അഥാതോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദ്രവ്യം ദേഹേ ദോഷാദിവൃദ്ധിക്ഷയദ്വാരണൈവോപയുജ്യതേ| തേ ച ദോഷാദയഃ പ്രാകൃതേന വൈകൃതേന ച സ്വരൂപേണ ന ജ്ഞാതാഃ| അതസ്തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ||൧||
ദോഷധാതുമലമൂലോ ഹി ദേഹഃ| തസ്മാത്തേഷാം ലക്ഷണമുപദേക്ഷ്യാമഃ| തമുച്ഛ്വാസനിശ്വാസോത്സാഹപ്രസ്പന്ദനേന്ദ്രി-യപാടവവേഗപ്രവര്തനാദിഭിര്വായുരനുഗൃഹ്ണാതി| പക്ത്യൂഷ്മാഭിലാഷക്ഷുത്പിപാസാപ്രഭാപ്രസാദദര്ശനമേധാശൌര്യ-മാര്ദവാദിഭിഃ പിത്തം സ്ഥൈര്യസ്നേഹസന്ധിബന്ധവൃഷതാക്ഷമാധീ ധൃതിബലാലൌല്യാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ||൨||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദോഷേത്യാദി| ദോഷാദയോ മൂലം കാരണം യസ്യ സ തഥാ| ദോഷാദീന് വര്ജയിത്വാ നാന്യച്ഛരീരസമ്ബദ്ധം ശരീരേ ദൃശ്യതേ| ത ഏവ സംയുക്താ ദേഹ ഇതി യാവത്| തത്ര ദോഷാ വാതാദയഃ| ധാതവോ രസാദയഃ| മലാമൂത്രശകൃത്സ്വേദാദയഃ| ഏഷാം പ്രാകൃതാനാം യഥാസ്വം നാനാവിധൈഃ കര്മഭിഃ ക്രമേണ തമുച്ഛ്വാസേത്യാദിനാ ദേഹോപകാരിത്വമുച്യതേ, ന ഹ്യനുപകാരകഃ കാരണതാം യാതി| തം ദേഹമുച്ഛ്വാസാദിഭിര്വായുരനുഗൃഹ്ണാതി| ഉച്ഛ്വാസഃ ശ്വാസസ്യോദ്ഗമനമ്| നിഃ ശ്വാസോऽന്തഃപ്രവേശനമ്| ഉത്സാഹഃ കാര്യോത്ഥാനശക്തിഃ| പ്രസ്പന്ദോऽങ്ഗചേഷ്ടാ| ഇന്ദ്രിയപാടവം ചക്ഷുരാദീനാം സ്വവിഷയഗ്രഹണേഷു സ്ഫുടത്വമ്| വേഗാനാം പൂര്വോക്താനാം മൂത്രപുരീഷാദീനാം പ്രവര്തനമ്| ആദിഗ്രഹണേനാന്യത് സര്വം ദേഹസ്ഥിതിം ക്രിയാസ്വരൂപം ഭാവം ഗൃഹ്യതേ| തഥാ തം ദേഹം പക്ത്യൂഷ്മാദിഭിഃ പിത്തമനുഗൃഹ്ണാതി| പക്തിഃ പാകഃ പചനക്രിയാ| തത്ഫലം ചോഷ്മാ തേജഃ| അഭിലാഷഃ പ്രിയോപഭോഗേച്ഛാ| പ്രഭാപ്രസാദഃ കാന്തിവൈശദ്യമ്| ദര്ശനം സ്വരൂപഗ്രഹണശക്തിഃ| മേധാ പ്രജ്ഞാ| ആദിഗ്രഹണാദന്യാനി തേജസ്കരാണി ദേഹേ ഗൃഹ്യന്തേ| തം ദേഹം സ്ഥൈര്യാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാനുഗൃഹ്ണാതി| സന്ധിബന്ധഃ പര്വശ്ലേഷഃ| വൃഷതാ സ്ത്രീഗമനശക്തതാ| ആദിഗ്രഹണാത് സൌമ്യഭാവപരിഗ്രഹഃ||൨||
തുഷ്ടിപ്രീണനരക്തപുഷ്ടിഭിസ്തു രസഃ| ജീവനവര്ണപ്രസാദനമാംസപോഷണൈരസൃക്| ദേഹലേപമലമേദഃ പുഷ്ടിഭിര്മാംസമ്| നേത്രഗാത്രസ്നിഗ്ധതാസ്നേഹദാര്ഢ്യാസ്ഥിപുഷ്ടിഭിര്ഭേദഃ| ദേഹോ- ര്ധ്വതാധാരണമജ്ജപോഷണാഭ്യാമസ്ഥി| സ്നേഹബലാസ്ഥിപൂരണ ശുക്രപുഷ്ടിഭിര്മജ്ജാ| ഹര്ഷബലഗര്ഭോത്പാദനൈഃ ശുക്രമ്||൩||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദേഹം തുഷ്ട്യാദിഭിഃ രസോനുഗൃഹ്ണാതി| തുഷ്ടിഃ മനഃപ്രീതി| പ്രീണനം ഹൃദയാശ്വാസനമ്| രക്തസ്യ പുഷ്ടിര്ദ്ധാത്വാഹാരശ്ചേതി സ്മരണീയം സര്വധാതുഷു| അസൃക്ജീവനത്വാദിഭിഃ| ജീവനത്വം പ്രാണസന്ധാരകത്വമ്| ലേപാദിഭിഃ മാംസം ദേഹമനുഗൃഹ്ണാതി| നേത്രാസ്നിഗ്ധതാദിഭിര്മേദഃ| ദേഹോര്ധ്വതാധാരണേനാസ്ഥി| ദേഹസ്യോര്ധ്വതയാ ധാരണം ദേഹോര്ധ്വതാധാരണമ്| ഉത്ഥിതാസനമിതി യാവത്| അന്യഥാ അസ്ഥ്യഭാവാദ്ദേഹേ മാംസം പിണ്ഡീഭൂതംസ്യാത്| സ്നേഹാദിഭിര്മജ്ജാ| ഹര്ഷാദിഭിഃ ശുക്രമ്||൩||
അവഷ്ടമ്ഭാനിലാനലധാരണൈഃ ശകൃത്| അന്നക്ലേദനിര്വാഹ ണേന മൂത്രമ്| ക്ലേദത്വക്സ്നേഹരോമധാരണൈഃ സ്വേദ ഇതി||൪||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അവഷ്ടമ്ഭാദിഭിഃ ശകൃത്| അവഷ്ടമ്ഭഃ ശരീരധാരണശക്തിഃ| അന്നക്ലേദവാഹനേന മൂത്രമ്| ക്ലേദാദിധാരണേന സ്വേദഃ| അന്യഥാ ശേഷ ഏവ സ്യാത്| ഇതി ദോഷാദീനാം പ്രാകൃതം സ്വരൂപമ്||൪||
കാര്ശ്യകാര്ഷ്ണ്യ്ഗത്രകമ്പസ്ഫുരണോഷ്ണകാമിതാസംജ്ഞാനിദ്രാനാ ശബലേന്ദ്രിയോപഘാതാസ്ഥിശൂലമജ്ജാശോഷമലസങ്ഗാധ്മാനാ ടോപമോഹദൈന്യഭയശോകപ്രലാപാദിഭിര്വൃദ്ധോ വായുഃ പീഡയതി| പീതത്വഗ്ലാന്ദ്രിയദൌര്ബല്യൌജോവിസ്രംസശീതാഭി ലാശദാഹ തിക്താസ്യതാതൃണ്മൂര്ച്ഛാല്പനിദ്രതാക്രോധാദിഭിഃ പിത്തമ്| ശ്വൈത്യശൈത്യസ്ഥൌല്യാലസ്യഗൌരവാങ്ഗസാദസ്രോതഃപിധാന മൂര്ച്ഛാതന്ദ്രാനിദ്രാശാസകാസപ്രസേകഹൃല്ലാസാഗ്നിസാദസന്ധി വിശ്ലേഷാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ||൫||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വൈകൃതമുച്യതേ| വികൃതിര്ദ്വിവിധാ വൃദ്ധ്യാഹീനതയാ ച| തത്ര പ്രഥമം വൃദ്ധിരുച്യതേ| തം ദേഹം വൃദ്ധോ വായുഃ കാര്ശ്യാദിഭിഃ പീഡയതി| ഗാത്രാണാം കമ്പഃ സര്വാങ്ഗചലനമ്| സ്ഫുരണം ഗാത്രൌകദേശേ സ്വല്പം ചലനമ്| അത്രാപ്യാദിഗ്രഹണാത് ദോഷസ്വരൂപരോഗഗ്രഹണാര്ത്യ്ഹാനി വ്യാഖ്യേയാനി| പിത്തമ് വൃദ്ധം പീതത്വക്ത്വാദിഭിര്ദേഹം പീഡയതി| ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധം ശ്വൈത്യാദിഭിഃ| ശ്വൈത്യം ഗാത്രശ്വേതതാ||൫||
