అథాతో దోషాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్రవ్యం దేహే దోషాదివృద్ధిక్షయద్వారణైవోపయుజ్యతే| తే చ దోషాదయః ప్రాకృతేన వైకృతేన చ స్వరూపేణ న జ్ఞాతాః| అతస్తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః||1||
దోషధాతుమలమూలో హి దేహః| తస్మాత్తేషాం లక్షణముపదేక్ష్యామః| తముచ్ఛ్వాసనిశ్వాసోత్సాహప్రస్పందనేంద్రి-యపాటవవేగప్రవర్తనాదిభిర్వాయురనుగృహ్ణాతి| పక్త్యూష్మాభిలాషక్షుత్పిపాసాప్రభాప్రసాదదర్శనమేధాశౌర్య-మార్దవాదిభిః పిత్తం స్థైర్యస్నేహసంధిబంధవృషతాక్షమాధీ ధృతిబలాలౌల్యాదిభిః శ్లేష్మా||2||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దోషేత్యాది| దోషాదయో మూలం కారణం యస్య స తథా| దోషాదీన్ వర్జయిత్వా నాన్యచ్ఛరీరసంబద్ధం శరీరే దృశ్యతే| త ఏవ సంయుక్తా దేహ ఇతి యావత్| తత్ర దోషా వాతాదయః| ధాతవో రసాదయః| మలామూత్రశకృత్స్వేదాదయః| ఏషాం ప్రాకృతానాం యథాస్వం నానావిధైః కర్మభిః క్రమేణ తముచ్ఛ్వాసేత్యాదినా దేహోపకారిత్వముచ్యతే, న హ్యనుపకారకః కారణతాం యాతి| తం దేహముచ్ఛ్వాసాదిభిర్వాయురనుగృహ్ణాతి| ఉచ్ఛ్వాసః శ్వాసస్యోద్గమనం| నిః శ్వాసోఽంతఃప్రవేశనం| ఉత్సాహః కార్యోత్థానశక్తిః| ప్రస్పందోఽంగచేష్టా| ఇంద్రియపాటవం చక్షురాదీనాం స్వవిషయగ్రహణేషు స్ఫుటత్వం| వేగానాం పూర్వోక్తానాం మూత్రపురీషాదీనాం ప్రవర్తనం| ఆదిగ్రహణేనాన్యత్ సర్వం దేహస్థితిం క్రియాస్వరూపం భావం గృహ్యతే| తథా తం దేహం పక్త్యూష్మాదిభిః పిత్తమనుగృహ్ణాతి| పక్తిః పాకః పచనక్రియా| తత్ఫలం చోష్మా తేజః| అభిలాషః ప్రియోపభోగేచ్ఛా| ప్రభాప్రసాదః కాంతివైశద్యం| దర్శనం స్వరూపగ్రహణశక్తిః| మేధా ప్రజ్ఞా| ఆదిగ్రహణాదన్యాని తేజస్కరాణి దేహే గృహ్యంతే| తం దేహం స్థైర్యాదిభిః శ్లేష్మానుగృహ్ణాతి| సంధిబంధః పర్వశ్లేషః| వృషతా స్త్రీగమనశక్తతా| ఆదిగ్రహణాత్ సౌమ్యభావపరిగ్రహః||2||
తుష్టిప్రీణనరక్తపుష్టిభిస్తు రసః| జీవనవర్ణప్రసాదనమాంసపోషణైరసృక్| దేహలేపమలమేదః పుష్టిభిర్మాంసం| నేత్రగాత్రస్నిగ్ధతాస్నేహదార్ఢ్యాస్థిపుష్టిభిర్భేదః| దేహో- ర్ధ్వతాధారణమజ్జపోషణాభ్యామస్థి| స్నేహబలాస్థిపూరణ శుక్రపుష్టిభిర్మజ్జా| హర్షబలగర్భోత్పాదనైః శుక్రం||3||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దేహం తుష్ట్యాదిభిః రసోనుగృహ్ణాతి| తుష్టిః మనఃప్రీతి| ప్రీణనం హృదయాశ్వాసనం| రక్తస్య పుష్టిర్ద్ధాత్వాహారశ్చేతి స్మరణీయం సర్వధాతుషు| అసృక్జీవనత్వాదిభిః| జీవనత్వం ప్రాణసంధారకత్వం| లేపాదిభిః మాంసం దేహమనుగృహ్ణాతి| నేత్రాస్నిగ్ధతాదిభిర్మేదః| దేహోర్ధ్వతాధారణేనాస్థి| దేహస్యోర్ధ్వతయా ధారణం దేహోర్ధ్వతాధారణం| ఉత్థితాసనమితి యావత్| అన్యథా అస్థ్యభావాద్దేహే మాంసం పిండీభూతంస్యాత్| స్నేహాదిభిర్మజ్జా| హర్షాదిభిః శుక్రం||3||
అవష్టంభానిలానలధారణైః శకృత్| అన్నక్లేదనిర్వాహ ణేన మూత్రం| క్లేదత్వక్స్నేహరోమధారణైః స్వేద ఇతి||4||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అవష్టంభాదిభిః శకృత్| అవష్టంభః శరీరధారణశక్తిః| అన్నక్లేదవాహనేన మూత్రం| క్లేదాదిధారణేన స్వేదః| అన్యథా శేష ఏవ స్యాత్| ఇతి దోషాదీనాం ప్రాకృతం స్వరూపం||4||
కార్శ్యకార్ష్ణ్య్గత్రకంపస్ఫురణోష్ణకామితాసంజ్ఞానిద్రానా శబలేంద్రియోపఘాతాస్థిశూలమజ్జాశోషమలసంగాధ్మానా టోపమోహదైన్యభయశోకప్రలాపాదిభిర్వృద్ధో వాయుః పీడయతి| పీతత్వగ్లాంద్రియదౌర్బల్యౌజోవిస్రంసశీతాభి లాశదాహ తిక్తాస్యతాతృణ్మూర్చ్ఛాల్పనిద్రతాక్రోధాదిభిః పిత్తం| శ్వైత్యశైత్యస్థౌల్యాలస్యగౌరవాంగసాదస్రోతఃపిధాన మూర్చ్ఛాతంద్రానిద్రాశాసకాసప్రసేకహృల్లాసాగ్నిసాదసంధి విశ్లేషాదిభిః శ్లేష్మా||5||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వైకృతముచ్యతే| వికృతిర్ద్వివిధా వృద్ధ్యాహీనతయా చ| తత్ర ప్రథమం వృద్ధిరుచ్యతే| తం దేహం వృద్ధో వాయుః కార్శ్యాదిభిః పీడయతి| గాత్రాణాం కంపః సర్వాంగచలనం| స్ఫురణం గాత్రౌకదేశే స్వల్పం చలనం| అత్రాప్యాదిగ్రహణాత్ దోషస్వరూపరోగగ్రహణార్త్య్హాని వ్యాఖ్యేయాని| పిత్తం వృద్ధం పీతత్వక్త్వాదిభిర్దేహం పీడయతి| శ్లేష్మా వృద్ధం శ్వైత్యాదిభిః| శ్వైత్యం గాత్రశ్వేతతా||5||
