Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2
ദോഷധാതുമലമൂലോ ഹി ദേഹഃ| തസ്മാത്തേഷാം ലക്ഷണമുപദേക്ഷ്യാമഃ| തമുച്ഛ്വാസനിശ്വാസോത്സാഹപ്രസ്പന്ദനേന്ദ്രി-യപാടവവേഗപ്രവര്തനാദിഭിര്വായുരനുഗൃഹ്ണാതി| പക്ത്യൂഷ്മാഭിലാഷക്ഷുത്പിപാസാപ്രഭാപ്രസാദദര്ശനമേധാശൌര്യ-മാര്ദവാദിഭിഃ പിത്തം സ്ഥൈര്യസ്നേഹസന്ധിബന്ധവൃഷതാക്ഷമാധീ ധൃതിബലാലൌല്യാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ||൨||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3
തുഷ്ടിപ്രീണനരക്തപുഷ്ടിഭിസ്തു രസഃ| ജീവനവര്ണപ്രസാദനമാംസപോഷണൈരസൃക്| ദേഹലേപമലമേദഃ പുഷ്ടിഭിര്മാംസമ്| നേത്രഗാത്രസ്നിഗ്ധതാസ്നേഹദാര്ഢ്യാസ്ഥിപുഷ്ടിഭിര്ഭേദഃ| ദേഹോ- ര്ധ്വതാധാരണമജ്ജപോഷണാഭ്യാമസ്ഥി| സ്നേഹബലാസ്ഥിപൂരണ ശുക്രപുഷ്ടിഭിര്മജ്ജാ| ഹര്ഷബലഗര്ഭോത്പാദനൈഃ ശുക്രമ്||൩||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4
അവഷ്ടമ്ഭാനിലാനലധാരണൈഃ ശകൃത്| അന്നക്ലേദനിര്വാഹ ണേന മൂത്രമ്| ക്ലേദത്വക്സ്നേഹരോമധാരണൈഃ സ്വേദ ഇതി||൪||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5
കാര്ശ്യകാര്ഷ്ണ്യ്ഗത്രകമ്പസ്ഫുരണോഷ്ണകാമിതാസംജ്ഞാനിദ്രാനാ ശബലേന്ദ്രിയോപഘാതാസ്ഥിശൂലമജ്ജാശോഷമലസങ്ഗാധ്മാനാ ടോപമോഹദൈന്യഭയശോകപ്രലാപാദിഭിര്വൃദ്ധോ വായുഃ പീഡയതി| പീതത്വഗ്ലാന്ദ്രിയദൌര്ബല്യൌജോവിസ്രംസശീതാഭി ലാശദാഹ തിക്താസ്യതാതൃണ്മൂര്ച്ഛാല്പനിദ്രതാക്രോധാദിഭിഃ പിത്തമ്| ശ്വൈത്യശൈത്യസ്ഥൌല്യാലസ്യഗൌരവാങ്ഗസാദസ്രോതഃപിധാന മൂര്ച്ഛാതന്ദ്രാനിദ്രാശാസകാസപ്രസേകഹൃല്ലാസാഗ്നിസാദസന്ധി വിശ്ലേഷാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ||൫||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6
പ്രസേകാരോചകസ്യവൈരസ്യഹൃല്ലാസസ്രോതോരോധസ്വാദുദ്വേഷാങ്ഗ മര്ദാദിഭിരന്യൈശ്ച ശ്ലേഷ്മവികാരപ്രായൈഃ രസഃ| കുഷ്ഠ- വിസര്പപിടകാസൃഗ്ദരാക്ഷിമുഖമേഢ്രഗുദദാഹഗുല്മവിദ്രധി-പ്ലീഹവ്യങ്ഗകാമലാഗ്നിനാശതമഃപ്രവേശരക്താങ്ഗനേത്രതാവാതരക്തപിത്താദിഭിരന്യൈശ്ച പിത്തവികാരപ്രായൈരസൃക്| ഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാര്ബുദഗ്രന്ഥിതാലുജിഹ്വാകണ്ഠരോഗസ്ഫിഗ്ഗലൌ- ഷ്ഠബാഹൂദരോരുജങ്ഘാഗൌരവവൃദ്ധിഭിഃ ശ്ലേഷ്മരക്തവികാരപ്രായൈശ്ച മാംസമ്| പ്രമേഹപൂര്വരൂപൈഃ സ്ഥൌല്യോപദ്രവൈശ്ചാന്യൈരപി ശ്ലേഷ്മരക്തമാംസവികാരപ്രായൈ| ര്മേദഃ| അധ്യസ്ഥിഭിരധിദന്തൈശ്ചാസ്ഥി| നേത്രാങ്ഗരക്തഗൌരവൈഃ പര്വസു ച സ്ഥൂലമൂലാരുഭിര്മജ്ജാ| അതിസ്ത്രീകാമതാശുക്രാശ്മരീസമ്ഭവാഭ്യാം ശുക്രാധിക്യകമ്||൬||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7