പ്രസേകാരോചകസ്യവൈരസ്യഹൃല്ലാസസ്രോതോരോധസ്വാദുദ്വേഷാങ്ഗ മര്ദാദിഭിരന്യൈശ്ച ശ്ലേഷ്മവികാരപ്രായൈഃ രസഃ| കുഷ്ഠ- വിസര്പപിടകാസൃഗ്ദരാക്ഷിമുഖമേഢ്രഗുദദാഹഗുല്മവിദ്രധി-പ്ലീഹവ്യങ്ഗകാമലാഗ്നിനാശതമഃപ്രവേശരക്താങ്ഗനേത്രതാവാതരക്തപിത്താദിഭിരന്യൈശ്ച പിത്തവികാരപ്രായൈരസൃക്| ഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാര്ബുദഗ്രന്ഥിതാലുജിഹ്വാകണ്ഠരോഗസ്ഫിഗ്ഗലൌ- ഷ്ഠബാഹൂദരോരുജങ്ഘാഗൌരവവൃദ്ധിഭിഃ ശ്ലേഷ്മരക്തവികാരപ്രായൈശ്ച മാംസമ്| പ്രമേഹപൂര്വരൂപൈഃ സ്ഥൌല്യോപദ്രവൈശ്ചാന്യൈരപി ശ്ലേഷ്മരക്തമാംസവികാരപ്രായൈ| ര്മേദഃ| അധ്യസ്ഥിഭിരധിദന്തൈശ്ചാസ്ഥി| നേത്രാങ്ഗരക്തഗൌരവൈഃ പര്വസു ച സ്ഥൂലമൂലാരുഭിര്മജ്ജാ| അതിസ്ത്രീകാമതാശുക്രാശ്മരീസമ്ഭവാഭ്യാം ശുക്രാധിക്യകമ്||൬||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പ്രസേകാദിഭീ രസഃ| അത്രാപ്യാദിഗ്രഹണാനി പൂര്വവത്| പ്രസേകോ മുഖസ്രാവഃ ഹൃല്ലാസഃ സപ്രസേകോ ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ| രക്തം കുഷ്ഠാദിഭിഃ| ദാഹശബ്ദസ്യാക്ഷ്യാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| തമഃപ്രവേശോऽതമസി തമസീവ പ്രവേശഃ| ഗലഗണ്ഡാദിഭിര്മാംസമ്| പ്രമേഹപൂര്വരൂപാദിഭിര്മേദോ വൃദ്ധം പീഡയതി| പ്രമേഹപൂര്വരൂപാണി `സ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധ' ഇത്യാദിനാ പ്രമേഹനിദാനേ വക്ഷ്യന്തേ| സ്ഥൌല്യോപദ്രവാണ്യതിസ്ഥൌല്യാദതി- ക്ഷുത്തൃഡിത്യാദിനാ ദ്വിവിധോപക്രമണീയേ വക്ഷ്യമാണാനി| അധ്യസ്ഥ്യാദിഭിരസ്ഥി| അസ്ഥ്നി യദധികമസ്ഥി തദ്ധ്യസ്ഥി| നേത്രഗൌരവാദിഭിര്മജ്ജാ| അരൂംഷി പിടകാവിശേഷാഃ||൬||
കുക്ഷിശൂലാടോപഗൌരവൈഃ ശകൃദാധിക്യമ്| ബസ്തിതോദാധ്മാനൈര്മൂത്രാധിക്യമ്| കണ്ഡൂദൌര്ഗന്ധ്യൈഃ സ്വേദഃ| അന്യേऽപി ച ദൂഷികാദിമലാ ബാഹുല്യദ്രവതാകണ്ഡൂഗൌരവൈഃ||൭||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സുബോധമ്||൭||
പ്രസേകാരുചിഹൃല്ലാസസംജ്ഞാമോഹാല്പവാക്ചേഷ്ടതാപ്രഹര്ഷാ-ങ്ഗസാദാഗ്നിവൈഷമ്യാദിഭിഃ ക്ഷീണോ വായുഃ പീഡയതി| സ്തമ്ഭ ശൈത്യാനിയതതോദാരോചകാവിപാകാങ്ഗപാരുഷ്യകമ്പഗൌരവനഖ-നയനശൌക്ല്യാദിഭിഃ പിത്തമ്| ഭ്രമോദ്വേഷ്ടനാനിദ്രാങ്ഗമര്ദ- പരിപ്ലോഷതോദദവദാഹസ്ഫോടനവേപനധൂമായനസന്ധിശൈഥില്യ- ഹൃദയദ്രവശ്ലേഷ്മാശയശൂന്യതാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ||൮||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ക്ഷീണോ വായുഃ പ്രസേകാദിഭിര്ദേഹം പീഡയതി| ക്ഷീണം പിത്തം സ്തമ്ഭനാദിഭിര്ദേഹം പീഡയതി| അങ്ഗേ തോദ ഇവ തോദഃ| അനിയതേ ദേശേ വാ കാലേ വാ തോദോऽനിയതതോദഃ| ശ്ലേഷ്മാ ക്ഷീണോ ഭ്രമാദിഭിഃ പീഡയതി| രജ്വാദിനാങ്ഗ ഉദ്വേഷ്ടനമിവോദ്വേഷ്ടനമ്| പരിപ്ലോഷഃ സന്താപാത് സ്വല്പസ്ത്വഗ്ദാഹഃ| അന്യേ രോഗാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാഃ| ധൂമായനം കണ്ഠേ ധൂമ ഇവ| ശ്ലേഷ്മാശയാ ഉരഃ കണ്ഠാദയഃ||൮||
ശബ്ദാസഹത്വഹൃദയദ്രവകമ്പശോഷശൂലശൂന്യതാസ്പന്ദന ഘട്ടനൈരല്പയാപി ച ചേഷ്ടയാ ശ്രമതര്ഷാഭ്യാം രസഃ| ത്വഗ്രൌക്ഷ്യാമ്ലശീതാഭിലാഷസിരാശൈഥില്യൈരസൃക്| സ്ഫിഗ്ഗണ്ഡാദിശുഷ്കതാതോദരൌക്ഷ്യാക്ഷഗ്ലാനിസന്ധിസ്ഫോടന-ധമനീശൈഥില്യൈര്മാംസമ്| പ്ലീഹവൃദ്ധികടീസ്വാപസന്ധി- ശൂന്യതാങ്ഗരൌക്ഷ്യകാര്ശ്യശ്രമശോഷമേദുരമാംസാഭിലാഷൈ- ര്മാംസക്ഷയോക്തൈശ്ച മേദഃ| ദന്തനഖരോമകേശശാതനരൌക്ഷ്യപാരുഷ്യസന്ധിശൈഥില്യാസ്ഥിതോ- ദാസ്ഥിബദ്ധമാംസാഭിലാഷൈരസ്ഥി| അസ്ഥിസൌഷിര്യനിസ്തോദ- ദൌര്ബല്യഭ്രമതമോദര്ശനൈര്മജ്ജാ| ശ്രമദൌര്ബല്യാസ്യ ശോഷതിമിരദര്ശനാങ്ഗമര്ദപാണ്ഡുതാസദനക്ലൈബ്യമുഷ്കതോദ മേഢ്രധൂമായനൈശ്ചിരാച്ച നിഷേകേണ സരക്തനിഷേകേണ വാ ശുക്രമ്||൯||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
രസഃ ക്ഷീണഃ ശബ്ദാസഹത്വാദിഭിഃ പീഡയതി| സ്വല്പേനാപി കര്മണാ ശ്രമസ്തര്ഷശ്ച ഭവതി| അസൃക് ക്ഷീണം ത്വഗ്രൌക്ഷ്യാദിഭിഃ പീഡയതി| മാംസം ക്ഷീണം സ്ഫിക്ശുഷ്കതാദിഭിഃ പീഡയതി| ധമന്യോऽങ്ഗവിഭാഗേ വക്ഷ്യന്തേ| താസാം ശൈഥില്യം നിബിഡത്വനാശഃ| പ്ലീഹാവൃദ്ധ്യാദിഭിഃ സ്ഫിക്ശുഷ്കതാദിഭിര്മാംസക്ഷയോക്തൈര്മേദഃ ക്ഷീണം പീഡയതി| മേദുരസ്യ മാംസേ ഭോജനാഭിലാഷഃ| ദന്തശാതനാദിഭിരസ്ഥിക്ഷീണം പീഡയതി| അസ്ഥിബദ്ധേ മാംസേ മൃഗപരശുകാദൌ രുചിസ്തദഭിലാഷഃ| മജ്ജാസ്ഥിസൌഷിര്യാദിഭിഃ പീഡയതി| നിസ്തോദോ വൃദ്ധസ്തോദഃ| തമോദര്ശനമതമസ ഏവ തമസോऽനുഭവഃ| ശുക്രം ക്ഷീണം ശ്രമാദിഭിഃ പീഡയതി| സദനമഗ്നിസാദഃ| ക്ലൈബ്യം രത്യനഭിമുഖതാ| മേഢ്രസ്യ ശേഫസോ ധൂമായനമന്തഃ സധൂമതേവ||൯||