ప్రసేకారోచకస్యవైరస్యహృల్లాసస్రోతోరోధస్వాదుద్వేషాంగ మర్దాదిభిరన్యైశ్చ శ్లేష్మవికారప్రాయైః రసః| కుష్ఠ- విసర్పపిటకాసృగ్దరాక్షిముఖమేఢ్రగుదదాహగుల్మవిద్రధి-ప్లీహవ్యంగకామలాగ్నినాశతమఃప్రవేశరక్తాంగనేత్రతావాతరక్తపిత్తాదిభిరన్యైశ్చ పిత్తవికారప్రాయైరసృక్| గలగండగండమాలార్బుదగ్రంథితాలుజిహ్వాకంఠరోగస్ఫిగ్గలౌ- ష్ఠబాహూదరోరుజంఘాగౌరవవృద్ధిభిః శ్లేష్మరక్తవికారప్రాయైశ్చ మాంసం| ప్రమేహపూర్వరూపైః స్థౌల్యోపద్రవైశ్చాన్యైరపి శ్లేష్మరక్తమాంసవికారప్రాయై| ర్మేదః| అధ్యస్థిభిరధిదంతైశ్చాస్థి| నేత్రాంగరక్తగౌరవైః పర్వసు చ స్థూలమూలారుభిర్మజ్జా| అతిస్త్రీకామతాశుక్రాశ్మరీసంభవాభ్యాం శుక్రాధిక్యకం||6||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రసేకాదిభీ రసః| అత్రాప్యాదిగ్రహణాని పూర్వవత్| ప్రసేకో ముఖస్రావః హృల్లాసః సప్రసేకో హృదయోత్క్లేశః| రక్తం కుష్ఠాదిభిః| దాహశబ్దస్యాక్ష్యాదిభిః సంబంధః| తమఃప్రవేశోఽతమసి తమసీవ ప్రవేశః| గలగండాదిభిర్మాంసం| ప్రమేహపూర్వరూపాదిభిర్మేదో వృద్ధం పీడయతి| ప్రమేహపూర్వరూపాణి `స్వేదోఽంగగంధా ఇత్యాదినా ప్రమేహనిదానే వక్ష్యంతే| స్థౌల్యోపద్రవాణ్యతిస్థౌల్యాదతి- క్షుత్తృడిత్యాదినా ద్వివిధోపక్రమణీయే వక్ష్యమాణాని| అధ్యస్థ్యాదిభిరస్థి| అస్థ్ని యదధికమస్థి తద్ధ్యస్థి| నేత్రగౌరవాదిభిర్మజ్జా| అరూంషి పిటకావిశేషాః||6||
కుక్షిశూలాటోపగౌరవైః శకృదాధిక్యం| బస్తితోదాధ్మానైర్మూత్రాధిక్యం| కండూదౌర్గంధ్యైః స్వేదః| అన్యేఽపి చ దూషికాదిమలా బాహుల్యద్రవతాకండూగౌరవైః||7||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సుబోధం||7||
ప్రసేకారుచిహృల్లాససంజ్ఞామోహాల్పవాక్చేష్టతాప్రహర్షా-ంగసాదాగ్నివైషమ్యాదిభిః క్షీణో వాయుః పీడయతి| స్తంభ శైత్యానియతతోదారోచకావిపాకాంగపారుష్యకంపగౌరవనఖ-నయనశౌక్ల్యాదిభిః పిత్తం| భ్రమోద్వేష్టనానిద్రాంగమర్ద- పరిప్లోషతోదదవదాహస్ఫోటనవేపనధూమాయనసంధిశైథిల్య- హృదయద్రవశ్లేష్మాశయశూన్యతాదిభిః శ్లేష్మా||8||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షీణో వాయుః ప్రసేకాదిభిర్దేహం పీడయతి| క్షీణం పిత్తం స్తంభనాదిభిర్దేహం పీడయతి| అంగే తోద ఇవ తోదః| అనియతే దేశే వా కాలే వా తోదోఽనియతతోదః| శ్లేష్మా క్షీణో భ్రమాదిభిః పీడయతి| రజ్వాదినాంగ ఉద్వేష్టనమివోద్వేష్టనం| పరిప్లోషః సంతాపాత్ స్వల్పస్త్వగ్దాహః| అన్యే రోగా వక్ష్యమాణలక్షణాః| ధూమాయనం కంఠే ధూమ ఇవ| శ్లేష్మాశయా ఉరః కంఠాదయః||8||
శబ్దాసహత్వహృదయద్రవకంపశోషశూలశూన్యతాస్పందన ఘట్టనైరల్పయాపి చ చేష్టయా శ్రమతర్షాభ్యాం రసః| త్వగ్రౌక్ష్యామ్లశీతాభిలాషసిరాశైథిల్యైరసృక్| స్ఫిగ్గండాదిశుష్కతాతోదరౌక్ష్యాక్షగ్లానిసంధిస్ఫోటన-ధమనీశైథిల్యైర్మాంసం| ప్లీహవృద్ధికటీస్వాపసంధి- శూన్యతాంగరౌక్ష్యకార్శ్యశ్రమశోషమేదురమాంసాభిలాషై- ర్మాంసక్షయోక్తైశ్చ మేదః| దంతనఖరోమకేశశాతనరౌక్ష్యపారుష్యసంధిశైథిల్యాస్థితో- దాస్థిబద్ధమాంసాభిలాషైరస్థి| అస్థిసౌషిర్యనిస్తోద- దౌర్బల్యభ్రమతమోదర్శనైర్మజ్జా| శ్రమదౌర్బల్యాస్య శోషతిమిరదర్శనాంగమర్దపాండుతాసదనక్లైబ్యముష్కతోద మేఢ్రధూమాయనైశ్చిరాచ్చ నిషేకేణ సరక్తనిషేకేణ వా శుక్రం||9||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రసః క్షీణః శబ్దాసహత్వాదిభిః పీడయతి| స్వల్పేనాపి కర్మణా