കുക്ഷിശൂലാടോപഗൌരവൈഃ ശകൃദാധിക്യമ്| ബസ്തിതോദാധ്മാനൈര്മൂത്രാധിക്യമ്| കണ്ഡൂദൌര്ഗന്ധ്യൈഃ സ്വേദഃ| അന്യേऽപി ച ദൂഷികാദിമലാ ബാഹുല്യദ്രവതാകണ്ഡൂഗൌരവൈഃ||൭||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8
പ്രസേകാരുചിഹൃല്ലാസസംജ്ഞാമോഹാല്പവാക്ചേഷ്ടതാപ്രഹര്ഷാ-ങ്ഗസാദാഗ്നിവൈഷമ്യാദിഭിഃ ക്ഷീണോ വായുഃ പീഡയതി| സ്തമ്ഭ ശൈത്യാനിയതതോദാരോചകാവിപാകാങ്ഗപാരുഷ്യകമ്പഗൌരവനഖ-നയനശൌക്ല്യാദിഭിഃ പിത്തമ്| ഭ്രമോദ്വേഷ്ടനാനിദ്രാങ്ഗമര്ദ- പരിപ്ലോഷതോദദവദാഹസ്ഫോടനവേപനധൂമായനസന്ധിശൈഥില്യ- ഹൃദയദ്രവശ്ലേഷ്മാശയശൂന്യതാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ||൮||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9
ശബ്ദാസഹത്വഹൃദയദ്രവകമ്പശോഷശൂലശൂന്യതാസ്പന്ദന ഘട്ടനൈരല്പയാപി ച ചേഷ്ടയാ ശ്രമതര്ഷാഭ്യാം രസഃ| ത്വഗ്രൌക്ഷ്യാമ്ലശീതാഭിലാഷസിരാശൈഥില്യൈരസൃക്| സ്ഫിഗ്ഗണ്ഡാദിശുഷ്കതാതോദരൌക്ഷ്യാക്ഷഗ്ലാനിസന്ധിസ്ഫോടന-ധമനീശൈഥില്യൈര്മാംസമ്| പ്ലീഹവൃദ്ധികടീസ്വാപസന്ധി- ശൂന്യതാങ്ഗരൌക്ഷ്യകാര്ശ്യശ്രമശോഷമേദുരമാംസാഭിലാഷൈ- ര്മാംസക്ഷയോക്തൈശ്ച മേദഃ| ദന്തനഖരോമകേശശാതനരൌക്ഷ്യപാരുഷ്യസന്ധിശൈഥില്യാസ്ഥിതോ- ദാസ്ഥിബദ്ധമാംസാഭിലാഷൈരസ്ഥി| അസ്ഥിസൌഷിര്യനിസ്തോദ- ദൌര്ബല്യഭ്രമതമോദര്ശനൈര്മജ്ജാ| ശ്രമദൌര്ബല്യാസ്യ ശോഷതിമിരദര്ശനാങ്ഗമര്ദപാണ്ഡുതാസദനക്ലൈബ്യമുഷ്കതോദ മേഢ്രധൂമായനൈശ്ചിരാച്ച നിഷേകേണ സരക്തനിഷേകേണ വാ ശുക്രമ്||൯||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10
സശബ്ദസ്യ വായോഃ കുക്ഷൌ തിര്യഗൂര്ധ്വം ച ഭ്രമണേനാന്ത്ര വേഷ്ടനേന പാര്ശ്വഹൃദയപീഡനേനാല്പതയാ ച ശകൃത്| ബസ്തിനിസ്തോദമുഖശോഷകൃച്ഛ്രാല്പവിവര്ണമൂത്രതാദിഭിഃ സരുധിരമൂത്രതയാ വാ മൂത്രമ്| സ്തബ്ധരോമകൂപതാരോമച്യവനത്വക്പരിപാടനസ്വാപപാരുഷ്യ സ്വേദനാശൈഃ സ്വേദഃ| അന്യേऽപി ച മലാ യഥായഥം മലായനം ശോഷശൂന്യത്വലാഘവൈഃ||൧൦||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11
വിപരീതഗുണക്ഷയവൃദ്ധിഭ്യാം ച വൃദ്ധിക്ഷയാവുപലക്ഷയേത്| മലാനാം ത്വതിസങ്ഗോത്സര്ഗാഭ്യാം ച തദ്വൃദ്ധിക്ഷയൌ||൧൧||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2
വൃദ്ധേസ്തു മലാനാം ക്ഷയഃ പീഡയതി| സുതരാമനൌചിത്യാത്||൨||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13