സശബ്ദസ്യ വായോഃ കുക്ഷൌ തിര്യഗൂര്ധ്വം ച ഭ്രമണേനാന്ത്ര വേഷ്ടനേന പാര്ശ്വഹൃദയപീഡനേനാല്പതയാ ച ശകൃത്| ബസ്തിനിസ്തോദമുഖശോഷകൃച്ഛ്രാല്പവിവര്ണമൂത്രതാദിഭിഃ സരുധിരമൂത്രതയാ വാ മൂത്രമ്| സ്തബ്ധരോമകൂപതാരോമച്യവനത്വക്പരിപാടനസ്വാപപാരുഷ്യ സ്വേദനാശൈഃ സ്വേദഃ| അന്യേऽപി ച മലാ യഥായഥം മലായനം ശോഷശൂന്യത്വലാഘവൈഃ||൧൦||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശകൃത് ക്ഷീണം കുക്ഷൌ തിര്യഗൂര്ധ്വം സശബ്ദസ്യാപാനവായോര്ഭ്ര മണേനാന്ത്രവേഷ്ടനേന ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡനാദിനാ ച പീഡയതി| വേഷ്ടനമിവ രജ്വാദിനാ വേഷ്ടനമ്| മൂത്രം ക്ഷീണം ബസ്തിനിസ്തോദാദിനാ പീഡയതി| ബസ്തേര്മൂത്രാധാരസ്യ ശലാകാദിഭിര്നിസ്തോദ ഇവ നിസ്തോദഃ| അഥവാ കേവലയൈവ സരുധിരമൂത്രതയാ മൂത്രം ക്ഷീണം പീഡയതി| മൂത്രക്ഷയാ ത്സരുധിരമൂത്രതാ ഭവതീതി യാവത്| സ്വേദഃ ക്ഷീണോ രോമകൂപസ്തമ്ഭനാദിനാ ദേഹം പീഡയതി| ത്വചഃ സ്വാപ ഉപഘാതാദചൈതന്യമ്| അന്യേऽപി ച മലാ ദൂഷികാദയോ യഥായഥം യഥാസ്വം മലാധാരം ശോഷാദിനാ ക്ഷീണാഃ പീഡയന്തി| ശോഷാദീനാം ത്രയാണാം മലായനശബ്ദേന സമ്ബന്ധഃ||൧൦||
വിപരീതഗുണക്ഷയവൃദ്ധിഭ്യാം ച വൃദ്ധിക്ഷയാവുപലക്ഷയേത്| മലാനാം ത്വതിസങ്ഗോത്സര്ഗാഭ്യാം ച തദ്വൃദ്ധിക്ഷയൌ||൧൧||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു കിമേതാവദേവ ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണമുതാന്യദപീത്യാഹ-വിപരീതേത്യാദി| ദോഷാദീനാം സര്വേഷാം യേ വിപരീതാ ഗുണാസ്തേഷാം ദേഹേ യദാ ക്ഷയോ ദൃശ്യതേ തദാ തേഷാം ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിമുപലക്ഷയേത്| യദാ തു ദോഷാദിവിപരീതാനാം ഗുണാനാം വൃദ്ധിര്ദൃശ്യതേ ദേഹേ തദാ ദോഷാദീനാം ക്ഷയമുപലക്ഷയേത്| ഉദാഹരണം യഥാ വാതസ്യ ഗുണാ രൂക്ഷലഘുശീതാദയസ്തേഷാം വിപരീതാ സ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണാദയഃ തേഷാം സ്നിഗ്ധത്വാദീനാം ദേഹേ ക്ഷയോ യദാ ദൃശ്യതേ തദാ വായോര്വൃദ്ധിമുപലക്ഷയേത്| യദാ തു തേഷാമേവ സ്നിഗ്ധാദീനാം ദേഹേ വൃദ്ധിര്ദൃശ്യതേ തദാ വാതസ്യ ക്ഷയമുപലക്ഷയേത്| ഇത്യേവം സ്വബുദ്ധ്യാ വികല്പ്യ ധാതൂനാം മലാനാം ച വാച്യമ്| മലാനാന്തു വിശേഷതഃ അതിസങ്ഗോത്സര്ഗൌ യഥാസങ്ഖ്യേന വൃദ്ധിക്ഷയോപലക്ഷണൌ| മലാനാം ശകൃദാദീനാം സങ്ഗേന ബഹിരപ്രവൃത്ത്യാ തേഷാമേവ വൃദ്ധിമുപലക്ഷയേത്||൧൧||
വൃദ്ധേസ്തു മലാനാം ക്ഷയഃ പീഡയതി| സുതരാമനൌചിത്യാത്||൨||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഥോത്സര്ഗേണ ബഹിഃ പ്രവൃത്ത്യാ തേഷാം ക്ഷയമുപലക്ഷയേത്| മലാനാം ച വൃദ്ധിര്ന തഥാ പീഡാകരീ യഥാ ക്ഷയഃ | കുതഃ? അനൌചിത്യാത്| ദേഹിനോ ഹി പ്രായേണ മലക്ഷയോऽനുചിതോऽ നഭ്യസ്തഃ| വൃദ്ധിസ്തൂചിതൈവ|
തത്രാസ്ഥിനി സ്ഥിതോ വായുഃ അസൃക്സ്വേദയോഃ പിത്തമ്| ശേഷേഷു ശ്ലേഷ്മാ തസ്മാദേകവൃദ്ധിക്ഷയകാരണത്വമേഷാമ്| നത്വേവ മസ്ഥിവായ്വോഃ| സര്വൈവ ഹി വൃദ്ധിഃ പ്രായോऽതിസന്തര്പണനിമിത്തത്വാച്ഛ്ലേഷ്മണാനുഗതാ തദ്വിപര്യയാ ച്ച ക്ഷയോ വായുനാ തസ്മാല്ലങ്ഘനബൃംഹണാഭ്യാം വൃദ്ധിക്ഷയജാന് വികാരാനുപചരേത്| പവനേ തു ബൃംഹണലങ്ഘനാഭ്യാമ്| സര്വത്ര ച ദ്രവ്യഗുണകര്മവിപര്യയ തുല്യഭാവേനാവിരുദ്ധേന||൧൩||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ര ദോഷാദിഷ്വാശ്രയാശ്രയിഭാവേന വൃദ്ധിക്ഷയകാരണം ദര്ശയിതുകാമ ആഹ-തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷു വാതാദിഷു മധ്യേ വായുരസ്ഥ്നി സ്ഥിതഃ സ്വേദേ രക്തേ ച പിത്തം സ്ഥിതമ്| അസ്ഥി സ്വേദം രക്തം ച വര്ജയിത്വാ ശേഷേഷു രസാദിഷു ശ്ലേഷ്മാ സ്ഥിതഃ| ഏതേ രസാദയോ ദോഷാണാമവികൃതാനാമാശ്രയാഃ| തസ്മാദേഷാമാശ്രയാണാമാശ്രയിണാം ചൈകമേവ വൃദ്ധിക്ശയകാരണമ്| ഏകസം സാധാരണമിത്യര്ഥഃ| യദേവാശ്രയസ്യ വൃദ്ധിക്ഷയകാരണം തദേവാശ്രയിണസ്തഥാ യദേവാശ്രയിണസ്തദേവാശ്രയസ്യാപീതി| ഏവം ക്ഷയേऽപ്യുച്യതേ| തത്രോദാഹരണം യഥാ യദേവോഷ്ണം സുരാദികം പിത്തസ്യ വൃദ്ധികാരണം തദേവ സ്വേദരക്തയോസ്തഥാ ശീതസ്ഥിരാദികം പിത്തസ്യ ക്ഷയകാരണം തദേവ രക്തസ്വേദയോശ്ച| ഏവം ശ്ലേഷ്മണോऽപി വാച്യമ്| വായോസ്തു സ്വയം തന്ത്രകൃന്നിവാരണം കരോതി| നത്വേവമസ്ഥിവായ്വോരിതി| തത്രാനന്തരോക്തയോര്വൃദ്ധിക്ഷയയോഃ സര്വേത്യാദിനാ ചികിത്സാര്ഥമാഹ| ഹി ശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യേയം ശാരീരണാം ഭാവാനാം വൃദ്ധിഃ സാ പ്രായേണ ശ്ലേഷ്മണാനുഗതാ അതിസന്തര്പ ണനിമിത്തത്വാത്| സന്തര്പണേന ഹ്യത്യുപയുജ്യമാനേന സര്വേ ശാരീരാ ഭാവാ വൃദ്ധിം യാന്തി| അതോऽസ്യാ വൃദ്ധേരേകകാരണത്വാത് ശ്ലേഷ്മാനുഗതിം കരോതി| യ്ശ്ച ശാരീരാണാം ഭാവാനാം ക്ഷയഃ സ വായുനാനുഗതഃ| കുതഃ? വിപര്യയാത്| പോഓര്വോക്തഹേതുതഃ അത്യപതര്പണനിമിത്ത ത്വാച്ഛാരീരഭാവക്ഷയസ്യേത്യര്ഥഃ| തസ്മാത് സര്വാന് ദോഷാദി വൃദ്ധിജാന് രോഗാന് വക്ഷ്യമാണേന ലങ്ഘനേനോപചരേത്| സര്വാംശ്ച ശാരീരഭാവക്ഷയജാന് രോഗാന് ബൃംഹണേനോപചരേത്| ഇത്യത്ര ഹേതുര്വൃദ്ധിക്ഷയയോര്യഥാസങ്ഖ്യേന ശ്ലേഷ്മവായ്വനുഗതത്വമ്| വാതേ തു വൈപരീത്യമ്| വാതസ്യ വൃദ്ധിം ബൃംഹണോപചരേത്| ക്ഷയം ലങ്ഘനേതി| തഥാ സര്വത്ര ദോഷാദിവര്ഗേ വൃദ്ധിക്ഷയൌ യഥാസംഖ്യേന ദ്രവ്യാദീനാമവിരുദ്ധേന വിപര്യയഭാവേന തുല്യഭാവേന ചോപചരേത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി സര്വസ്യ ദോഷാദേര്വൃദ്ധിദ്രവ്യാദിവിപര്യയഭാവേനോപചരേതീ ദ്രവ്യ വിപര്യയഭാവോ യദ്ഗുണവിശേഷാനപേക്ഷയൈവ ദ്രവ്യസ്യ ശാരീരസ്യ ബാഹ്യദ്രവ്യാദ്വൈപരീത്യമ്| യഥാ മാംസസ്യ ഗവേദുകാന്നാത്| ഗുണവിപര്യയഭാവോ വിപരീത ഗുണത്വമ്| യഥാ മാംസസ്യ മധുനഃ| ശ്ലേഷ്മണഃ ശീധ്വാരനാലാഭ്യാമ്| കര്മണോ വാക്യസ്യ ശാരീരാത് ദ്രവ്യതഃ ഫലേ വൈപരീത്യമ്| യഥാ മാംസസ്യ ശോകാദ്വായോശ്ച സ്വപ്നാദിത്യേവം സര്വത്ര വാച്യമ്| തുല്യ ഭാവഃ ശാരീരാണാം ഭാവാനാം ബാഹ്യൈര്ദ്രവ്യാദിഭിഃ സാദൃശ്യം യഥാ മാംസസ്യ മാംസേന രക്തസ്യ രക്തേനേതി| ഗുണാനാം തുല്യഭാവോ യദ് ദ്രവ്യജാത്യസാദൃശ്യേऽപി ഗുണസാദൃശ്യം യഥാ ശുക്രസ്യ ക്ഷീരസര്പിര്ഭ്യാമ്| കര്മ ക്രിയാ തസ്യാശ്ച ശരീരേണദ്രവ്യേണ തുല്യഭാവഃ ക്രിയാഫലദ്വാരേണ| യഥാ വാതസ്യ ധാവനപ്ലവനാദിനാ കര്മണാ| ശ്ലേശ്മണശ്ച ഹര്ശസ്വനാഭ്യാമ്| അവിരുദ്ധേനേതി വിപര്യയേണ തുല്യഭാവേന ച സമ്ബധ്യതേ| തേന യത്ര വൃദ്ധിവിപര്യയഭാവേനോപചര്യാ തത്ര തഥാ വിധ വിപര്യയോ ഗ്രാഹ്യഃ| യസ്തദ്വിജാതീയവൃദ്ധിസംപാദനയാ ന വിരുദ്ധ്യതേ| തഥാ ക്ഷയേ തുല്യഭാവോ യോഗ്യേന വൃദ്ധേന സമേന വാ ന വിരുദ്ധ്യതേ||൧൩||
ധാതവഃ ഖലു ശാരീരാഃ സമാനൈഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാऽऽഹാരവിഹാരൈരഭ്യസ്യമാനൈര്വൃദ്ധിമാപ്നുവന്തി| ഹ്രാസം തു വിപരീതൈര്വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാ| തഥാഹി ദേഹധാതവോ യേ ഗുരവസ്തേ ഗുരുഭിരൈക്യകാരിതയോപചീയന്തേ| ലഘവസ്തു ലഘുഭിഃ| തദ്വിപരീതൈസ്തു പൃതഹ്ക്ത്വാകാരിഭിരപചീയന്തേ| തസ്മാദന്യേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യോऽപി സുതരാം രക്തമാപ്യായ്യതേ| രക്തേന മാംസം, മാംസേന മേദോ, മേദസാऽസ്ഥി, തരുണാസ്ഥ്നാ മജ്ജാ, മജ്ജാ ശുക്രം, ശുക്രേണാമഗര്ഭേണ ഗര്ഭഃ| യത്ര ത്വേവംലക്ഷണേനസാമാന്യേന സാമാന്യവതാമാഹാരവിഹാരാണാമസാന്നിധ്യം സ്യാത്, സന്നിഹിതാനാഞ്ചാഭ്യവഹരണമശക്യം വിരുദ്ധത്വാദ് ഘൃണിത്വാദരുചേരന്യസ്മാദ്വാ കാരണന്തരാത്| തത്ര സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാനാമയപ്രകൃതീനാമാഹാരവിഹാരാനാമഭ്യവഹാരഃ ശ്രേയാന്| തദ്യഥാ ശുക്രക്ഷയേ ക്ഷീരസര്പിഷോരുപയോഗോ മധുരസ്നിഗ്ധശീതാനാമപരേഷാം ച ദ്രവ്യാണാമ്||൧൪||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിക്ഷയയോര്ലക്ഷണം ചികിത്സാ ചോക്താ കാരണം നോക്തമതസ്തത്പ്രതിപാദനാര്ഥമാഹ- ധാതവ ഇത്യാദി| ധാതുശബ്ദേന ദേഹധാരണസാമാന്യാത് സര്വേ ദോഷാദയ ഉച്യന്തേ| തേന ധാതവഃ ശാരീരാഃ ശരീരസ്ഥാഃ സമാനൈര്ജാത്യാ സദൃശൈരാഹാരൈര്വിഹാരൈശ്ച വൃദ്ധിമാപ്നുവന്തി| അഥവാ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ടൈര്വിഹാരൈശ്ച വൃദ്ധിമാപ്നുവന്തി| അഥവാ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ടൈര്ജാതിവിസദൃശൈരപി ബാഹുല്യേന സദൃശഗുണൈരിത്യര്ഥഃ| ഏവം ധാതവോ ജാതിവിപരീതൈര്വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാ ഹ്രാസം പ്രാപ്നുവന്തി| തഥാ ഹീത്യാദിനാ തന്ത്രകാര ഏവോദാഹരണപൂര്വകം ദര്ശയതി| ദേഹേ ശരീരേ യേ മാംസകഫാദ്യാ ഗുരവോ ധാതവഃ തേ തഥാവിധൈര്ഗുരുഭിരേവ| ബാഹ്യൈരുപചീയന്തേ| വിപരീതൈസ്തു ലഘുഭിഃ പൃഥക്ത്വകാരിഭിര്വിജാതീയൈരപചീയന്തേ| പൃഥക്ത്വം തജ്ജാത്യപരിപോഷഃ| ഏവം ലഘുധാതൂനാമപി വാതാദീനാം വാച്യമ്| തസ്മാദ്യത ഏവമത ഏവ ന തഥാന്യേ ഭാവാ മാംസസ്യ വൃദ്ധികാരണം യഥാ മാംസം യഥഃ സര്വേണ പ്രകാരേണ തയോരേവ സാദൃശ്യമ്| ഏവം സര്വധാതൂനാം വാച്യമ്| യത്ര ത്വനന്തരോക്തം സമാനം ധാതോര്ന സന്നിഹിതമ്, സന്നിഹിതമപി കേനചിദ്ധേതുനാ വാഭ്യവഹര്തും ന പാര്യതേ, തത്രാന്യപ്രകൃതീനാം ജാത്യാ സമാനാനാം സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാനാമാഹാരവിഹാരാണാം നാനാവിധാനാമഭ്യവഹാരോ വിധേയഃ| നനു കഥം സന്നിഹിതാനാമഭ്യവഹരണമശക്യത ആഹ-വിരുദ്ധത്വാത്, ഘൃണിത്വാദരുചേശ്ച| വിരുദ്ധത്വം വിവിക്ഷിധാതുവിജാതീയധാതുവൃദ്ധിദ്വാരേണ ദേഹേऽപഥ്യത്വം ധാതുസാമാന്യേऽപി| ഘൃണിത്വമാഹാരവിഷേഷജുഗുപ്സാവത്വമ്| അരുചിര്യത്ര ന കിഞ്ചിദ്രോചതേ| ന ച ജുഗുപ്സാ വിദ്യതേ| ഏവം തത്ര ധാതുവിജാതീയസ്യ സദൃശഗുണസ്യ ത്വഭ്യവഹാരഃ ശ്രേയാന്| തദ്യഥേത്യുദാഹരണേനൈതദേവ സ്ഫുടയതി|
കര്മാപി യദ്യസ്യ ധാതോഃ സമാനക്രിയതയാ വൃദ്ധികരം തസ്യ തസ്യ വൃദ്ധിമഭിലഷതാ തത്തദാസേവ്യമ്| തഥൈവ ചാതുല്യക്രിയതയാ ഹ്രാസകരം തദര്ഥിനേതി| അപി ച - വിശേഷതോ രക്തവൃദ്ധിജാന് രക്തനിര്ഹരണപ്രസാദനകായവിരേചനേന| മാംസവൃദ്ധിജാന് സംശോധനശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ| മേദോജാന് സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യക്രിയാക്രമേണ| രക്തക്ഷയജാന് മാംസരസമദ്യക്ഷീരൈഃ| അസ്ഥിക്ഷയജാന് ബസ്തിഭിസ്തിക്തോപഹിതൈഃ ക്ഷീരസ്തിഭിശ്ച| ശകൃദ്വൃദ്ധിജാനതീസാരവിധാനേന| ശകൃത്ക്ഷയജാന് മേഹകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ| സ്വേദക്ഷ്യജാനഭ്യങ്ഗവ്യായാമമദ്യസ്വപ്നനിവാതശരണാസ്വേദൈരിതി||൧൫||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കര്മാപീത്യാദ്യുക്താര്ഥപ്രായമിതി| സാമാന്യേന ധാതുവൃദ്ധിഹാന്യോഃ കാരണ്മുക്ത്വാ തജ്ജാതാനാം രോഗാനാമപി ചേത്യാദിനാ ചികിത്സാസമുച്ചയം കരോതി| വിശേഷഗ്രഹണം യദ്യപി വൃദ്ധധാതുജാനാം ക്ഷീണധാതുജാനാം ച രോഗാണാം ധാതോര്വിസദൃശൈഃ സദൃശൈശ്ച ദ്രവ്യാദിഭിരുപശമോ ഭവതി| തഥാऽപ്യസാരണ്യേന തേഷാം രക്താദിജാനാം രോഗാണാം വിശേഷേണേദം കാര്യമിതി പ്രദര്ശനാര്ഥമ്| അത ഏവ വിശേഷഗ്രഹണാദനുക്തശേഷധാതുവൃദ്ധിക്ഷയരോഗചികിത്സാऽനാരമ്ഭോ ന ദോഷായ തന്ത്രകൃതഃ| രക്തസ്യ നിര്ഹരണം സിരാവ്യധാദിനാ| പ്രസാദനം സാമര്ഥ്യാദ്രക്തസ്യൈവ സ്വല്പദുഷ്ടൌ| മേദോജാനാം ദ്വൈവിധ്യം വൃദ്ധിക്ഷയകൃതമ്| തത്ര മേദോവൃദ്ധിജാന് സ്ഥൌല്യക്രിയാക്രമേണ സ്ഥൌല്യചികിത്സയോപചരേത്| മേദഃക്ഷയജാന് കാര്ശ്യചികിത്സയാ| ഏഷാ ച ദ്വിവിധാപി ചികിത്സാ ദ്വിവിധോപക്രമണീയേ വക്ഷ്യതേ| അസ്ഥിക്ഷയജാന് രോഗാന് ബസ്ഥിഭിസ്തഥാ തിക്തോപഹിതൈര്യഥായോഗ്യതിക്തദ്രവ്യസഹിതൈഃ കല്പേ വക്ഷ്യമാണൈഃ ക്ഷീരബസ്തിഭിശ്ചേതി പ്രാധാന്യഖ്യാപനമ്| കുല്മാഷഃ സസ്യാന്നമ്| അജമേഷയോര്മധ്യമന്തര്ജഠരമാംസമ്| ആദിഗ്രഹണാദന്യാനി പുരീഷജനനാനി ഗൃഹ്യന്തേ| മൂത്രവൃദ്ധിജാന് പ്രമേഹചികിത്സയാ മൂത്രക്ഷയജാന് മൂത്രകൃച്ഛ്രചികിത്സയേതി| സ്വേദക്ഷയജാനഭ്യങ്ഗാദിഭിഃ സ്വേദാന്തൈശ്ചികിത്സേത്||൧൫||
Adhikarana ധാത്വഗ്നിമാന്ദ്യതൈക്ഷ്ണാഭ്യാം ധാതുവൃദ്ധിക്ഷയൌ, സമാനവിശേഷദ്രവ്യേ വൃദ്ധിക്ഷയകാരണേ (൧൬) · Śloka ൧൬
ഭവതി ചാത്ര യേ പാചകാംശാ ധാതുസ്ഥാസ്തേഷാം മാന്ദ്യാതിതൈക്ഷ്ണ്യതഃ വൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ച ധാതൂനാം ജായതേ ശൃണു ചാപരമ്| പാരമ്പര്യേऽപി ദാവാഗ്നേസ്തത് പ്രാപ്യേന്ധനം ശിഖാ| വൃദ്ധിക്ഷയൌ യഥാ യാതി തദ്വദ്ധാതു പരമ്പരാ| ദ്രവ്യം തുല്യം വിശിഷ്ടം ഹി സ്വം സ്വം വൃദ്ധ്യൈ ക്ഷയായ ച| പ്രത്യാത്മബീജനിയതം ഭൃശമാശു പ്രജായതേ||൧൬||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഭവതി ചാത്രേത്യനേകശ ഉക്തമ്| പാചകനാമ്നോऽഗ്നിസ്വരൂപസ്യ പിത്തസ്യ യേംऽശാ ഭാഗാഃ സപ്തസു ധാതുഷു സ്ഥിതാസ്തേഷാംധാതുസ്ഥാനാമനലാനാം മാന്ദ്യതോ ധാതുവൃദ്ധിഃ| പാകേനോത്തരധാത്വാപാദനായാസ്യ പൂര്വധാതോഃ ക്ഷപണകാരണസ്യാഗ്നേരല്പത്വാത്തഥാ തേഷാമേവ തൈക്ഷ്ണ്യാത് ധാതൂനാം ക്ഷയോ ജായതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി യദ്യപ്യന്നപാചകാഗ്നിപരായത്തവൃദ്ധിക്ഷയാ ധാത്വഗ്നയഃ, തഥാപ്യാഹാരദ്രവ്യശക്തിവശാദ്യ ഏവാന്യതമോ ധാത്വഗ്നിര്മന്ദീ ഭവതി സ ഏവ സ്വസ്യ ധാതോഃ ക്ഷപണാശക്തത്വാത് വൃദ്ധിമേവ ജനയതി| ഏവം തീക്ഷ്ണോऽഗ്നിഃ സ്വസ്യ ധാതോഃ ക്ഷയമ്| ശൃണു ചാപരമിത്യനേന ദൃഷ്ടാന്തം വക്തുമസ്യാര്ഥസ്യോപക്രമതേ| കിം ശൃണോമീതി ശിഷ്യേണ പൃഷ്ട ആഹ - പാരംപര്യേത്യാദി| ദാവാഗ്നേഃ സമ്ബന്ധിനീ ശിഖാ പാരംപര്യേऽപ്യവ്യുച്ഛിന്നവനദാഹപ്രവൃത്തേऽപി യഥാ തത്തദ്വിശിഷ്ടമിന്ധനം പ്രാപ്യ വൃദ്ധിം ക്ഷയം ച യാതി| തഥൈവ ധാതുപരമ്പരാ ധാതുസമൂഹഃ| കോऽസ്യ ഭാഷിതസ്യാര്ഥഃ? ഉച്യതേ| ദാവാഗ്നിര്യദ്യപി സകലം വനം ദഹതി തഥാപി തത്സമ്ബന്ധിനീ ശിഖാ ജ്വാലാ യദാ മഹദ് വൃക്ഷാദീന്ധനമാശ്ലിഷ്യതി| തദാ സാ ജ്വാലാ വൃദ്ധിം യാതി| യദാ തു സ്വല്പമിന്ധനം പ്രാപ്നോതി തദാ സാ ജ്വാലാ ക്ഷയം യാതി| ഏവം ധാതു പരമ്പരാപി| തസ്യ ഇന്ധനമാഹാരസാരഃ| യത്ര തു ധാത്വഗ്നിമാന്ദ്യാദക്ഷപനാത്സ ആഹാരസാരഃ സന്തതം സ്രോതഃപ്രവാഹാനനുപ്രവേശേന വൃദ്ധോ ഭവതി തത്ര സ ധാതുര്വൃദ്ധിം യാതി ഏവം ക്ഷയേऽപി വികല്പ്യ വാച്യമ് ധാതുവൃദ്ധിക്ഷയകാരണേനേദമുച്യതേ - ദ്രവ്യമിത്യാദി സര്വം ദ്രവ്യം ബാഹ്യമാഭ്യന്തരേണ തുല്യം സത് ഭൃശമാശു ച വൃദ്ധ്യൈ ജായതേ ഭ്രുശമത്യര്ഥമാശു ശീഘ്രമേവ വിശിഷ്ടം വിസദൃശം ക്ഷയായ ജായതേ കുത ആഹ-പ്രത്യാത്മബീജനിയതത്വാത് പ്രതിസ്വരൂപം നിയതകാരണത്വാദിത്യര്ഥഃ തഥാ ഹി മാംസമേവ യഥാ മാംസകാരണം ന തഥാന്യത് ഇദമപി ധാതുവൃദ്ധിക്ഷയകാരണമുച്യതേ||൧൬||
പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ്വൃദ്ധഃ ക്ഷീണശ്ച തദ്വിധമീ||൧൭||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പൂര്വമിത്യാദി യോ ധാതുര്യസ്മാത് പൂര്വഃ സ വൃദ്ധഃ സന് പരമനന്തരം തഥാവിധമാത്മസദൃശം വൃദ്ധമേവ കുര്യാദിത്യര്ഥഃ ഏവം പൂര്വം കാരണാന്തരേണ ക്ഷീയം ഉത്തരം തഥാവിധം ക്ഷീണമേവ കരോതി യതോ ധാത്വാഹാരാ ഹി ധാതവ ഇത്യുക്തമ് ഇതി ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിക്ഷയകാരണമുക്തമ്|
ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈര്ധാതൂന് ദൂഷയന്ത്യുഭയേ മലാനീ അധോ ദ്വേ സപ്ത ശിരസി ഖാനി സ്വേദവഹാനി ച മലാ മലായനാനി സ്യര്യഥാസ്വം തേഷ്വതോ ഗദാഃ||൧൮||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേ ച ദോശാദയോ ദുഷ്ടാരോഗകരണതമേവ യാന്തീത്യുച്യതേ- ദോഷാ ദുഷ്ടാ ഇത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയോ ദുഷ്ടാ ധാതൂന് രസാദീന് ദൂഷയന്തി| തേ തു ദോഷാഃ കഥം ദുഷ്യന്തീത്യാഹ-രസൈര്മധുരാദിഭിര്യുക്തൈരിത്യര്ഥഃ|ഉഭയേ ദോഷാശ്ച ധാതവശ്ച ദുഷ്ടാ മലാന് ദൂഷയന്തി| തേ ച മലാ ദുഷ്ടാ മലായനാനി മലമാര്ഗാന് ദൂഷയന്തി| കാനി താനീത്യാഹ-അധോ ദ്വേ ഇത്യാദി| അധോ ദ്വേ ഗുദമേഢ്രേ| ശിരസി സപ്ത| ദ്വൌ കര്ണൌഈ ദ്വൌ നാസാപുടൌ| ദ്വേ അക്ഷിണീ| ആസ്യം ചേതി| യഥാ സ്വേദവഹാനി സകലരോമകൂപാനി ഇതി മലാനാം ശകൃദാദീനാമയനാനി മര്ഗാഃ| അതഃ കാരണാദ്യാതോ ദുഷ്ടദോഷദൂഷിതമലാനാമാശ്രയഭൂതാനി മലായനാന്യതസ്തേഷു യഥാസ്വം ഗദാഃ സ്യുഃ| യ ഏവ മലോ ദുഷ്ടസ്തദയനസ്യൈവ രോഗോത്പത്തിരിത്യര്ഥഃ||൧൮||
വക്ഷ്യന്തേ വാതജാസ്തത്ര നിദാനേ വാതരൌഗികേ||൧൯||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏതേ ദോഷാദയോ ദുഷ്ടാ യതോ രോഗാന് കുര്വന്തി അതസ്തേശാം ദോഷാണാം വിശിഷ്തസ്ഥാനാശ്രയേണ രോഗാ ഉച്യന്തേ തത്ര വാതജാ രോഗാ വാതവ്യാധിനിദാനേ വക്ഷ്യന്തേ|| ൧൯||
പിത്തം ത്വചി സ്ഥിതം കുര്യാദ്വിസ്ഫോടകമസൂരികാഃ| രക്തോ വിസര്പം ദാഹം ച മാംസേ മാംസ്പാകകോഥനമ്| സദാഹാന്മേദസി ഗ്രന്ഥീന് സ്വേദാത്യുദ്വമനം തൃഷമ്| അസ്ഥ്നി ദാഹം ഭൃശം മജ്ജി ഹാരിദ്രനഖനേത്രതാമ്| പൂതപീതാവഭാസം ച ശുക്രം ശുക്രസമാശ്രിതമ്| ശിരാഗതം ക്രോധനതാം പ്രലാപം സ്നാവഗം തൃഷമ്| കോഷ്ഠഗം മദതൃഡാദാഹാന് വ്യാപിനോऽന്യാംശ്ച യക്ഷ്മണഃ||൨൦||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പിത്തമിത്യാദി സുഭോധം മസൂരികാ മസൂരവര്ണപ്രമാണാഃ പിടകാഃ കോഥനം ക്ലേദഃ സ്വേദസ്യാത്യുദ്വമനം ബഹിര്നിര്ഗമനമീ അസ്ഥിസ്ഥിതം പിത്തം ഭൃശം ദേഹേ ദാഹം കരോതി വ്യാപിനോऽപി യക്ഷ്മാണഃ സര്വശരീരചരാ വ്യാധയോ രക്തപിത്താദയഃ||൨൦||
ശ്ലേഷ്മാ ത്വചി സ്ഥിതഃ കുര്യാത്സ്തമ്ഭം ശ്വേതാവഭാസതാമ്| പണ്ഡ്വാമയം ശോണിതഗോ മാംസസംസ്ഥോऽര്ബുദാപചീഃ| ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധാഭഗാത്രതാം ചാതിഗൌരവമ്| മേദോഗഃ സ്ഥൂലതാം മേഹമസ്ഥ്നാം സ്തബ്ധത്വമസ്ഥിഗഃ| മജ്ജഗഃ ശുക്ലനേത്രത്വം ശുക്രസ്ഥഃ ശുക്രസഞ്ചയമ്| വിബന്ധം ഗൌരവം ചാതി സിരാസ്ഥഃ സ്തബ്ധഗാത്രതാമ്| സ്നായുഗഃ സന്ധി ശൂലത്വം കോഷ്ഠഗോ ജഠരോന്നതിമ്| അരോചകാവിപാകൌ ച താംസ്താംശ്ച കഫസംഭവാന്||൨൧||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അനന്തരം ശ്ലേഷ്മണോ രോഗകര്തൃത്വമാശ്രയവിശേഷേണാഹ- ശ്ലേഷ്മാ ത്വചിത്യാദി| ശ്വേതാവഭാസതാ ശ്വേതവര്ണ ദര്ശിത്വമ്| മേദസി സ്ഥിതഃ സ്ഥൌല്യം പ്രമേഹം ച കരോതി| അസ്ഥിഗതഃ സ്വാശ്രയാണാമസ്ഥ്നാം സ്തബ്ധത്വം കരോതി| ശുക്രസ്ഥിതഃ ശുക്രസ്യ സഞ്ചയം ധാരണേന ബഹുത്വം കരോതി| വിബന്ധോ ബഹിഷ്പ്രവൃത്തിഃ| നിരോധഃ ശുക്രസ്യ| തസ്യൈവാതിഗുരുത്വം ച കരോതി| കോഷ്ഠഗോ ജഠരോന്നത്യാദീന് കരോതിഈ താംസ്താന് കഫജാന് ശ്ലേശ്മജ്വരശ്ലേഷ്മഗുല്മ കാമലാദീന് സര്വാന് ശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാന് ഗദാന് കരോതി||൨൧||
വിണ്മൂത്രയോഃ സാശ്രയയോസ്തത്ര തത്രോപദേക്ഷ്യതേ ഉപതാപോപഘാതൌ തു സ്വാശ്രയേന്ദ്രിയഗാമലാഃ||൨൨||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിശി പുരീഷേ മൂത്രേ ച തയോശ്ചാശ്രയേ സ്ഥിതാ ദോഷാ യത് കുര്വന്തി തത്തസ്യ തത്ര മൂത്രാഘാതാതിസാരാദാവുപദേക്ഷ്യതേ ഏതേ ച മലാ വാതദയോ യദാ ഇന്ദ്രിയം പ്രാപ്നുവന്തി തദാ തസ്യ മലോപതപ്തസ്യേന്ദ്രിയസ്യ ചക്ഷുരാദേര്യ ആശ്രയഃ അക്ഷ്യാദിസ്തത്ര സ്വാശ്രയേ ഉപതാപം വോപഘാതം വാ കുര്വന്തി സ്വല്പത്വാദുപതാപമാധിക്യാദുപഘാതമിതി മലാനാമാശ്രയഭേദേനേ രോഗ-കര്തൃത്വമ്||൨൨||
വ്യായാമാദൂഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാദഹിതാചരണാദപി കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദ്രുതത്വാന്മാരുതസ്യ ച ദോഷാ യാന്തി തഥാ തേഭ്യഃ സ്രോതോമുഖവിശോധനാതീ വൃദ്ധ്യാഭിഷ്യന്ദനാത്പാകാത്കോഷ്ഠം വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്||൨൩||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു ദോഷാണാം സകലശരീരവ്യാപിത്വേऽപി കോഷ്ഠാഖ്യഃ പ്രധാന ആശ്രയോ യതസ്തത്ര ബാഹുല്യേന തിഷ്ഠന്തി ഏവം ച സതി കഥം തേഷാം രക്താദ്യാശ്രയേണേന രോഗകര്തൃത്വമിത്യാഹ-വ്യായാമേത്യാദി വ്യായാമാദിഭിഃ കാരണൈര്ദോഷാഃ കോഷ്ഠം മുക്ത്വാ ശാഖാദീനി യാന്തി ശാഖാ ഭിഷക്ശാസ്ത്രപ്രസിദ്ധാ രക്താദയോ ധാതവസ്ത്വക്ച അസ്ഥ്നാം മര്മാണ്യസ്ഥിമര്മാംണി തത്ര വ്യായാമേന ശിഥിലീഭൂതേഷുസ്രോതസ്സു വായൌ പ്രേരക ഉദീര്ണേ തത്പ്രേരിതാ ദോഷാഃ കോഷ്ഠം മുക്ത്വാ ശാഖാദീനി യാന്തിഈ തഥാ ഊഷ്മണോऽഗ്നേസ്തൈക്ഷ്ണ്യാത് പരിത്യക്തനിബിഡഭാവാ വിലിനാ ഇവ സര്വതോऽഭിസരന്തി ഏവമഹിതസ്യാഹാരാദേരാചരണാദപി ശാഖാദീനി യാന്തി ദോഷസ്യ കോഷ്ഠാഖ്യസ്ഥാനഭ്രംശകരണസ്വരൂപാപഥ്യസേവനാദിതിഈ മാരുതസ്യ വായോശ്ച കാരണാന്തരേണ സ്വഭാവേനൈവ വാ ദ്രുതത്വാതീ വായോശ്ച വായ്വന്തരപ്രേരണം ദൃഷ്ടത്വാന്നാസമ്ബദ്ധമീ നനു തത്ര ശാഖാദൌ സ്ഥിതാനാം യദാ കോഷ്ഠാനയനപ്രയോജനം തദാ കഥമാഗച്ഛന്തീത്യാഹ-തഥാ തേഭ്യഃ ഇത്യാദി തേഭ്യഃ ശാഖാദിഭ്യഃ കോഷ്ഠം ദോഷാ യാന്തീ സമ്ബന്ധഃ സ്രോതോമുഖാനാം ശുദ്ധ്യാ ദോഷാ കോഷ്ഠം യാന്തി തഥാ വൃദ്ധ്യാ വര്ദ്ധനേന യോऽഭിഷ്യന്ദഃ സ്രാവഃ ശാഖാദിഭ്യഃ കോഷ്ഠോ ശാഖാദിസ്ഥാ ദോഷാഃ പാകാത്പരിത്യക്തസന്ധാനാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി പ്രേരകസ്യ വായോര്നിഗ്രാഹാദാധിക്യനാശാത്|| ൨൩||
തത്രസ്ഥാശ്ച വിലമ്ബേരന് ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ||൨൪||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേ ച ദോഷാസ്തത്രസ്ഥാഃ കോഷ്ഠസ്ഥാ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ സ്വയം വിലമ്ബേരന് രോഗാന്ന കുര്വന്തീത്യര്ഥഃഈ തേനൈതദുക്തം ഭവതി-യേ ബഹവഃ സ്വരൂപേണൈവ തേ ന സദൃശം ദേശകാലാദിഹേതുമപേക്ഷന്തേഈ അപി തു സ്വയമേവ രോഗം കുര്വന്ത്യേവ|| ൨൪||
തേ കാലാദിബലം ലബ്ധ്വാ കുപ്യന്ത്യന്യാശ്രയേഷ്വപി||൨൫||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യേ ച ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ സന്തോ വിലമ്ബിതാസ്തേ ഭൂയഃ സമാനാത്കാലാദിതോ ബലം ലബ്ധ്വാ കുപ്യന്ത്യാശ്രയേശ്വപീത്യപിശബ്ദാത് സ്വാശ്രയേऽപി| തത്ര വായുഹ് കദാചിത് സ്വേ യഥോക്തേ സ്ഥാനേ കുപ്യതി| കദാചിച്ഛ്ലേഷ്മണഃ പിത്തസ്യ സ്ഥാനേ വാ ഏവം പിത്തശ്ലേഷനോരപി വാച്യമ്||൨൫||
തത്രാന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു തദീയാമബലേഷു തു| കുര്യാച്ചികിത്സാം സ്വാമേവ ബലേനാന്യാഭിഭാവിഷു| ആഗന്തും ശമയേദ്ദോഷം സ്ഥാനിനം പ്രതികൃത്യ വാ||൨൬||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ര തു യാ ചികിത്സാ താമാഹ- തത്രാന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷ്വിത്യാദി| സ്വസ്ഥാനസ്ഥാനാഞ്ചികിത്സാ സ്പഷ്ടൈവ| പരസ്ഥാന ഗതാനാം ദ്വൈവിധ്യം| സ്ഥാനിനമപേക്ഷ്യാऽऽഗന്തോര്ബലവത്വമബലവത്വഞ്ച| തത്രാഗന്തുഷ്വബലേഷു തദീയാ ചികിത്സാ| തദീയേത്യനേനാന്യശബ്ദോപലക്ഷിതഃ സ്ഥാന്| പരാമൃഷതേ| യദാ ത്വാഗന്തവോ ബലേനാന്യം സ്ഥാനിനമഭിഭവന്തി,തദാ തേഷ്വാഗന്തുഷു സ്വാമേവ ചികിത്സാം കുര്യാത്| യദാ തു ദ്വയോഃ സ്ഥാനിന ആഗന്തോശ്ച സമത്വം തദാ പ്രഥമം സ്ഥാനിനിം പ്രതികൃത്യ പഞ്ചാദാഗന്തും ശമയേത്| ബലാബലാനപേക്ഷയാ വാ ഇതി|| ൨൬||
തേജോ യത്സര്വധാതൂനാമോജസ്തത് പരമുച്യതേ| മൃദു സോമാത്മകം ശുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്| യത്സാരമാദൌ ഗര്ഭസ്യ യച്ച ഗര്ഭരസാദ്രസഃ| സംവര്തമാനം ഹൃദയം സമാശ്രയതി യത്പുരാ| യച്ഛരീരരസസ്നേഹഃ പ്രാണോ യത്ര പ്രതിഷ്ഠിതഃ| യസ്യാ നാശാന്നനാശോऽസ്തി പ്രീണിതാ യേന ദേഹിനഃ| ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി തത് പരം ജീവതാസ്പദമ്||൨൭||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദോഷാണാം പ്രാകൃതം വൈകൃതം ച സ്വരൂപമുക്തമീ തേ ച ദോഷാഃ സമാ അപ്യോജസാ വിഹിനം ദേഹം സംവാഹയിതുമശക്താഃ;അത ഓജസഃ സ്വരൂപം പാലനം ചോച്യതേ-തേജ ഇത്യാദിഈ സര്വധാതൂനാം യത്തേജസ്തത് പ്രധാനം പരമോജഃ ശബ്ദേനോച്യതേഈ അഷ്ടബിന്ദുകമിത്യര്ഥഃഈ തച്ച മൃദ്വതീക്ഷ്ണഗുണമീ സോമാത്മകം സൌമ്യസ്വരൂപമീ ശുദ്ധമനുപഹതമീഷദ്രക്തം സ്തോകലോഹിതം സപീതകം ചഈ യദ് ഗര്ഭസ്യാദൌ സാരം സാരമിവ സാരം ന ഹി തേന വിനാ ശുക്രശോണിതേ ജീവാനുപ്രവേശഃഈ യച്ച ഗര്ഭരസാദ്രസഃ ഗര്ഭസ്യ യോऽസൌ രസഃ പ്രഥമോ ധാതുഃ തസ്മാദപി സാരഃ പ്രസാദഭൂതമീ സംവര്തമാനം യച്ച പുരാ ധാതോര്ദേഹേ പ്രവര്തമാനം പ്രഥമം ഹൃദയമാശ്രയതി, പശ്ചാത് ക്രമാദ് ദേഹവ്യാപ്തിം ച കരോതിഈ യച്ച ശരീരസസ്തസ്യ സസ്നേഹോ യത്ര പ്രാണോ വ്യാപകോऽപി പ്രതിഷ്ഠിതോ ബദ്ധഃഈ യസ്യ ത്വഷ്ടബിന്ദ്വാഖ്യസ്യാനാശാദ്ദേഹസ്യ നാശോ നാസ്തിഈ യേന ച ഹൃദയസ്ഥേന ദേഹിനോ വിവിധാഃ പ്രാണിനഃ പ്രീണിതാസ്തര്പിതാഃ യച്ച ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി തദോജോऽന്യേഭ്യോ ജീവിതാസ്പദേഭ്യഃ ശിരഃപ്രഭൃതിഭ്യഃ പരം പ്രധാനം ജീവിതാസ്പദമ്|| ൨൭||
ഓജഃ ക്ഷീയതേ കോപക്ഷുദ്ധ്യാനശോകശ്രമാദിഭിഃ||൨൮||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തച്ചോജഃ കോപക്ഷുദാദിഭിരസൌമ്യൈഃ ക്ഷീയതേ|| ൨൮||
ബിഭേതി ദുര്ബലോऽഭീക്ഷ്ണം ധ്യായാതി വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ| ദുശ്ച്ഛായോ ദുര്മനോ രുക്ഷോ ഭവേത് ക്ഷാമശ്ച തത്ക്ഷതേ \\\\\\\\ ജീവനേയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്||൨൯|| ഓജോവൃദ്ധൌ ഹി ദേഹസ്യ തുഷ്ടിപുഷ്ടിബലോദയഃ||൩൦||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ക്ഷയേ ച ദേഹീ ബിഭേതി| അകാരണാദ് ദൌര്ബല്യാദിയുക്തിശ്ച ഭവേത്| അഭീക്ഷ്ണമത്യര്ഥം ധ്യായാതി ധ്യാനപരോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| വ്യഥിതേന്ദ്രിയോऽശക്തേന്ദ്രിയഹ്| ദുഷ്ച്ഛായോ ദുഷ്ടകാന്തിഃ| തത്രൌജഃക്ഷയേ ഭൈഷജ്യമൌഷധം ജീവനിയൌഷധസിദ്ധക്ഷീരമാംസരസാദ്യാഃ|ആദിഗൃഹണേന നാനാവിധാഭ്യവഹാര്യപരിഗ്രഹഃ ||൨൯|| ഏവംവിധേന ച ഭേഷജേന ഓജോവൃദ്ധൌ സത്യാം ച ദേഹസ്യ ശരീരസ്യ തുഷ്ട്യാദ്യുദ്ഭവഃ| തുഷ്ടിര്മനഃപരിതോഷഃ| പുഷ്ടിരങ്ഗാനാം പരിപോഷ ഇതി|
യദന്നം ദ്വേഷ്ടി യദാപി പ്രാര്ഥയേതാവിരോധി തു| തത്തത്ത്യജന് സമശ്നംശ്ച തൌ തൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത്| കുര്വതേऽഭിരുചിം ദോഷാ വിപരീതസമാനയോഃ| വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ഭൂയിഷ്ഠം ലക്ഷയന്ത്യബുധാ ന തത്||൩൧||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഓജോസശ്ചികിത്സാപ്രസങ്ഗേന സര്വേഷാം ദോഷാദീനാം സാമാന്യരൂപേണ വൈകാരികരൂപവിനാശാര്ഥമാഹ-യദന്നമിത്യാദിഈ യദന്നമഭ്യവഹാര്യം ദ്വേഷ്ടി നാഭിലഷതി തദന്നം ത്യജന് ദോഷാദേര്വൃദ്ധിം ജയേതീ യച്ച പ്രാര്ഥയേതാഭിലഷേത, തദശ്നന് ഭുഞ്ജാനഃ ക്ഷയം ദോഷാദേര്ജയേതീ കുതഃ യതോ ദോഷാ വാതാദയോ ദേഹേ വൃദ്ധാഃ സന്തഃ സ്വഗുണൈര്വിപരീത ആഹാരജാതേ ഭൂയിഷ്ഠം പ്രായോ രുചിമഭിലാഷം കുര്വതേ, ത ഏവ ക്ഷീണഃ സമാനഗുണേऽഭിലാഷമാഹാരേ കുര്വതേഈ ഭൂയിഷ്ഠം പ്രായോഗ ഏതച്ച ദോഷസ്വരൂപമബുധാഃ സ്വല്പപ്രജ്ഞാ ഭിഷജോ ന ലക്ഷയന്തിഈ യദയം ദോഷസ്വരൂപാനുഗതോऽഭിലാഷോ യന്നേതി|| ൩൧||
യഥാബലം യഥാസ്വം ച ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ| രൂപാണി ജഹതി ക്ഷീണാഃ സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||൩൨||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ന കേവലമന്നരുചിരേവ ദോഷാണാം വൃദ്ധിക്ഷയപരിജ്ഞാനകാരണം യാവത്സ്വരൂപമപി ഏതത്പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-യഥാബലമിത്യാദി| വൃദ്ധാ ദോഷാ ബലാനതിക്രമേണ ആത്മാനതിക്രമേണ ച സ്വരൂപാണി വിതന്വതേ വിസ്താരയന്തി| യ ഏവ ദോഷോ വൃദ്ധഃ സ ഏവ സ്വരൂപാണി സ്വസ്യ സമാനാനി രൂപാണി ദര്ശയതീതി യഥാസ്വശബ്ദസ്യാര്ഥഃ യഥാബലമിതി വൃദ്ധേരവസ്ഥാവിശേഷാദ്രൂപാണാമപി വിശേഷഃ ത ഏവ ദോഷാഃ ക്ഷീണാഃ സന്തസ്താന്യേവ യഥോക്താനി രൂപാണി ജഹതി ത്യജന്തി| അത്രാപി യഥാബലം യഥാസ്വമിതി ചാനുവര്തതേ സമാസ്തു യഥോക്തം സ്വമേവ കര്മ കുര്വതേ|| ൩൨||
യ ഏവ ദേഹസ്യ സമാ വിവൃദ്ധ്യൈ ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാ വധായ| യസ്മാദതസ്തേ ഹിതാചര്യയൈവ ക്ഷയാദ്വിവൃദ്ധേരിവ രക്ഷണീയാഃ||൩൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനിയോ നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൩൪||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേ ച ദോഷാദയഃ ക്ഷയാത്തഥാ രക്ഷണീയാഃ, യഥൈവ വൃദ്ധേ രക്ഷ്യന്തേഈ യസ്മാദ്യ ഏവ ദോഷാ വാതാദയഃ സമാഃ സന്തോ ദേഹസ്യ വൃദ്ധ്യൈ ഭവന്തി, ത ഏവ വിഷമാ വധായ ഭവന്തിഈ വൈഷമ്യം സ്വരൂപാദ് വൃദ്ധിഃ ക്ഷയോ വാഈ അതോ വൃദ്ധിഹാന്യോഃ സമാനത്വാത് ക്ഷയാദ് വൃദ്ധേരിവ രക്ഷണീയാഃ| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാന ഏകോനവിംശോऽധ്യായഃ