శ్రమస్తర్షశ్చ భవతి| అసృక్ క్షీణం త్వగ్రౌక్ష్యాదిభిః పీడయతి| మాంసం క్షీణం స్ఫిక్శుష్కతాదిభిః పీడయతి| ధమన్యోఽంగవిభాగే వక్ష్యంతే| తాసాం శైథిల్యం నిబిడత్వనాశః| ప్లీహావృద్ధ్యాదిభిః స్ఫిక్శుష్కతాదిభిర్మాంసక్షయోక్తైర్మేదః క్షీణం పీడయతి| మేదురస్య మాంసే భోజనాభిలాషః| దంతశాతనాదిభిరస్థిక్షీణం పీడయతి| అస్థిబద్ధే మాంసే మృగపరశుకాదౌ రుచిస్తదభిలాషః| మజ్జాస్థిసౌషిర్యాదిభిః పీడయతి| నిస్తోదో వృద్ధస్తోదః| తమోదర్శనమతమస ఏవ తమసోఽనుభవః| శుక్రం క్షీణం శ్రమాదిభిః పీడయతి| సదనమగ్నిసాదః| క్లైబ్యం రత్యనభిముఖతా| మేఢ్రస్య శేఫసో ధూమాయనమంతః సధూమతేవ||9||
సశబ్దస్య వాయోః కుక్షౌ తిర్యగూర్ధ్వం చ భ్రమణేనాంత్ర వేష్టనేన పార్శ్వహృదయపీడనేనాల్పతయా చ శకృత్| బస్తినిస్తోదముఖశోషకృచ్ఛ్రాల్పవివర్ణమూత్రతాదిభిః సరుధిరమూత్రతయా వా మూత్రం| స్తబ్ధరోమకూపతారోమచ్యవనత్వక్పరిపాటనస్వాపపారుష్య స్వేదనాశైః స్వేదః| అన్యేఽపి చ మలా యథాయథం మలాయనం శోషశూన్యత్వలాఘవైః||10||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శకృత్ క్షీణం కుక్షౌ తిర్యగూర్ధ్వం సశబ్దస్యాపానవాయోర్భ్ర మణేనాంత్రవేష్టనేన హృత్పార్శ్వపీడనాదినా చ పీడయతి| వేష్టనమివ రజ్వాదినా వేష్టనం| మూత్రం క్షీణం బస్తినిస్తోదాదినా పీడయతి| బస్తేర్మూత్రాధారస్య శలాకాదిభిర్నిస్తోద ఇవ నిస్తోదః| అథవా కేవలయైవ సరుధిరమూత్రతయా మూత్రం క్షీణం పీడయతి| మూత్రక్షయా త్సరుధిరమూత్రతా భవతీతి యావత్| స్వేదః క్షీణో రోమకూపస్తంభనాదినా దేహం పీడయతి| త్వచః స్వాప ఉపఘాతాదచైతన్యం| అన్యేఽపి చ మలా దూషికాదయో యథాయథం యథాస్వం మలాధారం శోషాదినా క్షీణాః పీడయంతి| శోషాదీనాం త్రయాణాం మలాయనశబ్దేన సంబంధః||10||
విపరీతగుణక్షయవృద్ధిభ్యాం చ వృద్ధిక్షయావుపలక్షయేత్| మలానాం త్వతిసంగోత్సర్గాభ్యాం చ తద్వృద్ధిక్షయౌ||11||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నను కిమేతావదేవ దోషాదీనాం వృద్ధిక్షయలక్షణముతాన్యదపీత్యాహ-విపరీతేత్యాది| దోషాదీనాం సర్వేషాం యే విపరీతా గుణాస్తేషాం దేహే యదా క్షయో దృశ్యతే తదా తేషాం దోషాదీనాం వృద్ధిముపలక్షయేత్| యదా తు దోషాదివిపరీతానాం గుణానాం వృద్ధిర్దృశ్యతే దేహే తదా దోషాదీనాం క్షయముపలక్షయేత్| ఉదాహరణం యథా వాతస్య గుణా రూక్షలఘుశీతాదయస్తేషాం విపరీతా స్నిగ్ధగురూష్ణాదయః తేషాం స్నిగ్ధత్వాదీనాం దేహే క్షయో యదా దృశ్యతే తదా వాయోర్వృద్ధిముపలక్షయేత్| యదా తు తేషామేవ స్నిగ్ధాదీనాం దేహే వృద్ధిర్దృశ్యతే తదా వాతస్య క్షయముపలక్షయేత్| ఇత్యేవం స్వబుద్ధ్యా వికల్ప్య ధాతూనాం మలానాం చ వాచ్యం| మలానాంతు విశేషతః అతిసంగోత్సర్గౌ యథాసంఖ్యేన వృద్ధిక్షయోపలక్షణౌ| మలానాం శకృదాదీనాం సంగేన బహిరప్రవృత్త్యా తేషామేవ వృద్ధిముపలక్షయేత్||11||
వృద్ధేస్తు మలానాం క్షయః పీడయతి| సుతరామనౌచిత్యాత్||2||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథోత్సర్గేణ బహిః ప్రవృత్త్యా తేషాం క్షయముపలక్షయేత్| మలానాం చ వృద్ధిర్న తథా పీడాకరీ యథా క్షయః | కుతః? అనౌచిత్యాత్| దేహినో హి ప్రాయేణ మలక్షయోఽనుచితోఽ నభ్యస్తః| వృద్ధిస్తూచితైవ|
తత్రాస్థిని స్థితో వాయుః అసృక్స్వేదయోః పిత్తం| శేషేషు శ్లేష్మా తస్మాదేకవృద్ధిక్షయకారణత్వమేషాం| నత్వేవ మస్థివాయ్వోః| సర్వైవ హి వృద్ధిః ప్రాయోఽతిసంతర్పణనిమిత్తత్వాచ్ఛ్లేష్మణానుగతా తద్విపర్యయా చ్చ క్షయో వాయునా తస్మాల్లంఘనబృంహణాభ్యాం వృద్ధిక్షయజాన్ వికారానుపచరేత్| పవనే తు బృంహణలంఘనాభ్యాం| సర్వత్ర చ ద్రవ్యగుణకర్మవిపర్యయ తుల్యభావేనావిరుద్ధేన||13||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర దోషాదిష్వాశ్రయాశ్రయిభావేన వృద్ధిక్షయకారణం దర్శయితుకామ ఆహ-తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు వాతాదిషు మధ్యే వాయురస్థ్ని స్థితః స్వేదే రక్తే చ పిత్తం స్థితం| అస్థి స్వేదం రక్తం చ వర్జయిత్వా శేషేషు రసాదిషు శ్లేష్మా స్థితః| ఏతే రసాదయో దోషాణామవికృతానామాశ్రయాః| తస్మాదేషామాశ్రయాణామాశ్రయిణాం చైకమేవ వృద్ధిక్శయకారణం| ఏకసం సాధారణమిత్యర్థః| యదేవాశ్రయస్య వృద్ధిక్షయకారణం తదేవాశ్రయిణస్తథా యదేవాశ్రయిణస్తదేవాశ్రయస్యాపీతి| ఏవం క్షయేఽప్యుచ్యతే| తత్రోదాహరణం యథా యదేవోష్ణం సురాదికం పిత్తస్య వృద్ధికారణం తదేవ స్వేదరక్తయోస్తథా శీతస్థిరాదికం పిత్తస్య క్షయకారణం తదేవ రక్తస్వేదయోశ్చ| ఏవం శ్లేష్మణోఽపి వాచ్యం| వాయోస్తు స్వయం తంత్రకృన్నివారణం కరోతి| నత్వేవమస్థివాయ్వోరితి| తత్రానంతరోక్తయోర్వృద్ధిక్షయయోః సర్వేత్యాదినా చికిత్సార్థమాహ| హి శబ్దో యస్మాదర్థే| యేయం శారీరణాం భావానాం వృద్ధిః సా ప్రాయేణ శ్లేష్మణానుగతా అతిసంతర్ప ణనిమిత్తత్వాత్| సంతర్పణేన హ్యత్యుపయుజ్యమానేన సర్వే శారీరా భావా వృద్ధిం యాంతి| అతోఽస్యా వృద్ధేరేకకారణత్వాత్ శ్లేష్మానుగతిం కరోతి| య్శ్చ శారీరాణాం భావానాం క్షయః స వాయునానుగతః| కుతః? విపర్యయాత్| పూర్వోక్తహేతుతః అత్యపతర్పణనిమిత్త త్వాచ్ఛారీరభావక్షయస్యేత్యర్థః| తస్మాత్ సర్వాన్ దోషాది వృద్ధిజాన్ రోగాన్ వక్ష్యమాణేన లంఘనేనోపచరేత్| సర్వాంశ్చ శారీరభావక్షయజాన్ రోగాన్ బృంహణేనోపచరేత్| ఇత్యత్ర హేతుర్వృద్ధిక్షయయోర్యథాసంఖ్యేన శ్లేష్మవాయ్వనుగతత్వం| వాతే తు వైపరీత్యం| వాతస్య వృద్ధిం బృంహణోపచరేత్| క్షయం లంఘనేతి| తథా సర్వత్ర దోషాదివర్గే వృద్ధిక్షయౌ యథాసంఖ్యేన ద్రవ్యాదీనామవిరుద్ధేన విపర్యయభావేన తుల్యభావేన చోపచరేత్| తేనైతదుక్తం భవతి సర్వస్య దోషాదేర్వృద్ధిద్రవ్యాదివిపర్యయభావేనోపచరేతీ ద్రవ్య విపర్యయభావో యద్గుణవిశేషానపేక్షయైవ ద్రవ్యస్య శారీరస్య బాహ్యద్రవ్యాద్వైపరీత్యం| యథా మాంసస్య గవేదుకాన్నాత్| గుణవిపర్యయభావో విపరీత గుణత్వం| యథా మాంసస్య మధునః| శ్లేష్మణః శీధ్వారనాలాభ్యాం| కర్మణో వాక్యస్య శారీరాత్ ద్రవ్యతః ఫలే వైపరీత్యం| యథా మాంసస్య శోకాద్వాయోశ్చ స్వప్నాదిత్యేవం సర్వత్ర వాచ్యం| తుల్య భావః శారీరాణాం భావానాం బాహ్యైర్ద్రవ్యాదిభిః సాదృశ్యం యథా మాంసస్య మాంసేన రక్తస్య రక్తేనేతి| గుణానాం తుల్యభావో యద్ ద్రవ్యజాత్యసాదృశ్యేఽపి గుణసాదృశ్యం యథా శుక్రస్య క్షీరసర్పిర్భ్యాం| కర్మ క్రియా తస్యాశ్చ శరీరేణద్రవ్యేణ తుల్యభావః క్రియాఫలద్వారేణ| యథా వాతస్య ధావనప్లవనాదినా కర్మణా| శ్లేశ్మణశ్చ హర్శస్వనాభ్యాం| అవిరుద్ధేనేతి విపర్యయేణ తుల్యభావేన చ సంబధ్యతే| తేన యత్ర వృద్ధివిపర్యయభావేనోపచర్యా తత్ర తథా విధ విపర్యయో గ్రాహ్యః| యస్తద్విజాతీయవృద్ధిసంపాదనయా న విరుద్ధ్యతే| తథా క్షయే తుల్యభావో యోగ్యేన వృద్ధేన సమేన వా న విరుద్ధ్యతే||13||
ధాతవః ఖలు శారీరాః సమానైః సమానగుణభూయిష్ఠైర్వాఽఽహారవిహారైరభ్యస్యమానైర్వృద్ధిమాప్నువంతి| హ్రాసం తు విపరీతైర్విపరీతగుణభూయిష్ఠైర్వా| తథాహి దేహధాతవో యే గురవస్తే గురుభిరైక్యకారితయోపచీయంతే| లఘవస్తు లఘుభిః| తద్విపరీతైస్తు పృతహ్క్త్వాకారిభిరపచీయంతే| తస్మాదన్యేభ్యో ద్రవ్యేభ్యోఽపి సుతరాం రక్తమాప్యాయ్యతే| రక్తేన మాంసం, మాంసేన మేదో, మేదసాఽస్థి, తరుణాస్థ్నా మజ్జా, మజ్జా శుక్రం, శుక్రేణామగర్భేణ గర్భః| యత్ర త్వేవంలక్షణేనసామాన్యేన సామాన్యవతామాహారవిహారాణామసాన్నిధ్యం స్యాత్, సన్నిహితానాంచాభ్యవహరణమశక్యం విరుద్ధత్వాద్ ఘృణిత్వాదరుచేరన్యస్మాద్వా కారణంతరాత్| తత్ర సమానగుణభూయిష్ఠానామయప్రకృతీనామాహారవిహారానామభ్యవహారః శ్రేయాన్| తద్యథా శుక్రక్షయే క్షీరసర్పిషోరుపయోగో మధురస్నిగ్ధశీతానామపరేషాం చ ద్రవ్యాణాం||14||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నను దోషాదీనాం వృద్ధిక్షయయోర్లక్షణం చికిత్సా చోక్తా కారణం నోక్తమతస్తత్ప్రతిపాదనార్థమాహ- ధాతవ ఇత్యాది| ధాతుశబ్దేన దేహధారణసామాన్యాత్ సర్వే దోషాదయ ఉచ్యంతే| తేన ధాతవః శారీరాః శరీరస్థాః సమానైర్జాత్యా సదృశైరాహారైర్విహారైశ్చ వృద్ధిమాప్నువంతి| అథవా సమానగుణభూయిష్టైర్విహారైశ్చ వృద్ధిమాప్నువంతి| అథవా సమానగుణభూయిష్టైర్జాతివిసదృశైరపి బాహుల్యేన సదృశగుణైరిత్యర్థః| ఏవం ధాతవో జాతివిపరీతైర్విపరీతగుణభూయిష్ఠైర్వా హ్రాసం ప్రాప్నువంతి| తథా హీత్యాదినా తంత్రకార ఏవోదాహరణపూర్వకం దర్శయతి| దేహే శరీరే యే మాంసకఫాద్యా గురవో ధాతవః తే తథావిధైర్గురుభిరేవ| బాహ్యైరుపచీయంతే| విపరీతైస్తు లఘుభిః పృథక్త్వకారిభిర్విజాతీయైరపచీయంతే| పృథక్త్వం తజ్జాత్యపరిపోషః| ఏవం లఘుధాతూనామపి వాతాదీనాం వాచ్యం| తస్మాద్యత ఏవమత ఏవ న తథాన్యే భావా మాంసస్య వృద్ధికారణం యథా మాంసం యథః సర్వేణ ప్రకారేణ తయోరేవ సాదృశ్యం| ఏవం సర్వధాతూనాం వాచ్యం| యత్ర త్వనంతరోక్తం సమానం ధాతోర్న సన్నిహితం, సన్నిహితమపి కేనచిద్ధేతునా వాభ్యవహర్తుం న పార్యతే, తత్రాన్యప్రకృతీనాం జాత్యా సమానానాం సమానగుణభూయిష్ఠానామాహారవిహారాణాం నానావిధానామభ్యవహారో విధేయః| నను కథం సన్నిహితానామభ్యవహరణమశక్యత ఆహ-విరుద్ధత్వాత్, ఘృణిత్వాదరుచేశ్చ| విరుద్ధత్వం వివిక్షిధాతువిజాతీయధాతువృద్ధిద్వారేణ దేహేఽపథ్యత్వం ధాతుసామాన్యేఽపి| ఘృణిత్వమాహారవిషేషజుగుప్సావత్వం| అరుచిర్యత్ర న కించిద్రోచతే| న చ జుగుప్సా విద్యతే| ఏవం తత్ర ధాతువిజాతీయస్య సదృశగుణస్య త్వభ్యవహారః శ్రేయాన్| తద్యథేత్యుదాహరణేనైతదేవ స్ఫుటయతి|
కర్మాపి యద్యస్య ధాతోః సమానక్రియతయా వృద్ధికరం తస్య తస్య వృద్ధిమభిలషతా తత్తదాసేవ్యం| తథైవ చాతుల్యక్రియతయా హ్రాసకరం తదర్థినేతి| అపి చ - విశేషతో రక్తవృద్ధిజాన్ రక్తనిర్హరణప్రసాదనకాయవిరేచనేన| మాంసవృద్ధిజాన్ సంశోధనశస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః| మేదోజాన్ స్థౌల్యకార్శ్యక్రియాక్రమేణ| రక్తక్షయజాన్ మాంసరసమద్యక్షీరైః| అస్థిక్షయజాన్ బస్తిభిస్తిక్తోపహితైః క్షీరస్తిభిశ్చ| శకృద్వృద్ధిజానతీసారవిధానేన| శకృత్క్షయజాన్ మేహకృచ్ఛ్రచికిత్సయా| స్వేదక్ష్యజానభ్యంగవ్యాయామమద్యస్వప్ననివాతశరణాస్వేదైరితి||15||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కర్మాపీత్యాద్యుక్తార్థప్రాయమితి| సామాన్యేన ధాతువృద్ధిహాన్యోః కారణ్ముక్త్వా తజ్జాతానాం రోగానామపి చేత్యాదినా చికిత్సాసముచ్చయం కరోతి| విశేషగ్రహణం యద్యపి వృద్ధధాతుజానాం క్షీణధాతుజానాం చ రోగాణాం ధాతోర్విసదృశైః సదృశైశ్చ ద్రవ్యాదిభిరుపశమో భవతి| తథాఽప్యసారణ్యేన తేషాం రక్తాదిజానాం రోగాణాం విశేషేణేదం కార్యమితి ప్రదర్శనార్థం| అత ఏవ విశేషగ్రహణాదనుక్తశేషధాతువృద్ధిక్షయరోగచికిత్సాఽనారంభో న దోషాయ తంత్రకృతః| రక్తస్య నిర్హరణం సిరావ్యధాదినా| ప్రసాదనం సామర్థ్యాద్రక్తస్యైవ స్వల్పదుష్టౌ| మేదోజానాం ద్వైవిధ్యం వృద్ధిక్షయకృతం| తత్ర మేదోవృద్ధిజాన్ స్థౌల్యక్రియాక్రమేణ స్థౌల్యచికిత్సయోపచరేత్| మేదఃక్షయజాన్ కార్శ్యచికిత్సయా| ఏషా చ ద్వివిధాపి చికిత్సా ద్వివిధోపక్రమణీయే వక్ష్యతే| అస్థిక్షయజాన్ రోగాన్ బస్థిభిస్తథా తిక్తోపహితైర్యథాయోగ్యతిక్తద్రవ్యసహితైః కల్పే వక్ష్యమాణైః క్షీరబస్తిభిశ్చేతి ప్రాధాన్యఖ్యాపనం| కుల్మాషః సస్యాన్నం| అజమేషయోర్మధ్యమంతర్జఠరమాంసం| ఆదిగ్రహణాదన్యాని పురీషజననాని గృహ్యంతే| మూత్రవృద్ధిజాన్ ప్రమేహచికిత్సయా మూత్రక్షయజాన్ మూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సయేతి| స్వేదక్షయజానభ్యంగాదిభిః స్వేదాంతైశ్చికిత్సేత్||15||
Adhikarana ధాత్వగ్నిమాంద్యతైక్ష్ణాభ్యాం ధాతువృద్ధిక్షయౌ, సమానవిశేషద్రవ్యే వృద్ధిక్షయకారణే (౧౬) · Śloka ౧౬
భవతి చాత్ర యే పాచకాంశా ధాతుస్థాస్తేషాం మాంద్యాతితైక్ష్ణ్యతః వృద్ధిః క్షయశ్చ ధాతూనాం జాయతే శృణు చాపరం| పారంపర్యేఽపి దావాగ్నేస్తత్ ప్రాప్యేంధనం శిఖా| వృద్ధిక్షయౌ యథా యాతి తద్వద్ధాతు పరంపరా| ద్రవ్యం తుల్యం విశిష్టం హి స్వం స్వం వృద్ధ్యై క్షయాయ చ| ప్రత్యాత్మబీజనియతం భృశమాశు ప్రజాయతే||16||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భవతి చాత్రేత్యనేకశ ఉక్తం| పాచకనామ్నోఽగ్నిస్వరూపస్య పిత్తస్య యేంఽశా భాగాః సప్తసు ధాతుషు స్థితాస్తేషాంధాతుస్థానామనలానాం మాంద్యతో ధాతువృద్ధిః| పాకేనోత్తరధాత్వాపాదనాయాస్య పూర్వధాతోః క్షపణకారణస్యాగ్నేరల్పత్వాత్తథా తేషామేవ తైక్ష్ణ్యాత్ ధాతూనాం క్షయో జాయతే| తేనైతదుక్తం భవతి యద్యప్యన్నపాచకాగ్నిపరాయత్తవృద్ధిక్షయా ధాత్వగ్నయః, తథాప్యాహారద్రవ్యశక్తివశాద్య ఏవాన్యతమో ధాత్వగ్నిర్మందీ భవతి స ఏవ స్వస్య ధాతోః క్షపణాశక్తత్వాత్ వృద్ధిమేవ జనయతి| ఏవం తీక్ష్ణోఽగ్నిః స్వస్య ధాతోః క్షయం| శృణు చాపరమిత్యనేన దృష్టాంతం వక్తుమస్యార్థస్యోపక్రమతే| కిం శృణోమీతి శిష్యేణ పృష్ట ఆహ - పారంపర్యేత్యాది| దావాగ్నేః సంబంధినీ శిఖా పారంపర్యేఽప్యవ్యుచ్ఛిన్నవనదాహప్రవృత్తేఽపి యథా తత్తద్విశిష్టమింధనం ప్రాప్య వృద్ధిం క్షయం చ యాతి| తథైవ ధాతుపరంపరా ధాతుసమూహః| కోఽస్య భాషితస్యార్థః? ఉచ్యతే| దావాగ్నిర్యద్యపి సకలం వనం దహతి తథాపి తత్సంబంధినీ శిఖా జ్వాలా యదా మహద్ వృక్షాదీంధనమాశ్లిష్యతి| తదా సా జ్వాలా వృద్ధిం యాతి| యదా తు స్వల్పమింధనం ప్రాప్నోతి తదా సా జ్వాలా క్షయం యాతి| ఏవం ధాతు పరంపరాపి| తస్య ఇంధనమాహారసారః| యత్ర తు ధాత్వగ్నిమాంద్యాదక్షపనాత్స ఆహారసారః సంతతం స్రోతఃప్రవాహాననుప్రవేశేన వృద్ధో భవతి తత్ర స ధాతుర్వృద్ధిం యాతి ఏవం క్షయేఽపి వికల్ప్య వాచ్యం ధాతువృద్ధిక్షయకారణేనేదముచ్యతే - ద్రవ్యమిత్యాది సర్వం ద్రవ్యం బాహ్యమాభ్యంతరేణ తుల్యం సత్ భృశమాశు చ వృద్ధ్యై జాయతే భ్రుశమత్యర్థమాశు శీఘ్రమేవ విశిష్టం విసదృశం క్షయాయ జాయతే కుత ఆహ-ప్రత్యాత్మబీజనియతత్వాత్ ప్రతిస్వరూపం నియతకారణత్వాదిత్యర్థః తథా హి మాంసమేవ యథా మాంసకారణం న తథాన్యత్ ఇదమపి ధాతువృద్ధిక్షయకారణముచ్యతే||16||
పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్వృద్ధః క్షీణశ్చ తద్విధమీ||17||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పూర్వమిత్యాది యో ధాతుర్యస్మాత్ పూర్వః స వృద్ధః సన్ పరమనంతరం తథావిధమాత్మసదృశం వృద్ధమేవ కుర్యాదిత్యర్థః ఏవం పూర్వం కారణాంతరేణ క్షీయం ఉత్తరం తథావిధం క్షీణమేవ కరోతి యతో ధాత్వాహారా హి ధాతవ ఇత్యుక్తం ఇతి దోషాదీనాం వృద్ధిక్షయకారణముక్తం|
దోషా దుష్టా రసైర్ధాతూన్ దూషయంత్యుభయే మలానీ అధో ద్వే సప్త శిరసి ఖాని స్వేదవహాని చ మలా మలాయనాని స్యర్యథాస్వం తేష్వతో గదాః||18||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చ దోశాదయో దుష్టారోగకరణతమేవ యాంతీత్యుచ్యతే- దోషా దుష్టా ఇత్యాది| దోషా వాతాదయో దుష్టా ధాతూన్ రసాదీన్ దూషయంతి| తే తు దోషాః కథం దుష్యంతీత్యాహ-రసైర్మధురాదిభిర్యుక్తైరిత్యర్థః|ఉభయే దోషాశ్చ ధాతవశ్చ దుష్టా మలాన్ దూషయంతి| తే చ మలా దుష్టా మలాయనాని మలమార్గాన్ దూషయంతి| కాని తానీత్యాహ-అధో ద్వే ఇత్యాది| అధో ద్వే గుదమేఢ్రే| శిరసి సప్త| ద్వౌ కర్ణౌఈ ద్వౌ నాసాపుటౌ| ద్వే అక్షిణీ| ఆస్యం చేతి| యథా స్వేదవహాని సకలరోమకూపాని ఇతి మలానాం శకృదాదీనామయనాని మర్గాః| అతః కారణాద్యాతో దుష్టదోషదూషితమలానామాశ్రయభూతాని మలాయనాన్యతస్తేషు యథాస్వం గదాః స్యుః| య ఏవ మలో దుష్టస్తదయనస్యైవ రోగోత్పత్తిరిత్యర్థః||18||
వక్ష్యంతే వాతజాస్తత్ర నిదానే వాతరౌగికే||19||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతే దోషాదయో దుష్టా యతో రోగాన్ కుర్వంతి అతస్తేశాం దోషాణాం విశిష్తస్థానాశ్రయేణ రోగా ఉచ్యంతే తత్ర వాతజా రోగా వాతవ్యాధినిదానే వక్ష్యంతే|| 19||
పిత్తం త్వచి స్థితం కుర్యాద్విస్ఫోటకమసూరికాః| రక్తో విసర్పం దాహం చ మాంసే మాంస్పాకకోథనం| సదాహాన్మేదసి గ్రంథీన్ స్వేదాత్యుద్వమనం తృషం| అస్థ్ని దాహం భృశం మజ్జి హారిద్రనఖనేత్రతాం| పూతపీతావభాసం చ శుక్రం శుక్రసమాశ్రితం| శిరాగతం క్రోధనతాం ప్రలాపం స్నావగం తృషం| కోష్ఠగం మదతృడాదాహాన్ వ్యాపినోఽన్యాంశ్చ యక్ష్మణః||20||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్తమిత్యాది సుభోధం మసూరికా మసూరవర్ణప్రమాణాః పిటకాః కోథనం క్లేదః స్వేదస్యాత్యుద్వమనం బహిర్నిర్గమనమీ అస్థిస్థితం పిత్తం భృశం దేహే దాహం కరోతి వ్యాపినోఽపి యక్ష్మాణః సర్వశరీరచరా వ్యాధయో రక్తపిత్తాదయః||20||
శ్లేష్మా త్వచి స్థితః కుర్యాత్స్తంభం శ్వేతావభాసతాం| పండ్వామయం శోణితగో మాంససంస్థోఽర్బుదాపచీః| ఆర్ద్రచర్మావనద్ధాభగాత్రతాం చాతిగౌరవం| మేదోగః స్థూలతాం మేహమస్థ్నాం స్తబ్ధత్వమస్థిగః| మజ్జగః శుక్లనేత్రత్వం శుక్రస్థః శుక్రసంచయం| విబంధం గౌరవం చాతి సిరాస్థః స్తబ్ధగాత్రతాం| స్నాయుగః సంధి శూలత్వం కోష్ఠగో జఠరోన్నతిం| అరోచకావిపాకౌ చ తాంస్తాంశ్చ కఫసంభవాన్||21||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనంతరం శ్లేష్మణో రోగకర్తృత్వమాశ్రయవిశేషేణాహ- శ్లేష్మా త్వచిత్యాది| శ్వేతావభాసతా శ్వేతవర్ణ దర్శిత్వం| మేదసి స్థితః స్థౌల్యం ప్రమేహం చ కరోతి| అస్థిగతః స్వాశ్రయాణామస్థ్నాం స్తబ్ధత్వం కరోతి| శుక్రస్థితః శుక్రస్య సంచయం ధారణేన బహుత్వం కరోతి| విబంధో బహిష్ప్రవృత్తిః| నిరోధః శుక్రస్య| తస్యైవాతిగురుత్వం చ కరోతి| కోష్ఠగో జఠరోన్నత్యాదీన్ కరోతిఈ తాంస్తాన్ కఫజాన్ శ్లేశ్మజ్వరశ్లేష్మగుల్మ కామలాదీన్ సర్వాన్ శ్లేష్మోద్భవాన్ గదాన్ కరోతి||21||
విణ్మూత్రయోః సాశ్రయయోస్తత్ర తత్రోపదేక్ష్యతే ఉపతాపోపఘాతౌ తు స్వాశ్రయేంద్రియగామలాః||22||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విశి పురీషే మూత్రే చ తయోశ్చాశ్రయే స్థితా దోషా యత్ కుర్వంతి తత్తస్య తత్ర మూత్రాఘాతాతిసారాదావుపదేక్ష్యతే ఏతే చ మలా వాతదయో యదా ఇంద్రియం ప్రాప్నువంతి తదా తస్య మలోపతప్తస్యేంద్రియస్య చక్షురాదేర్య ఆశ్రయః అక్ష్యాదిస్తత్ర స్వాశ్రయే ఉపతాపం వోపఘాతం వా కుర్వంతి స్వల్పత్వాదుపతాపమాధిక్యాదుపఘాతమితి మలానామాశ్రయభేదేనే రోగ-కర్తృత్వం||22||
వ్యాయామాదూష్మణస్తైక్ష్ణ్యాదహితాచరణాదపి కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మాణి ద్రుతత్వాన్మారుతస్య చ దోషా యాంతి తథా తేభ్యః స్రోతోముఖవిశోధనాతీ వృద్ధ్యాభిష్యందనాత్పాకాత్కోష్ఠం వాయోశ్చ నిగ్రహాత్||23||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నను దోషాణాం సకలశరీరవ్యాపిత్వేఽపి కోష్ఠాఖ్యః ప్రధాన ఆశ్రయో యతస్తత్ర బాహుల్యేన తిష్ఠంతి ఏవం చ సతి కథం తేషాం రక్తాద్యాశ్రయేణేన రోగకర్తృత్వమిత్యాహ-వ్యాయామేత్యాది వ్యాయామాదిభిః కారణైర్దోషాః కోష్ఠం ముక్త్వా శాఖాదీని యాంతి శాఖా భిషక్శాస్త్రప్రసిద్ధా రక్తాదయో ధాతవస్త్వక్చ అస్థ్నాం మర్మాణ్యస్థిమర్మాంణి తత్ర వ్యాయామేన శిథిలీభూతేషుస్రోతస్సు వాయౌ ప్రేరక ఉదీర్ణే తత్ప్రేరితా దోషాః కోష్ఠం ముక్త్వా శాఖాదీని యాంతిఈ తథా ఊష్మణోఽగ్నేస్తైక్ష్ణ్యాత్ పరిత్యక్తనిబిడభావా విలినా ఇవ సర్వతోఽభిసరంతి ఏవమహితస్యాహారాదేరాచరణాదపి శాఖాదీని యాంతి దోషస్య కోష్ఠాఖ్యస్థానభ్రంశకరణస్వరూపాపథ్యసేవనాదితిఈ మారుతస్య వాయోశ్చ కారణాంతరేణ స్వభావేనైవ వా ద్రుతత్వాతీ వాయోశ్చ వాయ్వంతరప్రేరణం దృష్టత్వాన్నాసంబద్ధమీ నను తత్ర శాఖాదౌ స్థితానాం యదా కోష్ఠానయనప్రయోజనం తదా కథమాగచ్ఛంతీత్యాహ-తథా తేభ్యః ఇత్యాది తేభ్యః శాఖాదిభ్యః కోష్ఠం దోషా యాంతీ సంబంధః స్రోతోముఖానాం శుద్ధ్యా దోషా కోష్ఠం యాంతి తథా వృద్ధ్యా వర్ద్ధనేన యోఽభిష్యందః స్రావః శాఖాదిభ్యః కోష్ఠో శాఖాదిస్థా దోషాః పాకాత్పరిత్యక్తసంధానాః కోష్ఠం యాంతి ప్రేరకస్య వాయోర్నిగ్రాహాదాధిక్యనాశాత్|| 23||