തത്രാസ്ഥിനി സ്ഥിതോ വായുഃ അസൃക്സ്വേദയോഃ പിത്തമ്| ശേഷേഷു ശ്ലേഷ്മാ തസ്മാദേകവൃദ്ധിക്ഷയകാരണത്വമേഷാമ്| നത്വേവ മസ്ഥിവായ്വോഃ| സര്വൈവ ഹി വൃദ്ധിഃ പ്രായോऽതിസന്തര്പണനിമിത്തത്വാച്ഛ്ലേഷ്മണാനുഗതാ തദ്വിപര്യയാ ച്ച ക്ഷയോ വായുനാ തസ്മാല്ലങ്ഘനബൃംഹണാഭ്യാം വൃദ്ധിക്ഷയജാന് വികാരാനുപചരേത്| പവനേ തു ബൃംഹണലങ്ഘനാഭ്യാമ്| സര്വത്ര ച ദ്രവ്യഗുണകര്മവിപര്യയ തുല്യഭാവേനാവിരുദ്ധേന||൧൩||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14
ധാതവഃ ഖലു ശാരീരാഃ സമാനൈഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാऽऽഹാരവിഹാരൈരഭ്യസ്യമാനൈര്വൃദ്ധിമാപ്നുവന്തി| ഹ്രാസം തു വിപരീതൈര്വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠൈര്വാ| തഥാഹി ദേഹധാതവോ യേ ഗുരവസ്തേ ഗുരുഭിരൈക്യകാരിതയോപചീയന്തേ| ലഘവസ്തു ലഘുഭിഃ| തദ്വിപരീതൈസ്തു പൃതഹ്ക്ത്വാകാരിഭിരപചീയന്തേ| തസ്മാദന്യേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യോऽപി സുതരാം രക്തമാപ്യായ്യതേ| രക്തേന മാംസം, മാംസേന മേദോ, മേദസാऽസ്ഥി, തരുണാസ്ഥ്നാ മജ്ജാ, മജ്ജാ ശുക്രം, ശുക്രേണാമഗര്ഭേണ ഗര്ഭഃ| യത്ര ത്വേവംലക്ഷണേനസാമാന്യേന സാമാന്യവതാമാഹാരവിഹാരാണാമസാന്നിധ്യം സ്യാത്, സന്നിഹിതാനാഞ്ചാഭ്യവഹരണമശക്യം വിരുദ്ധത്വാദ് ഘൃണിത്വാദരുചേരന്യസ്മാദ്വാ കാരണന്തരാത്| തത്ര സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാനാമയപ്രകൃതീനാമാഹാരവിഹാരാനാമഭ്യവഹാരഃ ശ്രേയാന്| തദ്യഥാ ശുക്രക്ഷയേ ക്ഷീരസര്പിഷോരുപയോഗോ മധുരസ്നിഗ്ധശീതാനാമപരേഷാം ച ദ്രവ്യാണാമ്||൧൪||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15
കര്മാപി യദ്യസ്യ ധാതോഃ സമാനക്രിയതയാ വൃദ്ധികരം തസ്യ തസ്യ വൃദ്ധിമഭിലഷതാ തത്തദാസേവ്യമ്| തഥൈവ ചാതുല്യക്രിയതയാ ഹ്രാസകരം തദര്ഥിനേതി| അപി ച - വിശേഷതോ രക്തവൃദ്ധിജാന് രക്തനിര്ഹരണപ്രസാദനകായവിരേചനേന| മാംസവൃദ്ധിജാന് സംശോധനശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ| മേദോജാന് സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യക്രിയാക്രമേണ| രക്തക്ഷയജാന് മാംസരസമദ്യക്ഷീരൈഃ| അസ്ഥിക്ഷയജാന് ബസ്തിഭിസ്തിക്തോപഹിതൈഃ ക്ഷീരസ്തിഭിശ്ച| ശകൃദ്വൃദ്ധിജാനതീസാരവിധാനേന| ശകൃത്ക്ഷയജാന് മേഹകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ| സ്വേദക്ഷ്യജാനഭ്യങ്ഗവ്യായാമമദ്യസ്വപ്നനിവാതശരണാസ്വേദൈരിതി||൧൫||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16
ഭവതി ചാത്ര യേ പാചകാംശാ ധാതുസ്ഥാസ്തേഷാം മാന്ദ്യാതിതൈക്ഷ്ണ്യതഃ വൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ച ധാതൂനാം ജായതേ ശൃണു ചാപരമ്| പാരമ്പര്യേऽപി ദാവാഗ്നേസ്തത് പ്രാപ്യേന്ധനം ശിഖാ| വൃദ്ധിക്ഷയൌ യഥാ യാതി തദ്വദ്ധാതു പരമ്പരാ| ദ്രവ്യം തുല്യം വിശിഷ്ടം ഹി സ്വം സ്വം വൃദ്ധ്യൈ ക്ഷയായ ച| പ്രത്യാത്മബീജനിയതം ഭൃശമാശു പ്രജായതേ||൧൬||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17
പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ്വൃദ്ധഃ ക്ഷീണശ്ച തദ്വിധമീ||൧൭||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18
ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈര്ധാതൂന് ദൂഷയന്ത്യുഭയേ മലാനീ അധോ ദ്വേ സപ്ത ശിരസി ഖാനി സ്വേദവഹാനി ച മലാ മലായനാനി സ്യര്യഥാസ്വം തേഷ്വതോ ഗദാഃ||൧൮||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19
വക്ഷ്യന്തേ വാതജാസ്തത്ര നിദാനേ വാതരൌഗികേ||൧൯||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20
പിത്തം ത്വചി സ്ഥിതം കുര്യാദ്വിസ്ഫോടകമസൂരികാഃ| രക്തോ വിസര്പം ദാഹം ച മാംസേ മാംസ്പാകകോഥനമ്| സദാഹാന്മേദസി ഗ്രന്ഥീന് സ്വേദാത്യുദ്വമനം തൃഷമ്| അസ്ഥ്നി ദാഹം ഭൃശം മജ്ജി ഹാരിദ്രനഖനേത്രതാമ്| പൂതപീതാവഭാസം ച ശുക്രം ശുക്രസമാശ്രിതമ്| ശിരാഗതം ക്രോധനതാം പ്രലാപം സ്നാവഗം തൃഷമ്| കോഷ്ഠഗം മദതൃഡാദാഹാന് വ്യാപിനോऽന്യാംശ്ച യക്ഷ്മണഃ||൨൦||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21
ശ്ലേഷ്മാ ത്വചി സ്ഥിതഃ കുര്യാത്സ്തമ്ഭം ശ്വേതാവഭാസതാമ്| പണ്ഡ്വാമയം ശോണിതഗോ മാംസസംസ്ഥോऽര്ബുദാപചീഃ| ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധാഭഗാത്രതാം ചാതിഗൌരവമ്| മേദോഗഃ സ്ഥൂലതാം മേഹമസ്ഥ്നാം സ്തബ്ധത്വമസ്ഥിഗഃ| മജ്ജഗഃ ശുക്ലനേത്രത്വം ശുക്രസ്ഥഃ ശുക്രസഞ്ചയമ്| വിബന്ധം ഗൌരവം ചാതി സിരാസ്ഥഃ സ്തബ്ധഗാത്രതാമ്| സ്നായുഗഃ സന്ധി ശൂലത്വം കോഷ്ഠഗോ ജഠരോന്നതിമ്| അരോചകാവിപാകൌ ച താംസ്താംശ്ച കഫസംഭവാന്||൨൧||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22
വിണ്മൂത്രയോഃ സാശ്രയയോസ്തത്ര തത്രോപദേക്ഷ്യതേ ഉപതാപോപഘാതൌ തു സ്വാശ്രയേന്ദ്രിയഗാമലാഃ||൨൨||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23
വ്യായാമാദൂഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാദഹിതാചരണാദപി കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദ്രുതത്വാന്മാരുതസ്യ ച ദോഷാ യാന്തി തഥാ തേഭ്യഃ സ്രോതോമുഖവിശോധനാതീ വൃദ്ധ്യാഭിഷ്യന്ദനാത്പാകാത്കോഷ്ഠം വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്||൨൩||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24
തത്രസ്ഥാശ്ച വിലമ്ബേരന് ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ||൨൪||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25
തേ കാലാദിബലം ലബ്ധ്വാ കുപ്യന്ത്യന്യാശ്രയേഷ്വപി||൨൫||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26
തത്രാന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു തദീയാമബലേഷു തു| കുര്യാച്ചികിത്സാം സ്വാമേവ ബലേനാന്യാഭിഭാവിഷു| ആഗന്തും ശമയേദ്ദോഷം സ്ഥാനിനം പ്രതികൃത്യ വാ||൨൬||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27
തേജോ യത്സര്വധാതൂനാമോജസ്തത് പരമുച്യതേ| മൃദു സോമാത്മകം ശുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്| യത്സാരമാദൌ ഗര്ഭസ്യ യച്ച ഗര്ഭരസാദ്രസഃ| സംവര്തമാനം ഹൃദയം സമാശ്രയതി യത്പുരാ| യച്ഛരീരരസസ്നേഹഃ പ്രാണോ യത്ര പ്രതിഷ്ഠിതഃ| യസ്യാ നാശാന്നനാശോऽസ്തി പ്രീണിതാ യേന ദേഹിനഃ| ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി തത് പരം ജീവതാസ്പദമ്||൨൭||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28
ഓജഃ ക്ഷീയതേ കോപക്ഷുദ്ധ്യാനശോകശ്രമാദിഭിഃ||൨൮||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30
ബിഭേതി ദുര്ബലോऽഭീക്ഷ്ണം ധ്യായാതി വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ| ദുശ്ച്ഛായോ ദുര്മനോ രുക്ഷോ ഭവേത് ക്ഷാമശ്ച തത്ക്ഷതേ \\\\\\\\ ജീവനേയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്||൨൯|| ഓജോവൃദ്ധൌ ഹി ദേഹസ്യ തുഷ്ടിപുഷ്ടിബലോദയഃ||൩൦||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31
യദന്നം ദ്വേഷ്ടി യദാപി പ്രാര്ഥയേതാവിരോധി തു| തത്തത്ത്യജന് സമശ്നംശ്ച തൌ തൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത്| കുര്വതേऽഭിരുചിം ദോഷാ വിപരീതസമാനയോഃ| വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ഭൂയിഷ്ഠം ലക്ഷയന്ത്യബുധാ ന തത്||൩൧||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32
യഥാബലം യഥാസ്വം ച ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ| രൂപാണി ജഹതി ക്ഷീണാഃ സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||൩൨||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34
യ ഏവ ദേഹസ്യ സമാ വിവൃദ്ധ്യൈ ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാ വധായ| യസ്മാദതസ്തേ ഹിതാചര്യയൈവ ക്ഷയാദ്വിവൃദ്ധേരിവ രക്ഷണീയാഃ||൩൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനിയോ നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൩൪||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon