāvipākau ca tāṁstāṁśca kaphasaṁbhavān||21||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22
viṇmūtrayōḥ sāśrayayōstatra tatrōpadēkṣyatē upatāpōpaghātau tu svāśrayēndriyagāmalāḥ||22||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23
vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi kōṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca dōṣā yānti tathā tēbhyaḥ srōtōmukhaviśōdhanātī vr̥ddhyābhiṣyandanātpākātkōṣṭhaṁ vāyōśca nigrahāt||23||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24
tatrasthāśca vilambēran bhūyō hētupratīkṣiṇaḥ||24||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25
tē kālādibalaṁ labdhvā kupyantyanyāśrayēṣvapi||25||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26
tatrānyasthānasaṁsthēṣu tadīyāmabalēṣu tu| kuryāccikitsāṁ svāmēva balēnānyābhibhāviṣu| āgantuṁ śamayēddōṣaṁ sthāninaṁ pratikr̥tya vā||26||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27
tējō yatsarvadhātūnāmōjastat paramucyatē| mr̥du sōmātmakaṁ śuddhaṁ raktamīṣatsapītakam| yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ| saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāśrayati yatpurā| yaccharīrarasasnēhaḥ prāṇō yatra pratiṣṭhitaḥ| yasyā nāśānnanāśō'sti prīṇitā yēna dēhinaḥ| hr̥dayasthamapi vyāpi tat paraṁ jīvatāspadam||27||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28
ōjaḥ kṣīyatē kōpakṣuddhyānaśōkaśramādibhiḥ||28||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30
bibhēti durbalō'bhīkṣṇaṁ dhyāyāti vyathitēndriyaḥ| duścchāyō durmanō rukṣō bhavēt kṣāmaśca tatkṣatē \\\\\\\\ jīvanēyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bhēṣajam||29|| ōjōvr̥ddhau hi dēhasya tuṣṭipuṣṭibalōdayaḥ||30||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31
yadannaṁ dvēṣṭi yadāpi prārthayētāvirōdhi tu| tattattyajan samaśnaṁśca tau tau vr̥ddhikṣayau jayēt| kurvatē'bhiruciṁ dōṣā viparītasamānayōḥ| vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayantyabudhā na tat||31||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32
yathābalaṁ yathāsvaṁ ca dōṣā vr̥ddhā vitanvatē| rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṁ karma kurvatē||32||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34
ya ēva dēhasya samā vivr̥ddhyai ta ēva dōṣā viṣamā vadhāya| yasmādatastē hitācaryayaiva kṣayādvivr̥ddhēriva rakṣaṇīyāḥ||33|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñāniyō nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ||34||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon