19. dōṣādivijñānīyaḥ

Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ದ್ರವ್ಯಂ ದೇಹೇ ದೋಷಾದಿವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯದ್ವಾರಣೈವೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ತೇ ಚ ದೋಷಾದಯಃ ಪ್ರಾಕೃತೇನ ವೈಕೃತೇನ ಚ ಸ್ವರೂಪೇಣ ನ ಜ್ಞಾತಾಃ| ಅತಸ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ||೧||

Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2

ದೋಷಧಾತುಮಲಮೂಲೋ ಹಿ ದೇಹಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ತಮುಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸೋತ್ಸಾಹಪ್ರಸ್ಪನ್ದನೇನ್ದ್ರಿ-ಯಪಾಟವವೇಗಪ್ರವರ್ತನಾದಿಭಿರ್ವಾಯುರನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಪಕ್ತ್ಯೂಷ್ಮಾಭಿಲಾಷಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಪ್ರಭಾಪ್ರಸಾದದರ್ಶನಮೇಧಾಶೌರ್ಯ-ಮಾರ್ದವಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಸ್ನೇಹಸನ್ಧಿಬನ್ಧವೃಷತಾಕ್ಷಮಾಧೀ ಧೃತಿಬಲಾಲೌಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ||೨||

ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾದಯೋ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ದೋಷಾದೀನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ನಾನ್ಯಚ್ಛರೀರಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಶರೀರೇ ದೃಶ್ಯತೇ| ತ ಏವ ಸಂಯುಕ್ತಾ ದೇಹ ಇತಿ ಯಾವತ್| ತತ್ರ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ| ಧಾತವೋ ರಸಾದಯಃ| ಮಲಾಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸ್ವೇದಾದಯಃ| ಏಷಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಾನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಾನಾವಿಧೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕ್ರಮೇಣ ತಮುಚ್ಛ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿನಾ ದೇಹೋಪಕಾರಿತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ನ ಹ್ಯನುಪಕಾರಕಃ ಕಾರಣತಾಂ ಯಾತಿ| ತಂ ದೇಹಮುಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿಭಿರ್ವಾಯುರನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಉಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಶ್ವಾಸಸ್ಯೋದ್ಗಮನಮ್| ನಿಃ ಶ್ವಾಸೋಽನ್ತಃಪ್ರವೇಶನಮ್| ಉತ್ಸಾಹಃ ಕಾರ್ಯೋತ್ಥಾನಶಕ್ತಿಃ| ಪ್ರಸ್ಪನ್ದೋಽಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾ| ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಹಣೇಷು ಸ್ಫುಟತ್ವಮ್| ವೇಗಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಾಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನಾನ್ಯತ್ ಸರ್ವಂ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಂ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವರೂಪಂ ಭಾವಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತಥಾ ತಂ ದೇಹಂ ಪಕ್ತ್ಯೂಷ್ಮಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಮನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಪಕ್ತಿಃ ಪಾಕಃ ಪಚನಕ್ರಿಯಾ| ತತ್ಫಲಂ ಚೋಷ್ಮಾ ತೇಜಃ| ಅಭಿಲಾಷಃ ಪ್ರಿಯೋಪಭೋಗೇಚ್ಛಾ| ಪ್ರಭಾಪ್ರಸಾದಃ ಕಾನ್ತಿವೈಶದ್ಯಮ್| ದರ್ಶನಂ ಸ್ವರೂಪಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಃ| ಮೇಧಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯಾನಿ ತೇಜಸ್ಕರಾಣಿ ದೇಹೇ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಂ ದೇಹಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಃ ಪರ್ವಶ್ಲೇಷಃ| ವೃಷತಾ ಸ್ತ್ರೀಗಮನಶಕ್ತತಾ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಸೌಮ್ಯಭಾವಪರಿಗ್ರಹಃ||೨||

Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3

ತುಷ್ಟಿಪ್ರೀಣನರಕ್ತಪುಷ್ಟಿಭಿಸ್ತು ರಸಃ| ಜೀವನವರ್ಣಪ್ರಸಾದನಮಾಂಸಪೋಷಣೈರಸೃಕ್| ದೇಹಲೇಪಮಲಮೇದಃ ಪುಷ್ಟಿಭಿರ್ಮಾಂಸಮ್| ನೇತ್ರಗಾತ್ರಸ್ನಿಗ್ಧತಾಸ್ನೇಹದಾರ್ಢ್ಯಾಸ್ಥಿಪುಷ್ಟಿಭಿರ್ಭೇದಃ| ದೇಹೋ- ರ್ಧ್ವತಾಧಾರಣಮಜ್ಜಪೋಷಣಾಭ್ಯಾಮಸ್ಥಿ| ಸ್ನೇಹಬಲಾಸ್ಥಿಪೂರಣ ಶುಕ್ರಪುಷ್ಟಿಭಿರ್ಮಜ್ಜಾ| ಹರ್ಷಬಲಗರ್ಭೋತ್ಪಾದನೈಃ ಶುಕ್ರಮ್||೩||

ದೇಹಂ ತುಷ್ಟ್ಯಾದಿಭಿಃ ರಸೋನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ತುಷ್ಟಿಃ ಮನಃಪ್ರೀತಿ| ಪ್ರೀಣನಂ ಹೃದಯಾಶ್ವಾಸನಮ್| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪುಷ್ಟಿರ್ದ್ಧಾತ್ವಾಹಾರಶ್ಚೇತಿ ಸ್ಮರಣೀಯಂ ಸರ್ವಧಾತುಷು| ಅಸೃಕ್ಜೀವನತ್ವಾದಿಭಿಃ| ಜೀವನತ್ವಂ ಪ್ರಾಣಸನ್ಧಾರಕತ್ವಮ್| ಲೇಪಾದಿಭಿಃ ಮಾಂಸಂ ದೇಹಮನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ನೇತ್ರಾಸ್ನಿಗ್ಧತಾದಿಭಿರ್ಮೇದಃ| ದೇಹೋರ್ಧ್ವತಾಧಾರಣೇನಾಸ್ಥಿ| ದೇಹಸ್ಯೋರ್ಧ್ವತಯಾ ಧಾರಣಂ ದೇಹೋರ್ಧ್ವತಾಧಾರಣಮ್| ಉತ್ಥಿತಾಸನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಅನ್ಯಥಾ ಅಸ್ಥ್ಯಭಾವಾದ್ದೇಹೇ ಮಾಂಸಂ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಂಸ್ಯಾತ್| ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರ್ಮಜ್ಜಾ| ಹರ್ಷಾದಿಭಿಃ ಶುಕ್ರಮ್||೩||

Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4

ಅವಷ್ಟಮ್ಭಾನಿಲಾನಲಧಾರಣೈಃ ಶಕೃತ್| ಅನ್ನಕ್ಲೇದನಿರ್ವಾಹ ಣೇನ ಮೂತ್ರಮ್| ಕ್ಲೇದತ್ವಕ್ಸ್ನೇಹರೋಮಧಾರಣೈಃ ಸ್ವೇದ ಇತಿ||೪||

ಅವಷ್ಟಮ್ಭಾದಿಭಿಃ ಶಕೃತ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶರೀರಧಾರಣಶಕ್ತಿಃ| ಅನ್ನಕ್ಲೇದವಾಹನೇನ ಮೂತ್ರಮ್| ಕ್ಲೇದಾದಿಧಾರಣೇನ ಸ್ವೇದಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಶೇಷ ಏವ ಸ್ಯಾತ್| ಇತಿ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಸ್ವರೂಪಮ್||೪||

Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5

ಕಾರ್ಶ್ಯಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯ್ಗತ್ರಕಮ್ಪಸ್ಫುರಣೋಷ್ಣಕಾಮಿತಾಸಂಜ್ಞಾನಿದ್ರಾನಾ ಶಬಲೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಘಾತಾಸ್ಥಿಶೂಲಮಜ್ಜಾಶೋಷಮಲಸಙ್ಗಾಧ್ಮಾನಾ ಟೋಪಮೋಹದೈನ್ಯಭಯಶೋಕಪ್ರಲಾಪಾದಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಪೀಡಯತಿ| ಪೀತತ್ವಗ್ಲಾನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯೌಜೋವಿಸ್ರಂಸಶೀತಾಭಿ ಲಾಶದಾಹ ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಲ್ಪನಿದ್ರತಾಕ್ರೋಧಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಮ್| ಶ್ವೈತ್ಯಶೈತ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಾಲಸ್ಯಗೌರವಾಙ್ಗಸಾದಸ್ರೋತಃಪಿಧಾನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾಶಾಸಕಾಸಪ್ರಸೇಕಹೃಲ್ಲಾಸಾಗ್ನಿಸಾದಸನ್ಧಿ ವಿಶ್ಲೇಷಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ||೫||

ವೈಕೃತಮುಚ್ಯತೇ| ವಿಕೃತಿರ್ದ್ವಿವಿಧಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾಹೀನತಯಾ ಚ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ವೃದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ| ತಂ ದೇಹಂ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಕಮ್ಪಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಚಲನಮ್| ಸ್ಫುರಣಂ ಗಾತ್ರೌಕದೇಶೇ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಚಲನಮ್| ಅತ್ರಾಪ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ದೋಷಸ್ವರೂಪರೋಗಗ್ರಹಣಾರ್ತ್ಯ್ಹಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾನಿ| ಪಿತ್ತಮ್ ವೃದ್ಧಂ ಪೀತತ್ವಕ್ತ್ವಾದಿಭಿರ್ದೇಹಂ ಪೀಡಯತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಂ ಶ್ವೈತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಶ್ವೈತ್ಯಂ ಗಾತ್ರಶ್ವೇತತಾ||೫||

Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6

ಪ್ರಸೇಕಾರೋಚಕಸ್ಯವೈರಸ್ಯಹೃಲ್ಲಾಸಸ್ರೋತೋರೋಧಸ್ವಾದುದ್ವೇಷಾಙ್ಗ ಮರ್ದಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಪ್ರಾಯೈಃ ರಸಃ| ಕುಷ್ಠ- ವಿಸರ್ಪಪಿಟಕಾಸೃಗ್ದರಾಕ್ಷಿಮುಖಮೇಢ್ರಗುದದಾಹಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧಿ-ಪ್ಲೀಹವ್ಯಙ್ಗಕಾಮಲಾಗ್ನಿನಾಶತಮಃಪ್ರವೇಶರಕ್ತಾಙ್ಗನೇತ್ರತಾವಾತರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಭಿರನ್ಯೈಶ್ಚ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಪ್ರಾಯೈರಸೃಕ್| ಗಲಗಣ್ಡಗಣ್ಡಮಾಲಾರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥಿತಾಲುಜಿಹ್ವಾಕಣ್ಠರೋಗಸ್ಫಿಗ್ಗಲೌ- ಷ್ಠಬಾಹೂದರೋರುಜಙ್ಘಾಗೌರವವೃದ್ಧಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತವಿಕಾರಪ್ರಾಯೈಶ್ಚ ಮಾಂಸಮ್| ಪ್ರಮೇಹಪೂರ್ವರೂಪೈಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯೋಪದ್ರವೈಶ್ಚಾನ್ಯೈರಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಮಾಂಸವಿಕಾರಪ್ರಾಯೈ| ರ್ಮೇದಃ| ಅಧ್ಯಸ್ಥಿಭಿರಧಿದನ್ತೈಶ್ಚಾಸ್ಥಿ| ನೇತ್ರಾಙ್ಗರಕ್ತಗೌರವೈಃ ಪರ್ವಸು ಚ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾರುಭಿರ್ಮಜ್ಜಾ| ಅತಿಸ್ತ್ರೀಕಾಮತಾಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಸಮ್ಭವಾಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ರಾಧಿಕ್ಯಕಮ್||೬||

ಪ್ರಸೇಕಾದಿಭೀ ರಸಃ| ಅತ್ರಾಪ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಾನಿ ಪೂರ್ವವತ್| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಸ್ರಾವಃ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಸಪ್ರಸೇಕೋ ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ| ರಕ್ತಂ ಕುಷ್ಠಾದಿಭಿಃ| ದಾಹಶಬ್ದಸ್ಯಾಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽತಮಸಿ ತಮಸೀವ ಪ್ರವೇಶಃ| ಗಲಗಣ್ಡಾದಿಭಿರ್ಮಾಂಸಮ್| ಪ್ರಮೇಹಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಭಿರ್ಮೇದೋ ವೃದ್ಧಂ ಪೀಡಯತಿ| ಪ್ರಮೇಹಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ `ಸ್ವೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧ' ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ಥೌಲ್ಯೋಪದ್ರವಾಣ್ಯತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದತಿ- ಕ್ಷುತ್ತೃಡಿತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ| ಅಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಾದಿಭಿರಸ್ಥಿ| ಅಸ್ಥ್ನಿ ಯದಧಿಕಮಸ್ಥಿ ತದ್ಧ್ಯಸ್ಥಿ| ನೇತ್ರಗೌರವಾದಿಭಿರ್ಮಜ್ಜಾ| ಅರೂಂಷಿ ಪಿಟಕಾವಿಶೇಷಾಃ||೬||

Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7

ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಾಟೋಪಗೌರವೈಃ ಶಕೃದಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಬಸ್ತಿತೋದಾಧ್ಮಾನೈರ್ಮೂತ್ರಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಕಣ್ಡೂದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯೈಃ ಸ್ವೇದಃ| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಚ ದೂಷಿಕಾದಿಮಲಾ ಬಾಹುಲ್ಯದ್ರವತಾಕಣ್ಡೂಗೌರವೈಃ||೭||

ಸುಬೋಧಮ್||೭||

Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8

ಪ್ರಸೇಕಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸಸಂಜ್ಞಾಮೋಹಾಲ್ಪವಾಕ್ಚೇಷ್ಟತಾಪ್ರಹರ್ಷಾ-ಙ್ಗಸಾದಾಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾಯುಃ ಪೀಡಯತಿ| ಸ್ತಮ್ಭ ಶೈತ್ಯಾನಿಯತತೋದಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಙ್ಗಪಾರುಷ್ಯಕಮ್ಪಗೌರವನಖ-ನಯನಶೌಕ್ಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಮ್| ಭ್ರಮೋದ್ವೇಷ್ಟನಾನಿದ್ರಾಙ್ಗಮರ್ದ- ಪರಿಪ್ಲೋಷತೋದದವದಾಹಸ್ಫೋಟನವೇಪನಧೂಮಾಯನಸನ್ಧಿಶೈಥಿಲ್ಯ- ಹೃದಯದ್ರವಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಶೂನ್ಯತಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ||೮||

ಕ್ಷೀಣೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಸೇಕಾದಿಭಿರ್ದೇಹಂ ಪೀಡಯತಿ| ಕ್ಷೀಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ತಮ್ಭನಾದಿಭಿರ್ದೇಹಂ ಪೀಡಯತಿ| ಅಙ್ಗೇ ತೋದ ಇವ ತೋದಃ| ಅನಿಯತೇ ದೇಶೇ ವಾ ಕಾಲೇ ವಾ ತೋದೋಽನಿಯತತೋದಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕ್ಷೀಣೋ ಭ್ರಮಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ರಜ್ವಾದಿನಾಙ್ಗ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿವೋದ್ವೇಷ್ಟನಮ್| ಪರಿಪ್ಲೋಷಃ ಸನ್ತಾಪಾತ್ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ತ್ವಗ್ದಾಹಃ| ಅನ್ಯೇ ರೋಗಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಃ| ಧೂಮಾಯನಂ ಕಣ್ಠೇ ಧೂಮ ಇವ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಾ ಉರಃ ಕಣ್ಠಾದಯಃ||೮||

Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9

ಶಬ್ದಾಸಹತ್ವಹೃದಯದ್ರವಕಮ್ಪಶೋಷಶೂಲಶೂನ್ಯತಾಸ್ಪನ್ದನ ಘಟ್ಟನೈರಲ್ಪಯಾಪಿ ಚ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಶ್ರಮತರ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ರಸಃ| ತ್ವಗ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಲಶೀತಾಭಿಲಾಷಸಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯೈರಸೃಕ್| ಸ್ಫಿಗ್ಗಣ್ಡಾದಿಶುಷ್ಕತಾತೋದರೌಕ್ಷ್ಯಾಕ್ಷಗ್ಲಾನಿಸನ್ಧಿಸ್ಫೋಟನ-ಧಮನೀಶೈಥಿಲ್ಯೈರ್ಮಾಂಸಮ್| ಪ್ಲೀಹವೃದ್ಧಿಕಟೀಸ್ವಾಪಸನ್ಧಿ- ಶೂನ್ಯತಾಙ್ಗರೌಕ್ಷ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯಶ್ರಮಶೋಷಮೇದುರಮಾಂಸಾಭಿಲಾಷೈ- ರ್ಮಾಂಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೈಶ್ಚ ಮೇದಃ| ದನ್ತನಖರೋಮಕೇಶಶಾತನರೌಕ್ಷ್ಯಪಾರುಷ್ಯಸನ್ಧಿಶೈಥಿಲ್ಯಾಸ್ಥಿತೋ- ದಾಸ್ಥಿಬದ್ಧಮಾಂಸಾಭಿಲಾಷೈರಸ್ಥಿ| ಅಸ್ಥಿಸೌಷಿರ್ಯನಿಸ್ತೋದ- ದೌರ್ಬಲ್ಯಭ್ರಮತಮೋದರ್ಶನೈರ್ಮಜ್ಜಾ| ಶ್ರಮದೌರ್ಬಲ್ಯಾಸ್ಯ ಶೋಷತಿಮಿರದರ್ಶನಾಙ್ಗಮರ್ದಪಾಣ್ಡುತಾಸದನಕ್ಲೈಬ್ಯಮುಷ್ಕತೋದ ಮೇಢ್ರಧೂಮಾಯನೈಶ್ಚಿರಾಚ್ಚ ನಿಷೇಕೇಣ ಸರಕ್ತನಿಷೇಕೇಣ ವಾ ಶುಕ್ರಮ್||೯||

ರಸಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಶಬ್ದಾಸಹತ್ವಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಪಿ ಕರ್ಮಣಾ ಶ್ರಮಸ್ತರ್ಷಶ್ಚ ಭವತಿ| ಅಸೃಕ್ ಕ್ಷೀಣಂ ತ್ವಗ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ಮಾಂಸಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಸ್ಫಿಕ್ಶುಷ್ಕತಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ಧಮನ್ಯೋಽಙ್ಗವಿಭಾಗೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ತಾಸಾಂ ಶೈಥಿಲ್ಯಂ ನಿಬಿಡತ್ವನಾಶಃ| ಪ್ಲೀಹಾವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸ್ಫಿಕ್ಶುಷ್ಕತಾದಿಭಿರ್ಮಾಂಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೈರ್ಮೇದಃ ಕ್ಷೀಣಂ ಪೀಡಯತಿ| ಮೇದುರಸ್ಯ ಮಾಂಸೇ ಭೋಜನಾಭಿಲಾಷಃ| ದನ್ತಶಾತನಾದಿಭಿರಸ್ಥಿಕ್ಷೀಣಂ ಪೀಡಯತಿ| ಅಸ್ಥಿಬದ್ಧೇ ಮಾಂಸೇ ಮೃಗಪರಶುಕಾದೌ ರುಚಿಸ್ತದಭಿಲಾಷಃ| ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಸೌಷಿರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ನಿಸ್ತೋದೋ ವೃದ್ಧಸ್ತೋದಃ| ತಮೋದರ್ಶನಮತಮಸ ಏವ ತಮಸೋಽನುಭವಃ| ಶುಕ್ರಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಶ್ರಮಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಯತಿ| ಸದನಮಗ್ನಿಸಾದಃ| ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ರತ್ಯನಭಿಮುಖತಾ| ಮೇಢ್ರಸ್ಯ ಶೇಫಸೋ ಧೂಮಾಯನಮನ್ತಃ ಸಧೂಮತೇವ||೯||

Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10

ಸಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಕುಕ್ಷೌ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ಭ್ರಮಣೇನಾನ್ತ್ರ ವೇಷ್ಟನೇನ ಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಪೀಡನೇನಾಲ್ಪತಯಾ ಚ ಶಕೃತ್| ಬಸ್ತಿನಿಸ್ತೋದಮುಖಶೋಷಕೃಚ್ಛ್ರಾಲ್ಪವಿವರ್ಣಮೂತ್ರತಾದಿಭಿಃ ಸರುಧಿರಮೂತ್ರತಯಾ ವಾ ಮೂತ್ರಮ್| ಸ್ತಬ್ಧರೋಮಕೂಪತಾರೋಮಚ್ಯವನತ್ವಕ್ಪರಿಪಾಟನಸ್ವಾಪಪಾರುಷ್ಯ ಸ್ವೇದನಾಶೈಃ ಸ್ವೇದಃ| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಚ ಮಲಾ ಯಥಾಯಥಂ ಮಲಾಯನಂ ಶೋಷಶೂನ್ಯತ್ವಲಾಘವೈಃ||೧೦||

ಶಕೃತ್ ಕ್ಷೀಣಂ ಕುಕ್ಷೌ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಂ ಸಶಬ್ದಸ್ಯಾಪಾನವಾಯೋರ್ಭ್ರ ಮಣೇನಾನ್ತ್ರವೇಷ್ಟನೇನ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಪೀಡನಾದಿನಾ ಚ ಪೀಡಯತಿ| ವೇಷ್ಟನಮಿವ ರಜ್ವಾದಿನಾ ವೇಷ್ಟನಮ್| ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಬಸ್ತಿನಿಸ್ತೋದಾದಿನಾ ಪೀಡಯತಿ| ಬಸ್ತೇರ್ಮೂತ್ರಾಧಾರಸ್ಯ ಶಲಾಕಾದಿಭಿರ್ನಿಸ್ತೋದ ಇವ ನಿಸ್ತೋದಃ| ಅಥವಾ ಕೇವಲಯೈವ ಸರುಧಿರಮೂತ್ರತಯಾ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಪೀಡಯತಿ| ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಾ ತ್ಸರುಧಿರಮೂತ್ರತಾ ಭವತೀತಿ ಯಾವತ್| ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಷೀಣೋ ರೋಮಕೂಪಸ್ತಮ್ಭನಾದಿನಾ ದೇಹಂ ಪೀಡಯತಿ| ತ್ವಚಃ ಸ್ವಾಪ ಉಪಘಾತಾದಚೈತನ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಚ ಮಲಾ ದೂಷಿಕಾದಯೋ ಯಥಾಯಥಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಲಾಧಾರಂ ಶೋಷಾದಿನಾ ಕ್ಷೀಣಾಃ ಪೀಡಯನ್ತಿ| ಶೋಷಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಮಲಾಯನಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೦||

Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11

ವಿಪರೀತಗುಣಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾವುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಮಲಾನಾಂ ತ್ವತಿಸಙ್ಗೋತ್ಸರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಚ ತದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ||೧೧||

ನನು ಕಿಮೇತಾವದೇವ ದೋಷಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮುತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ-ವಿಪರೀತೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯೇ ವಿಪರೀತಾ ಗುಣಾಸ್ತೇಷಾಂ ದೇಹೇ ಯದಾ ಕ್ಷಯೋ ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾ ತೇಷಾಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಯದಾ ತು ದೋಷಾದಿವಿಪರೀತಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿರ್ದೃಶ್ಯತೇ ದೇಹೇ ತದಾ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಉದಾಹರಣಂ ಯಥಾ ವಾತಸ್ಯ ಗುಣಾ ರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತಾದಯಸ್ತೇಷಾಂ ವಿಪರೀತಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರೂಷ್ಣಾದಯಃ ತೇಷಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದೀನಾಂ ದೇಹೇ ಕ್ಷಯೋ ಯದಾ ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾ ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಯದಾ ತು ತೇಷಾಮೇವ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ದೇಹೇ ವೃದ್ಧಿರ್ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾ ವಾತಸ್ಯ ಕ್ಷಯಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಇತ್ಯೇವಂ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಧಾತೂನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ಚ ವಾಚ್ಯಮ್| ಮಲಾನಾನ್ತು ವಿಶೇಷತಃ ಅತಿಸಙ್ಗೋತ್ಸರ್ಗೌ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋಪಲಕ್ಷಣೌ| ಮಲಾನಾಂ ಶಕೃದಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗೇನ ಬಹಿರಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ತೇಷಾಮೇವ ವೃದ್ಧಿಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್||೧೧||

Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2

ವೃದ್ಧೇಸ್ತು ಮಲಾನಾಂ ಕ್ಷಯಃ ಪೀಡಯತಿ| ಸುತರಾಮನೌಚಿತ್ಯಾತ್||೨||

ತಥೋತ್ಸರ್ಗೇಣ ಬಹಿಃ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಮಲಾನಾಂ ಚ ವೃದ್ಧಿರ್ನ ತಥಾ ಪೀಡಾಕರೀ ಯಥಾ ಕ್ಷಯಃ | ಕುತಃ? ಅನೌಚಿತ್ಯಾತ್| ದೇಹಿನೋ ಹಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಮಲಕ್ಷಯೋಽನುಚಿತೋಽ ನಭ್ಯಸ್ತಃ| ವೃದ್ಧಿಸ್ತೂಚಿತೈವ|

Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13

ತತ್ರಾಸ್ಥಿನಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಅಸೃಕ್ಸ್ವೇದಯೋಃ ಪಿತ್ತಮ್| ಶೇಷೇಷು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತಸ್ಮಾದೇಕವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕಾರಣತ್ವಮೇಷಾಮ್| ನತ್ವೇವ ಮಸ್ಥಿವಾಯ್ವೋಃ| ಸರ್ವೈವ ಹಿ ವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರಾಯೋಽತಿಸನ್ತರ್ಪಣನಿಮಿತ್ತತ್ವಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಾನುಗತಾ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಾ ಚ್ಚ ಕ್ಷಯೋ ವಾಯುನಾ ತಸ್ಮಾಲ್ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಜಾನ್ ವಿಕಾರಾನುಪಚರೇತ್| ಪವನೇ ತು ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾಭ್ಯಾಮ್| ಸರ್ವತ್ರ ಚ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮವಿಪರ್ಯಯ ತುಲ್ಯಭಾವೇನಾವಿರುದ್ಧೇನ||೧೩||

ತತ್ರ ದೋಷಾದಿಷ್ವಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಭಾವೇನ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕಾರಣಂ ದರ್ಶಯಿತುಕಾಮ ಆಹ-ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ವಾತಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ ವಾಯುರಸ್ಥ್ನಿ ಸ್ಥಿತಃ ಸ್ವೇದೇ ರಕ್ತೇ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ಅಸ್ಥಿ ಸ್ವೇದಂ ರಕ್ತಂ ಚ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಶೇಷೇಷು ರಸಾದಿಷು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ಥಿತಃ| ಏತೇ ರಸಾದಯೋ ದೋಷಾಣಾಮವಿಕೃತಾನಾಮಾಶ್ರಯಾಃ| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಮಾಶ್ರಯಾಣಾಮಾಶ್ರಯಿಣಾಂ ಚೈಕಮೇವ ವೃದ್ಧಿಕ್ಶಯಕಾರಣಮ್| ಏಕಸಂ ಸಾಧಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದೇವಾಶ್ರಯಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕಾರಣಂ ತದೇವಾಶ್ರಯಿಣಸ್ತಥಾ ಯದೇವಾಶ್ರಯಿಣಸ್ತದೇವಾಶ್ರಯಸ್ಯಾಪೀತಿ| ಏವಂ ಕ್ಷಯೇಽಪ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ ಯದೇವೋಷ್ಣಂ ಸುರಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಂ ತದೇವ ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಸ್ತಥಾ ಶೀತಸ್ಥಿರಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಯಕಾರಣಂ ತದೇವ ರಕ್ತಸ್ವೇದಯೋಶ್ಚ| ಏವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ವಾಯೋಸ್ತು ಸ್ವಯಂ ತನ್ತ್ರಕೃನ್ನಿವಾರಣಂ ಕರೋತಿ| ನತ್ವೇವಮಸ್ಥಿವಾಯ್ವೋರಿತಿ| ತತ್ರಾನನ್ತರೋಕ್ತಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋಃ ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಾಹ| ಹಿ ಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯೇಯಂ ಶಾರೀರಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪ್ರಾಯೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾನುಗತಾ ಅತಿಸನ್ತರ್ಪ ಣನಿಮಿತ್ತತ್ವಾತ್| ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ ಹ್ಯತ್ಯುಪಯುಜ್ಯಮಾನೇನ ಸರ್ವೇ ಶಾರೀರಾ ಭಾವಾ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾನ್ತಿ| ಅತೋಽಸ್ಯಾ ವೃದ್ಧೇರೇಕಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಗತಿಂ ಕರೋತಿ| ಯ್ಶ್ಚ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಕ್ಷಯಃ ಸ ವಾಯುನಾನುಗತಃ| ಕುತಃ? ವಿಪರ್ಯಯಾತ್| ಪೋಓರ್ವೋಕ್ತಹೇತುತಃ ಅತ್ಯಪತರ್ಪಣನಿಮಿತ್ತ ತ್ವಾಚ್ಛಾರೀರಭಾವಕ್ಷಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾದಿ ವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಲಙ್ಘನೇನೋಪಚರೇತ್| ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಶಾರೀರಭಾವಕ್ಷಯಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಬೃಂಹಣೇನೋಪಚರೇತ್| ಇತ್ಯತ್ರ ಹೇತುರ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾಯ್ವನುಗತತ್ವಮ್| ವಾತೇ ತು ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ವಾತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಬೃಂಹಣೋಪಚರೇತ್| ಕ್ಷಯಂ ಲಙ್ಘನೇತಿ| ತಥಾ ಸರ್ವತ್ರ ದೋಷಾದಿವರ್ಗೇ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಮವಿರುದ್ಧೇನ ವಿಪರ್ಯಯಭಾವೇನ ತುಲ್ಯಭಾವೇನ ಚೋಪಚರೇತ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ದೋಷಾದೇರ್ವೃದ್ಧಿದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಪರ್ಯಯಭಾವೇನೋಪಚರೇತೀ ದ್ರವ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯಭಾವೋ ಯದ್ಗುಣವಿಶೇಷಾನಪೇಕ್ಷಯೈವ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶಾರೀರಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯದ್ರವ್ಯಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಯಥಾ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಗವೇದುಕಾನ್ನಾತ್| ಗುಣವಿಪರ್ಯಯಭಾವೋ ವಿಪರೀತ ಗುಣತ್ವಮ್| ಯಥಾ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಮಧುನಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶೀಧ್ವಾರನಾಲಾಭ್ಯಾಮ್| ಕರ್ಮಣೋ ವಾಕ್ಯಸ್ಯ ಶಾರೀರಾತ್ ದ್ರವ್ಯತಃ ಫಲೇ ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಯಥಾ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಶೋಕಾದ್ವಾಯೋಶ್ಚ ಸ್ವಪ್ನಾದಿತ್ಯೇವಂ ಸರ್ವತ್ರ ವಾಚ್ಯಮ್| ತುಲ್ಯ ಭಾವಃ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಬಾಹ್ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಯಥಾ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಮಾಂಸೇನ ರಕ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತೇನೇತಿ| ಗುಣಾನಾಂ ತುಲ್ಯಭಾವೋ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಜಾತ್ಯಸಾದೃಶ್ಯೇಽಪಿ ಗುಣಸಾದೃಶ್ಯಂ ಯಥಾ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಮ್| ಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯಾ ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಶರೀರೇಣದ್ರವ್ಯೇಣ ತುಲ್ಯಭಾವಃ ಕ್ರಿಯಾಫಲದ್ವಾರೇಣ| ಯಥಾ ವಾತಸ್ಯ ಧಾವನಪ್ಲವನಾದಿನಾ ಕರ್ಮಣಾ| ಶ್ಲೇಶ್ಮಣಶ್ಚ ಹರ್ಶಸ್ವನಾಭ್ಯಾಮ್| ಅವಿರುದ್ಧೇನೇತಿ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ತುಲ್ಯಭಾವೇನ ಚ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನ ಯತ್ರ ವೃದ್ಧಿವಿಪರ್ಯಯಭಾವೇನೋಪಚರ್ಯಾ ತತ್ರ ತಥಾ ವಿಧ ವಿಪರ್ಯಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಯಸ್ತದ್ವಿಜಾತೀಯವೃದ್ಧಿಸಂಪಾದನಯಾ ನ ವಿರುದ್ಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಕ್ಷಯೇ ತುಲ್ಯಭಾವೋ ಯೋಗ್ಯೇನ ವೃದ್ಧೇನ ಸಮೇನ ವಾ ನ ವಿರುದ್ಧ್ಯತೇ||೧೩||

Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14

ಧಾತವಃ ಖಲು ಶಾರೀರಾಃ ಸಮಾನೈಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾಽಽಹಾರವಿಹಾರೈರಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೈರ್ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಹ್ರಾಸಂ ತು ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾ| ತಥಾಹಿ ದೇಹಧಾತವೋ ಯೇ ಗುರವಸ್ತೇ ಗುರುಭಿರೈಕ್ಯಕಾರಿತಯೋಪಚೀಯನ್ತೇ| ಲಘವಸ್ತು ಲಘುಭಿಃ| ತದ್ವಿಪರೀತೈಸ್ತು ಪೃತಹ್ಕ್ತ್ವಾಕಾರಿಭಿರಪಚೀಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದನ್ಯೇಭ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಸುತರಾಂ ರಕ್ತಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ| ರಕ್ತೇನ ಮಾಂಸಂ, ಮಾಂಸೇನ ಮೇದೋ, ಮೇದಸಾಽಸ್ಥಿ, ತರುಣಾಸ್ಥ್ನಾ ಮಜ್ಜಾ, ಮಜ್ಜಾ ಶುಕ್ರಂ, ಶುಕ್ರೇಣಾಮಗರ್ಭೇಣ ಗರ್ಭಃ| ಯತ್ರ ತ್ವೇವಂಲಕ್ಷಣೇನಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಾಮಾನ್ಯವತಾಮಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಮಸಾನ್ನಿಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸನ್ನಿಹಿತಾನಾಞ್ಚಾಭ್ಯವಹರಣಮಶಕ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾದ್ ಘೃಣಿತ್ವಾದರುಚೇರನ್ಯಸ್ಮಾದ್ವಾ ಕಾರಣನ್ತರಾತ್| ತತ್ರ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮಯಪ್ರಕೃತೀನಾಮಾಹಾರವಿಹಾರಾನಾಮಭ್ಯವಹಾರಃ ಶ್ರೇಯಾನ್| ತದ್ಯಥಾ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷೋರುಪಯೋಗೋ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾನಾಮಪರೇಷಾಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್||೧೪||

ನನು ದೋಷಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚೋಕ್ತಾ ಕಾರಣಂ ನೋಕ್ತಮತಸ್ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಾಹ- ಧಾತವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಶಬ್ದೇನ ದೇಹಧಾರಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವೇ ದೋಷಾದಯ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತೇನ ಧಾತವಃ ಶಾರೀರಾಃ ಶರೀರಸ್ಥಾಃ ಸಮಾನೈರ್ಜಾತ್ಯಾ ಸದೃಶೈರಾಹಾರೈರ್ವಿಹಾರೈಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಅಥವಾ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಟೈರ್ವಿಹಾರೈಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಅಥವಾ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಟೈರ್ಜಾತಿವಿಸದೃಶೈರಪಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸದೃಶಗುಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಧಾತವೋ ಜಾತಿವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೈರ್ವಾ ಹ್ರಾಸಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ತಥಾ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ತನ್ತ್ರಕಾರ ಏವೋದಾಹರಣಪೂರ್ವಕಂ ದರ್ಶಯತಿ| ದೇಹೇ ಶರೀರೇ ಯೇ ಮಾಂಸಕಫಾದ್ಯಾ ಗುರವೋ ಧಾತವಃ ತೇ ತಥಾವಿಧೈರ್ಗುರುಭಿರೇವ| ಬಾಹ್ಯೈರುಪಚೀಯನ್ತೇ| ವಿಪರೀತೈಸ್ತು ಲಘುಭಿಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಕಾರಿಭಿರ್ವಿಜಾತೀಯೈರಪಚೀಯನ್ತೇ| ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ತಜ್ಜಾತ್ಯಪರಿಪೋಷಃ| ಏವಂ ಲಘುಧಾತೂನಾಮಪಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ಯತ ಏವಮತ ಏವ ನ ತಥಾನ್ಯೇ ಭಾವಾ ಮಾಂಸಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಯಥಾ ಮಾಂಸಂ ಯಥಃ ಸರ್ವೇಣ ಪ್ರಕಾರೇಣ ತಯೋರೇವ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಏವಂ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಯತ್ರ ತ್ವನನ್ತರೋಕ್ತಂ ಸಮಾನಂ ಧಾತೋರ್ನ ಸನ್ನಿಹಿತಮ್, ಸನ್ನಿಹಿತಮಪಿ ಕೇನಚಿದ್ಧೇತುನಾ ವಾಭ್ಯವಹರ್ತುಂ ನ ಪಾರ್ಯತೇ, ತತ್ರಾನ್ಯಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಜಾತ್ಯಾ ಸಮಾನಾನಾಂ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಂ ನಾನಾವಿಧಾನಾಮಭ್ಯವಹಾರೋ ವಿಧೇಯಃ| ನನು ಕಥಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾನಾಮಭ್ಯವಹರಣಮಶಕ್ಯತ ಆಹ-ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್, ಘೃಣಿತ್ವಾದರುಚೇಶ್ಚ| ವಿರುದ್ಧತ್ವಂ ವಿವಿಕ್ಷಿಧಾತುವಿಜಾತೀಯಧಾತುವೃದ್ಧಿದ್ವಾರೇಣ ದೇಹೇಽಪಥ್ಯತ್ವಂ ಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯೇಽಪಿ| ಘೃಣಿತ್ವಮಾಹಾರವಿಷೇಷಜುಗುಪ್ಸಾವತ್ವಮ್| ಅರುಚಿರ್ಯತ್ರ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರೋಚತೇ| ನ ಚ ಜುಗುಪ್ಸಾ ವಿದ್ಯತೇ| ಏವಂ ತತ್ರ ಧಾತುವಿಜಾತೀಯಸ್ಯ ಸದೃಶಗುಣಸ್ಯ ತ್ವಭ್ಯವಹಾರಃ ಶ್ರೇಯಾನ್| ತದ್ಯಥೇತ್ಯುದಾಹರಣೇನೈತದೇವ ಸ್ಫುಟಯತಿ|

Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15

ಕರ್ಮಾಪಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಸಮಾನಕ್ರಿಯತಯಾ ವೃದ್ಧಿಕರಂ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಮಭಿಲಷತಾ ತತ್ತದಾಸೇವ್ಯಮ್| ತಥೈವ ಚಾತುಲ್ಯಕ್ರಿಯತಯಾ ಹ್ರಾಸಕರಂ ತದರ್ಥಿನೇತಿ| ಅಪಿ ಚ - ವಿಶೇಷತೋ ರಕ್ತವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ರಕ್ತನಿರ್ಹರಣಪ್ರಸಾದನಕಾಯವಿರೇಚನೇನ| ಮಾಂಸವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ಸಂಶೋಧನಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಭಿಃ| ಮೇದೋಜಾನ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮೇಣ| ರಕ್ತಕ್ಷಯಜಾನ್ ಮಾಂಸರಸಮದ್ಯಕ್ಷೀರೈಃ| ಅಸ್ಥಿಕ್ಷಯಜಾನ್ ಬಸ್ತಿಭಿಸ್ತಿಕ್ತೋಪಹಿತೈಃ ಕ್ಷೀರಸ್ತಿಭಿಶ್ಚ| ಶಕೃದ್ವೃದ್ಧಿಜಾನತೀಸಾರವಿಧಾನೇನ| ಶಕೃತ್ಕ್ಷಯಜಾನ್ ಮೇಹಕೃಚ್ಛ್ರಚಿಕಿತ್ಸಯಾ| ಸ್ವೇದಕ್ಷ್ಯಜಾನಭ್ಯಙ್ಗವ್ಯಾಯಾಮಮದ್ಯಸ್ವಪ್ನನಿವಾತಶರಣಾಸ್ವೇದೈರಿತಿ||೧೫||

ಕರ್ಮಾಪೀತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾರ್ಥಪ್ರಾಯಮಿತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಧಾತುವೃದ್ಧಿಹಾನ್ಯೋಃ ಕಾರಣ್ಮುಕ್ತ್ವಾ ತಜ್ಜಾತಾನಾಂ ರೋಗಾನಾಮಪಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಮುಚ್ಚಯಂ ಕರೋತಿ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಂ ಯದ್ಯಪಿ ವೃದ್ಧಧಾತುಜಾನಾಂ ಕ್ಷೀಣಧಾತುಜಾನಾಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಧಾತೋರ್ವಿಸದೃಶೈಃ ಸದೃಶೈಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಾದಿಭಿರುಪಶಮೋ ಭವತಿ| ತಥಾಽಪ್ಯಸಾರಣ್ಯೇನ ತೇಷಾಂ ರಕ್ತಾದಿಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ವಿಶೇಷೇಣೇದಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವ ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾದನುಕ್ತಶೇಷಧಾತುವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಽನಾರಮ್ಭೋ ನ ದೋಷಾಯ ತನ್ತ್ರಕೃತಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ಹರಣಂ ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿನಾ| ಪ್ರಸಾದನಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯೈವ ಸ್ವಲ್ಪದುಷ್ಟೌ| ಮೇದೋಜಾನಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕೃತಮ್| ತತ್ರ ಮೇದೋವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮೇಣ ಸ್ಥೌಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಯೋಪಚರೇತ್| ಮೇದಃಕ್ಷಯಜಾನ್ ಕಾರ್ಶ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಯಾ| ಏಷಾ ಚ ದ್ವಿವಿಧಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅಸ್ಥಿಕ್ಷಯಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಬಸ್ಥಿಭಿಸ್ತಥಾ ತಿಕ್ತೋಪಹಿತೈರ್ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸಹಿತೈಃ ಕಲ್ಪೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಕ್ಷೀರಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಮ್| ಕುಲ್ಮಾಷಃ ಸಸ್ಯಾನ್ನಮ್| ಅಜಮೇಷಯೋರ್ಮಧ್ಯಮನ್ತರ್ಜಠರಮಾಂಸಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯಾನಿ ಪುರೀಷಜನನಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮೂತ್ರವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಮೂತ್ರಕ್ಷಯಜಾನ್ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಚಿಕಿತ್ಸಯೇತಿ| ಸ್ವೇದಕ್ಷಯಜಾನಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಸ್ವೇದಾನ್ತೈಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್||೧೫||

Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ ಯೇ ಪಾಚಕಾಂಶಾ ಧಾತುಸ್ಥಾಸ್ತೇಷಾಂ ಮಾನ್ದ್ಯಾತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯತಃ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ಧಾತೂನಾಂ ಜಾಯತೇ ಶೃಣು ಚಾಪರಮ್| ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಽಪಿ ದಾವಾಗ್ನೇಸ್ತತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯೇನ್ಧನಂ ಶಿಖಾ| ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಯಥಾ ಯಾತಿ ತದ್ವದ್ಧಾತು ಪರಮ್ಪರಾ| ದ್ರವ್ಯಂ ತುಲ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಹಿ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ವೃದ್ಧ್ಯೈ ಕ್ಷಯಾಯ ಚ| ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಬೀಜನಿಯತಂ ಭೃಶಮಾಶು ಪ್ರಜಾಯತೇ||೧೬||

ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯನೇಕಶ ಉಕ್ತಮ್| ಪಾಚಕನಾಮ್ನೋಽಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯೇಂಽಶಾ ಭಾಗಾಃ ಸಪ್ತಸು ಧಾತುಷು ಸ್ಥಿತಾಸ್ತೇಷಾಂಧಾತುಸ್ಥಾನಾಮನಲಾನಾಂ ಮಾನ್ದ್ಯತೋ ಧಾತುವೃದ್ಧಿಃ| ಪಾಕೇನೋತ್ತರಧಾತ್ವಾಪಾದನಾಯಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವಧಾತೋಃ ಕ್ಷಪಣಕಾರಣಸ್ಯಾಗ್ನೇರಲ್ಪತ್ವಾತ್ತಥಾ ತೇಷಾಮೇವ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ನಪಾಚಕಾಗ್ನಿಪರಾಯತ್ತವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾ ಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ, ತಥಾಪ್ಯಾಹಾರದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿವಶಾದ್ಯ ಏವಾನ್ಯತಮೋ ಧಾತ್ವಗ್ನಿರ್ಮನ್ದೀ ಭವತಿ ಸ ಏವ ಸ್ವಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಕ್ಷಪಣಾಶಕ್ತತ್ವಾತ್ ವೃದ್ಧಿಮೇವ ಜನಯತಿ| ಏವಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸ್ವಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಕ್ಷಯಮ್| ಶೃಣು ಚಾಪರಮಿತ್ಯನೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ವಕ್ತುಮಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೋಪಕ್ರಮತೇ| ಕಿಂ ಶೃಣೋಮೀತಿ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ - ಪಾರಂಪರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದಾವಾಗ್ನೇಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಶಿಖಾ ಪಾರಂಪರ್ಯೇಽಪ್ಯವ್ಯುಚ್ಛಿನ್ನವನದಾಹಪ್ರವೃತ್ತೇಽಪಿ ಯಥಾ ತತ್ತದ್ವಿಶಿಷ್ಟಮಿನ್ಧನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಕ್ಷಯಂ ಚ ಯಾತಿ| ತಥೈವ ಧಾತುಪರಮ್ಪರಾ ಧಾತುಸಮೂಹಃ| ಕೋಽಸ್ಯ ಭಾಷಿತಸ್ಯಾರ್ಥಃ? ಉಚ್ಯತೇ| ದಾವಾಗ್ನಿರ್ಯದ್ಯಪಿ ಸಕಲಂ ವನಂ ದಹತಿ ತಥಾಪಿ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಶಿಖಾ ಜ್ವಾಲಾ ಯದಾ ಮಹದ್ ವೃಕ್ಷಾದೀನ್ಧನಮಾಶ್ಲಿಷ್ಯತಿ| ತದಾ ಸಾ ಜ್ವಾಲಾ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ಯದಾ ತು ಸ್ವಲ್ಪಮಿನ್ಧನಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಸಾ ಜ್ವಾಲಾ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ| ಏವಂ ಧಾತು ಪರಮ್ಪರಾಪಿ| ತಸ್ಯ ಇನ್ಧನಮಾಹಾರಸಾರಃ| ಯತ್ರ ತು ಧಾತ್ವಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಕ್ಷಪನಾತ್ಸ ಆಹಾರಸಾರಃ ಸನ್ತತಂ ಸ್ರೋತಃಪ್ರವಾಹಾನನುಪ್ರವೇಶೇನ ವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ ತತ್ರ ಸ ಧಾತುರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ ಏವಂ ಕ್ಷಯೇಽಪಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ವಾಚ್ಯಮ್ ಧಾತುವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕಾರಣೇನೇದಮುಚ್ಯತೇ - ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಬಾಹ್ಯಮಾಭ್ಯನ್ತರೇಣ ತುಲ್ಯಂ ಸತ್ ಭೃಶಮಾಶು ಚ ವೃದ್ಧ್ಯೈ ಜಾಯತೇ ಭ್ರುಶಮತ್ಯರ್ಥಮಾಶು ಶೀಘ್ರಮೇವ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವಿಸದೃಶಂ ಕ್ಷಯಾಯ ಜಾಯತೇ ಕುತ ಆಹ-ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಬೀಜನಿಯತತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿಸ್ವರೂಪಂ ನಿಯತಕಾರಣತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ತಥಾ ಹಿ ಮಾಂಸಮೇವ ಯಥಾ ಮಾಂಸಕಾರಣಂ ನ ತಥಾನ್ಯತ್ ಇದಮಪಿ ಧಾತುವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ||೧೬||

Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17

ಪೂರ್ವೋ ಧಾತುಃ ಪರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವೃದ್ಧಃ ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಮೀ||೧೭||

ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ ಯೋ ಧಾತುರ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಃ ಸ ವೃದ್ಧಃ ಸನ್ ಪರಮನನ್ತರಂ ತಥಾವಿಧಮಾತ್ಮಸದೃಶಂ ವೃದ್ಧಮೇವ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ಏವಂ ಪೂರ್ವಂ ಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ಕ್ಷೀಯಂ ಉತ್ತರಂ ತಥಾವಿಧಂ ಕ್ಷೀಣಮೇವ ಕರೋತಿ ಯತೋ ಧಾತ್ವಾಹಾರಾ ಹಿ ಧಾತವ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ಇತಿ ದೋಷಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್|

Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18

ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ರಸೈರ್ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯನ್ತ್ಯುಭಯೇ ಮಲಾನೀ ಅಧೋ ದ್ವೇ ಸಪ್ತ ಶಿರಸಿ ಖಾನಿ ಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಚ ಮಲಾ ಮಲಾಯನಾನಿ ಸ್ಯರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ತೇಷ್ವತೋ ಗದಾಃ||೧೮||

ತೇ ಚ ದೋಶಾದಯೋ ದುಷ್ಟಾರೋಗಕರಣತಮೇವ ಯಾನ್ತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ- ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯೋ ದುಷ್ಟಾ ಧಾತೂನ್ ರಸಾದೀನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ| ತೇ ತು ದೋಷಾಃ ಕಥಂ ದುಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾಹ-ರಸೈರ್ಮಧುರಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ|ಉಭಯೇ ದೋಷಾಶ್ಚ ಧಾತವಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾ ಮಲಾನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ| ತೇ ಚ ಮಲಾ ದುಷ್ಟಾ ಮಲಾಯನಾನಿ ಮಲಮಾರ್ಗಾನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ| ಕಾನಿ ತಾನೀತ್ಯಾಹ-ಅಧೋ ದ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋ ದ್ವೇ ಗುದಮೇಢ್ರೇ| ಶಿರಸಿ ಸಪ್ತ| ದ್ವೌ ಕರ್ಣೌಈ ದ್ವೌ ನಾಸಾಪುಟೌ| ದ್ವೇ ಅಕ್ಷಿಣೀ| ಆಸ್ಯಂ ಚೇತಿ| ಯಥಾ ಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಸಕಲರೋಮಕೂಪಾನಿ ಇತಿ ಮಲಾನಾಂ ಶಕೃದಾದೀನಾಮಯನಾನಿ ಮರ್ಗಾಃ| ಅತಃ ಕಾರಣಾದ್ಯಾತೋ ದುಷ್ಟದೋಷದೂಷಿತಮಲಾನಾಮಾಶ್ರಯಭೂತಾನಿ ಮಲಾಯನಾನ್ಯತಸ್ತೇಷು ಯಥಾಸ್ವಂ ಗದಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಯ ಏವ ಮಲೋ ದುಷ್ಟಸ್ತದಯನಸ್ಯೈವ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||

Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19

ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ವಾತಜಾಸ್ತತ್ರ ನಿದಾನೇ ವಾತರೌಗಿಕೇ||೧೯||

ಏತೇ ದೋಷಾದಯೋ ದುಷ್ಟಾ ಯತೋ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಅತಸ್ತೇಶಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವಿಶಿಷ್ತಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯೇಣ ರೋಗಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ ವಾತಜಾ ರೋಗಾ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ|| ೧೯||

Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20

ಪಿತ್ತಂ ತ್ವಚಿ ಸ್ಥಿತಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಸ್ಫೋಟಕಮಸೂರಿಕಾಃ| ರಕ್ತೋ ವಿಸರ್ಪಂ ದಾಹಂ ಚ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸ್ಪಾಕಕೋಥನಮ್| ಸದಾಹಾನ್ಮೇದಸಿ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಸ್ವೇದಾತ್ಯುದ್ವಮನಂ ತೃಷಮ್| ಅಸ್ಥ್ನಿ ದಾಹಂ ಭೃಶಂ ಮಜ್ಜಿ ಹಾರಿದ್ರನಖನೇತ್ರತಾಮ್| ಪೂತಪೀತಾವಭಾಸಂ ಚ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಸಮಾಶ್ರಿತಮ್| ಶಿರಾಗತಂ ಕ್ರೋಧನತಾಂ ಪ್ರಲಾಪಂ ಸ್ನಾವಗಂ ತೃಷಮ್| ಕೋಷ್ಠಗಂ ಮದತೃಡಾದಾಹಾನ್ ವ್ಯಾಪಿನೋಽನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಣಃ||೨೦||

ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಸುಭೋಧಂ ಮಸೂರಿಕಾ ಮಸೂರವರ್ಣಪ್ರಮಾಣಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಕೋಥನಂ ಕ್ಲೇದಃ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾತ್ಯುದ್ವಮನಂ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗಮನಮೀ ಅಸ್ಥಿಸ್ಥಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಭೃಶಂ ದೇಹೇ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಯಕ್ಷ್ಮಾಣಃ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಯಃ||೨೦||

Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಚಿ ಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸ್ತಮ್ಭಂ ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾಮ್| ಪಣ್ಡ್ವಾಮಯಂ ಶೋಣಿತಗೋ ಮಾಂಸಸಂಸ್ಥೋಽರ್ಬುದಾಪಚೀಃ| ಆರ್ದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧಾಭಗಾತ್ರತಾಂ ಚಾತಿಗೌರವಮ್| ಮೇದೋಗಃ ಸ್ಥೂಲತಾಂ ಮೇಹಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಮಸ್ಥಿಗಃ| ಮಜ್ಜಗಃ ಶುಕ್ಲನೇತ್ರತ್ವಂ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಶುಕ್ರಸಞ್ಚಯಮ್| ವಿಬನ್ಧಂ ಗೌರವಂ ಚಾತಿ ಸಿರಾಸ್ಥಃ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರತಾಮ್| ಸ್ನಾಯುಗಃ ಸನ್ಧಿ ಶೂಲತ್ವಂ ಕೋಷ್ಠಗೋ ಜಠರೋನ್ನತಿಮ್| ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಚ ತಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಕಫಸಂಭವಾನ್||೨೧||

ಅನನ್ತರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವಮಾಶ್ರಯವಿಶೇಷೇಣಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಚಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾ ಶ್ವೇತವರ್ಣ ದರ್ಶಿತ್ವಮ್| ಮೇದಸಿ ಸ್ಥಿತಃ ಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಪ್ರಮೇಹಂ ಚ ಕರೋತಿ| ಅಸ್ಥಿಗತಃ ಸ್ವಾಶ್ರಯಾಣಾಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಂ ಕರೋತಿ| ಶುಕ್ರಸ್ಥಿತಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸಞ್ಚಯಂ ಧಾರಣೇನ ಬಹುತ್ವಂ ಕರೋತಿ| ವಿಬನ್ಧೋ ಬಹಿಷ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ನಿರೋಧಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯ| ತಸ್ಯೈವಾತಿಗುರುತ್ವಂ ಚ ಕರೋತಿ| ಕೋಷ್ಠಗೋ ಜಠರೋನ್ನತ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿಈ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಕಫಜಾನ್ ಶ್ಲೇಶ್ಮಜ್ವರಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮ ಕಾಮಲಾದೀನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾನ್ ಗದಾನ್ ಕರೋತಿ||೨೧||

Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22

ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಾಶ್ರಯಯೋಸ್ತತ್ರ ತತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಉಪತಾಪೋಪಘಾತೌ ತು ಸ್ವಾಶ್ರಯೇನ್ದ್ರಿಯಗಾಮಲಾಃ||೨೨||

ವಿಶಿ ಪುರೀಷೇ ಮೂತ್ರೇ ಚ ತಯೋಶ್ಚಾಶ್ರಯೇ ಸ್ಥಿತಾ ದೋಷಾ ಯತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತತ್ತಸ್ಯ ತತ್ರ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾತಿಸಾರಾದಾವುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಏತೇ ಚ ಮಲಾ ವಾತದಯೋ ಯದಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ಮಲೋಪತಪ್ತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಚಕ್ಷುರಾದೇರ್ಯ ಆಶ್ರಯಃ ಅಕ್ಷ್ಯಾದಿಸ್ತತ್ರ ಸ್ವಾಶ್ರಯೇ ಉಪತಾಪಂ ವೋಪಘಾತಂ ವಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಾದುಪತಾಪಮಾಧಿಕ್ಯಾದುಪಘಾತಮಿತಿ ಮಲಾನಾಮಾಶ್ರಯಭೇದೇನೇ ರೋಗ-ಕರ್ತೃತ್ವಮ್||೨೨||

Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23

ವ್ಯಾಯಾಮಾದೂಷ್ಮಣಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಹಿತಾಚರಣಾದಪಿ ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದ್ರುತತ್ವಾನ್ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ ತಥಾ ತೇಭ್ಯಃ ಸ್ರೋತೋಮುಖವಿಶೋಧನಾತೀ ವೃದ್ಧ್ಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್ಪಾಕಾತ್ಕೋಷ್ಠಂ ವಾಯೋಶ್ಚ ನಿಗ್ರಹಾತ್||೨೩||

ನನು ದೋಷಾಣಾಂ ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿತ್ವೇಽಪಿ ಕೋಷ್ಠಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನ ಆಶ್ರಯೋ ಯತಸ್ತತ್ರ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಏವಂ ಚ ಸತಿ ಕಥಂ ತೇಷಾಂ ರಕ್ತಾದ್ಯಾಶ್ರಯೇಣೇನ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ-ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈರ್ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಶಾಖಾದೀನಿ ಯಾನ್ತಿ ಶಾಖಾ ಭಿಷಕ್ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ಚ ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಮರ್ಮಾಣ್ಯಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಂಣಿ ತತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮೇನ ಶಿಥಿಲೀಭೂತೇಷುಸ್ರೋತಸ್ಸು ವಾಯೌ ಪ್ರೇರಕ ಉದೀರ್ಣೇ ತತ್ಪ್ರೇರಿತಾ ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಶಾಖಾದೀನಿ ಯಾನ್ತಿಈ ತಥಾ ಊಷ್ಮಣೋಽಗ್ನೇಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತನಿಬಿಡಭಾವಾ ವಿಲಿನಾ ಇವ ಸರ್ವತೋಽಭಿಸರನ್ತಿ ಏವಮಹಿತಸ್ಯಾಹಾರಾದೇರಾಚರಣಾದಪಿ ಶಾಖಾದೀನಿ ಯಾನ್ತಿ ದೋಷಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಾಖ್ಯಸ್ಥಾನಭ್ರಂಶಕರಣಸ್ವರೂಪಾಪಥ್ಯಸೇವನಾದಿತಿಈ ಮಾರುತಸ್ಯ ವಾಯೋಶ್ಚ ಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ವಾ ದ್ರುತತ್ವಾತೀ ವಾಯೋಶ್ಚ ವಾಯ್ವನ್ತರಪ್ರೇರಣಂ ದೃಷ್ಟತ್ವಾನ್ನಾಸಮ್ಬದ್ಧಮೀ ನನು ತತ್ರ ಶಾಖಾದೌ ಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಯದಾ ಕೋಷ್ಠಾನಯನಪ್ರಯೋಜನಂ ತದಾ ಕಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯಾಹ-ತಥಾ ತೇಭ್ಯಃ ಇತ್ಯಾದಿ ತೇಭ್ಯಃ ಶಾಖಾದಿಭ್ಯಃ ಕೋಷ್ಠಂ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತೀ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಸ್ರೋತೋಮುಖಾನಾಂ ಶುದ್ಧ್ಯಾ ದೋಷಾ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ ತಥಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವರ್ದ್ಧನೇನ ಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಃ ಸ್ರಾವಃ ಶಾಖಾದಿಭ್ಯಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಶಾಖಾದಿಸ್ಥಾ ದೋಷಾಃ ಪಾಕಾತ್ಪರಿತ್ಯಕ್ತಸನ್ಧಾನಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ ಪ್ರೇರಕಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ನಿಗ್ರಾಹಾದಾಧಿಕ್ಯನಾಶಾತ್|| ೨೩||

Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24

ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚ ವಿಲಮ್ಬೇರನ್ ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ||೨೪||

ತೇ ಚ ದೋಷಾಸ್ತತ್ರಸ್ಥಾಃ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ ಸ್ವಯಂ ವಿಲಮ್ಬೇರನ್ ರೋಗಾನ್ನ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃಈ ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಯೇ ಬಹವಃ ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ತೇ ನ ಸದೃಶಂ ದೇಶಕಾಲಾದಿಹೇತುಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇಈ ಅಪಿ ತು ಸ್ವಯಮೇವ ರೋಗಂ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯೇವ|| ೨೪||

Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25

ತೇ ಕಾಲಾದಿಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಕುಪ್ಯನ್ತ್ಯನ್ಯಾಶ್ರಯೇಷ್ವಪಿ||೨೫||

ಯೇ ಚ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ ಸನ್ತೋ ವಿಲಮ್ಬಿತಾಸ್ತೇ ಭೂಯಃ ಸಮಾನಾತ್ಕಾಲಾದಿತೋ ಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಕುಪ್ಯನ್ತ್ಯಾಶ್ರಯೇಶ್ವಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವಾಶ್ರಯೇಽಪಿ| ತತ್ರ ವಾಯುಹ್ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ವೇ ಯಥೋಕ್ತೇ ಸ್ಥಾನೇ ಕುಪ್ಯತಿ| ಕದಾಚಿಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ವಾ ಏವಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷನೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೨೫||

Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26

ತತ್ರಾನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷು ತದೀಯಾಮಬಲೇಷು ತು| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಸ್ವಾಮೇವ ಬಲೇನಾನ್ಯಾಭಿಭಾವಿಷು| ಆಗನ್ತುಂ ಶಮಯೇದ್ದೋಷಂ ಸ್ಥಾನಿನಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ ವಾ||೨೬||

ತತ್ರ ತು ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತಾಮಾಹ- ತತ್ರಾನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾನಾಞ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸ್ಪಷ್ಟೈವ| ಪರಸ್ಥಾನ ಗತಾನಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ| ಸ್ಥಾನಿನಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾಽಽಗನ್ತೋರ್ಬಲವತ್ವಮಬಲವತ್ವಞ್ಚ| ತತ್ರಾಗನ್ತುಷ್ವಬಲೇಷು ತದೀಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತದೀಯೇತ್ಯನೇನಾನ್ಯಶಬ್ದೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ಸ್ಥಾನ್| ಪರಾಮೃಷತೇ| ಯದಾ ತ್ವಾಗನ್ತವೋ ಬಲೇನಾನ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಿನಮಭಿಭವನ್ತಿ,ತದಾ ತೇಷ್ವಾಗನ್ತುಷು ಸ್ವಾಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯದಾ ತು ದ್ವಯೋಃ ಸ್ಥಾನಿನ ಆಗನ್ತೋಶ್ಚ ಸಮತ್ವಂ ತದಾ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ಥಾನಿನಿಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ ಪಞ್ಚಾದಾಗನ್ತುಂ ಶಮಯೇತ್| ಬಲಾಬಲಾನಪೇಕ್ಷಯಾ ವಾ ಇತಿ|| ೨೬||

Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27

ತೇಜೋ ಯತ್ಸರ್ವಧಾತೂನಾಮೋಜಸ್ತತ್ ಪರಮುಚ್ಯತೇ| ಮೃದು ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ಶುದ್ಧಂ ರಕ್ತಮೀಷತ್ಸಪೀತಕಮ್| ಯತ್ಸಾರಮಾದೌ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯಚ್ಚ ಗರ್ಭರಸಾದ್ರಸಃ| ಸಂವರ್ತಮಾನಂ ಹೃದಯಂ ಸಮಾಶ್ರಯತಿ ಯತ್ಪುರಾ| ಯಚ್ಛರೀರರಸಸ್ನೇಹಃ ಪ್ರಾಣೋ ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ| ಯಸ್ಯಾ ನಾಶಾನ್ನನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರೀಣಿತಾ ಯೇನ ದೇಹಿನಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಮಪಿ ವ್ಯಾಪಿ ತತ್ ಪರಂ ಜೀವತಾಸ್ಪದಮ್||೨೭||

ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ವೈಕೃತಂ ಚ ಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತಮೀ ತೇ ಚ ದೋಷಾಃ ಸಮಾ ಅಪ್ಯೋಜಸಾ ವಿಹಿನಂ ದೇಹಂ ಸಂವಾಹಯಿತುಮಶಕ್ತಾಃ;ಅತ ಓಜಸಃ ಸ್ವರೂಪಂ ಪಾಲನಂ ಚೋಚ್ಯತೇ-ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿಈ ಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಯತ್ತೇಜಸ್ತತ್ ಪ್ರಧಾನಂ ಪರಮೋಜಃ ಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇಈ ಅಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃಈ ತಚ್ಚ ಮೃದ್ವತೀಕ್ಷ್ಣಗುಣಮೀ ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ಸೌಮ್ಯಸ್ವರೂಪಮೀ ಶುದ್ಧಮನುಪಹತಮೀಷದ್ರಕ್ತಂ ಸ್ತೋಕಲೋಹಿತಂ ಸಪೀತಕಂ ಚಈ ಯದ್ ಗರ್ಭಸ್ಯಾದೌ ಸಾರಂ ಸಾರಮಿವ ಸಾರಂ ನ ಹಿ ತೇನ ವಿನಾ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತೇ ಜೀವಾನುಪ್ರವೇಶಃಈ ಯಚ್ಚ ಗರ್ಭರಸಾದ್ರಸಃ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯೋಽಸೌ ರಸಃ ಪ್ರಥಮೋ ಧಾತುಃ ತಸ್ಮಾದಪಿ ಸಾರಃ ಪ್ರಸಾದಭೂತಮೀ ಸಂವರ್ತಮಾನಂ ಯಚ್ಚ ಪುರಾ ಧಾತೋರ್ದೇಹೇ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ಹೃದಯಮಾಶ್ರಯತಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ ಕ್ರಮಾದ್ ದೇಹವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ಚ ಕರೋತಿಈ ಯಚ್ಚ ಶರೀರಸಸ್ತಸ್ಯ ಸಸ್ನೇಹೋ ಯತ್ರ ಪ್ರಾಣೋ ವ್ಯಾಪಕೋಽಪಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತೋ ಬದ್ಧಃಈ ಯಸ್ಯ ತ್ವಷ್ಟಬಿನ್ದ್ವಾಖ್ಯಸ್ಯಾನಾಶಾದ್ದೇಹಸ್ಯ ನಾಶೋ ನಾಸ್ತಿಈ ಯೇನ ಚ ಹೃದಯಸ್ಥೇನ ದೇಹಿನೋ ವಿವಿಧಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಪ್ರೀಣಿತಾಸ್ತರ್ಪಿತಾಃ ಯಚ್ಚ ಹೃದಯಸ್ಥಮಪಿ ವ್ಯಾಪಿ ತದೋಜೋಽನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಜೀವಿತಾಸ್ಪದೇಭ್ಯಃ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತಿಭ್ಯಃ ಪರಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಜೀವಿತಾಸ್ಪದಮ್|| ೨೭||

Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28

ಓಜಃ ಕ್ಷೀಯತೇ ಕೋಪಕ್ಷುದ್ಧ್ಯಾನಶೋಕಶ್ರಮಾದಿಭಿಃ||೨೮||

ತಚ್ಚೋಜಃ ಕೋಪಕ್ಷುದಾದಿಭಿರಸೌಮ್ಯೈಃ ಕ್ಷೀಯತೇ|| ೨೮||

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30

ಬಿಭೇತಿ ದುರ್ಬಲೋಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಧ್ಯಾಯಾತಿ ವ್ಯಥಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ದುಶ್ಚ್ಛಾಯೋ ದುರ್ಮನೋ ರುಕ್ಷೋ ಭವೇತ್ ಕ್ಷಾಮಶ್ಚ ತತ್ಕ್ಷತೇ \\\\\\\\ ಜೀವನೇಯೌಷಧಕ್ಷೀರರಸಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೨೯|| ಓಜೋವೃದ್ಧೌ ಹಿ ದೇಹಸ್ಯ ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿಬಲೋದಯಃ||೩೦||

ತತ್ಕ್ಷಯೇ ಚ ದೇಹೀ ಬಿಭೇತಿ| ಅಕಾರಣಾದ್ ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಭವೇತ್| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಮತ್ಯರ್ಥಂ ಧ್ಯಾಯಾತಿ ಧ್ಯಾನಪರೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಥಿತೇನ್ದ್ರಿಯೋಽಶಕ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಹ್| ದುಷ್ಚ್ಛಾಯೋ ದುಷ್ಟಕಾನ್ತಿಃ| ತತ್ರೌಜಃಕ್ಷಯೇ ಭೈಷಜ್ಯಮೌಷಧಂ ಜೀವನಿಯೌಷಧಸಿದ್ಧಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾದ್ಯಾಃ|ಆದಿಗೃಹಣೇನ ನಾನಾವಿಧಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯಪರಿಗ್ರಹಃ ||೨೯|| ಏವಂವಿಧೇನ ಚ ಭೇಷಜೇನ ಓಜೋವೃದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಂ ಚ ದೇಹಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ತುಷ್ಟ್ಯಾದ್ಯುದ್ಭವಃ| ತುಷ್ಟಿರ್ಮನಃಪರಿತೋಷಃ| ಪುಷ್ಟಿರಙ್ಗಾನಾಂ ಪರಿಪೋಷ ಇತಿ|

Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31

ಯದನ್ನಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಯದಾಪಿ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇತಾವಿರೋಧಿ ತು| ತತ್ತತ್ತ್ಯಜನ್ ಸಮಶ್ನಂಶ್ಚ ತೌ ತೌ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಜಯೇತ್| ಕುರ್ವತೇಽಭಿರುಚಿಂ ದೋಷಾ ವಿಪರೀತಸಮಾನಯೋಃ| ವೃದ್ಧಾಃ ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಲಕ್ಷಯನ್ತ್ಯಬುಧಾ ನ ತತ್||೩೧||

ಓಜೋಸಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪೇಣ ವೈಕಾರಿಕರೂಪವಿನಾಶಾರ್ಥಮಾಹ-ಯದನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿಈ ಯದನ್ನಮಭ್ಯವಹಾರ್ಯಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನಾಭಿಲಷತಿ ತದನ್ನಂ ತ್ಯಜನ್ ದೋಷಾದೇರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಜಯೇತೀ ಯಚ್ಚ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇತಾಭಿಲಷೇತ, ತದಶ್ನನ್ ಭುಞ್ಜಾನಃ ಕ್ಷಯಂ ದೋಷಾದೇರ್ಜಯೇತೀ ಕುತಃ ಯತೋ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯೋ ದೇಹೇ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಸ್ವಗುಣೈರ್ವಿಪರೀತ ಆಹಾರಜಾತೇ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಯೋ ರುಚಿಮಭಿಲಾಷಂ ಕುರ್ವತೇ, ತ ಏವ ಕ್ಷೀಣಃ ಸಮಾನಗುಣೇಽಭಿಲಾಷಮಾಹಾರೇ ಕುರ್ವತೇಈ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಯೋಗ ಏತಚ್ಚ ದೋಷಸ್ವರೂಪಮಬುಧಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಪ್ರಜ್ಞಾ ಭಿಷಜೋ ನ ಲಕ್ಷಯನ್ತಿಈ ಯದಯಂ ದೋಷಸ್ವರೂಪಾನುಗತೋಽಭಿಲಾಷೋ ಯನ್ನೇತಿ|| ೩೧||

Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32

ಯಥಾಬಲಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಾ ವಿತನ್ವತೇ| ರೂಪಾಣಿ ಜಹತಿ ಕ್ಷೀಣಾಃ ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ||೩೨||

ನ ಕೇವಲಮನ್ನರುಚಿರೇವ ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಪರಿಜ್ಞಾನಕಾರಣಂ ಯಾವತ್ಸ್ವರೂಪಮಪಿ ಏತತ್ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ-ಯಥಾಬಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೃದ್ಧಾ ದೋಷಾ ಬಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಆತ್ಮಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಚ ಸ್ವರೂಪಾಣಿ ವಿತನ್ವತೇ ವಿಸ್ತಾರಯನ್ತಿ| ಯ ಏವ ದೋಷೋ ವೃದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸ್ವರೂಪಾಣಿ ಸ್ವಸ್ಯ ಸಮಾನಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯತೀತಿ ಯಥಾಸ್ವಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ವೃದ್ಧೇರವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾದ್ರೂಪಾಣಾಮಪಿ ವಿಶೇಷಃ ತ ಏವ ದೋಷಾಃ ಕ್ಷೀಣಾಃ ಸನ್ತಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಯಥೋಕ್ತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಜಹತಿ ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಬಲಂ ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಚಾನುವರ್ತತೇ ಸಮಾಸ್ತು ಯಥೋಕ್ತಂ ಸ್ವಮೇವ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ|| ೩೨||

Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34

ಯ ಏವ ದೇಹಸ್ಯ ಸಮಾ ವಿವೃದ್ಧ್ಯೈ ತ ಏವ ದೋಷಾ ವಿಷಮಾ ವಧಾಯ| ಯಸ್ಮಾದತಸ್ತೇ ಹಿತಾಚರ್ಯಯೈವ ಕ್ಷಯಾದ್ವಿವೃದ್ಧೇರಿವ ರಕ್ಷಣೀಯಾಃ||೩೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನಿಯೋ ನಾಮೈಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೪||

ತೇ ಚ ದೋಷಾದಯಃ ಕ್ಷಯಾತ್ತಥಾ ರಕ್ಷಣೀಯಾಃ, ಯಥೈವ ವೃದ್ಧೇ ರಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಈ ಯಸ್ಮಾದ್ಯ ಏವ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ ಸಮಾಃ ಸನ್ತೋ ದೇಹಸ್ಯ ವೃದ್ಧ್ಯೈ ಭವನ್ತಿ, ತ ಏವ ವಿಷಮಾ ವಧಾಯ ಭವನ್ತಿಈ ವೈಷಮ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪಾದ್ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯೋ ವಾಈ ಅತೋ ವೃದ್ಧಿಹಾನ್ಯೋಃ ಸಮಾನತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಯಾದ್ ವೃದ್ಧೇರಿವ ರಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಏಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