తత్రస్థాశ్చ విలంబేరన్ భూయో హేతుప్రతీక్షిణః||24||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చ దోషాస్తత్రస్థాః కోష్ఠస్థా హేతుప్రతీక్షిణః స్వయం విలంబేరన్ రోగాన్న కుర్వంతీత్యర్థఃఈ తేనైతదుక్తం భవతి-యే బహవః స్వరూపేణైవ తే న సదృశం దేశకాలాదిహేతుమపేక్షంతేఈ అపి తు స్వయమేవ రోగం కుర్వంత్యేవ|| 24||
తే కాలాదిబలం లబ్ధ్వా కుప్యంత్యన్యాశ్రయేష్వపి||25||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యే చ హేతుప్రతీక్షిణః సంతో విలంబితాస్తే భూయః సమానాత్కాలాదితో బలం లబ్ధ్వా కుప్యంత్యాశ్రయేశ్వపీత్యపిశబ్దాత్ స్వాశ్రయేఽపి| తత్ర వాయుహ్ కదాచిత్ స్వే యథోక్తే స్థానే కుప్యతి| కదాచిచ్ఛ్లేష్మణః పిత్తస్య స్థానే వా ఏవం పిత్తశ్లేషనోరపి వాచ్యం||25||
తత్రాన్యస్థానసంస్థేషు తదీయామబలేషు తు| కుర్యాచ్చికిత్సాం స్వామేవ బలేనాన్యాభిభావిషు| ఆగంతుం శమయేద్దోషం స్థానినం ప్రతికృత్య వా||26||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర తు యా చికిత్సా తామాహ- తత్రాన్యస్థానసంస్థేష్విత్యాది| స్వస్థానస్థానాంచికిత్సా స్పష్టైవ| పరస్థాన గతానాం ద్వైవిధ్యం| స్థానినమపేక్ష్యాఽఽగంతోర్బలవత్వమబలవత్వంచ| తత్రాగంతుష్వబలేషు తదీయా చికిత్సా| తదీయేత్యనేనాన్యశబ్దోపలక్షితః స్థాన్| పరామృషతే| యదా త్వాగంతవో బలేనాన్యం స్థానినమభిభవంతి,తదా తేష్వాగంతుషు స్వామేవ చికిత్సాం కుర్యాత్| యదా తు ద్వయోః స్థానిన ఆగంతోశ్చ సమత్వం తదా ప్రథమం స్థానినిం ప్రతికృత్య పంచాదాగంతుం శమయేత్| బలాబలానపేక్షయా వా ఇతి|| 26||
తేజో యత్సర్వధాతూనామోజస్తత్ పరముచ్యతే| మృదు సోమాత్మకం శుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం| యత్సారమాదౌ గర్భస్య యచ్చ గర్భరసాద్రసః| సంవర్తమానం హృదయం సమాశ్రయతి యత్పురా| యచ్ఛరీరరసస్నేహః ప్రాణో యత్ర ప్రతిష్ఠితః| యస్యా నాశాన్ననాశోఽస్తి ప్రీణితా యేన దేహినః| హృదయస్థమపి వ్యాపి తత్ పరం జీవతాస్పదం||27||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దోషాణాం ప్రాకృతం వైకృతం చ స్వరూపముక్తమీ తే చ దోషాః సమా అప్యోజసా విహినం దేహం సంవాహయితుమశక్తాః;అత ఓజసః స్వరూపం పాలనం చోచ్యతే-తేజ ఇత్యాదిఈ సర్వధాతూనాం యత్తేజస్తత్ ప్రధానం పరమోజః శబ్దేనోచ్యతేఈ అష్టబిందుకమిత్యర్థఃఈ తచ్చ మృద్వతీక్ష్ణగుణమీ సోమాత్మకం సౌమ్యస్వరూపమీ శుద్ధమనుపహతమీషద్రక్తం స్తోకలోహితం సపీతకం చఈ యద్ గర్భస్యాదౌ సారం సారమివ సారం న హి తేన వినా శుక్రశోణితే జీవానుప్రవేశఃఈ యచ్చ గర్భరసాద్రసః గర్భస్య యోఽసౌ రసః ప్రథమో ధాతుః తస్మాదపి సారః ప్రసాదభూతమీ సంవర్తమానం యచ్చ పురా ధాతోర్దేహే ప్రవర్తమానం ప్రథమం హృదయమాశ్రయతి, పశ్చాత్ క్రమాద్ దేహవ్యాప్తిం చ కరోతిఈ యచ్చ శరీరసస్తస్య సస్నేహో యత్ర ప్రాణో వ్యాపకోఽపి ప్రతిష్ఠితో బద్ధఃఈ యస్య త్వష్టబింద్వాఖ్యస్యానాశాద్దేహస్య నాశో నాస్తిఈ యేన చ హృదయస్థేన దేహినో వివిధాః ప్రాణినః ప్రీణితాస్తర్పితాః యచ్చ హృదయస్థమపి వ్యాపి తదోజోఽన్యేభ్యో జీవితాస్పదేభ్యః శిరఃప్రభృతిభ్యః పరం ప్రధానం జీవితాస్పదం|| 27||
ఓజః క్షీయతే కోపక్షుద్ధ్యానశోకశ్రమాదిభిః||28||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తచ్చోజః కోపక్షుదాదిభిరసౌమ్యైః క్షీయతే|| 28||
బిభేతి దుర్బలోఽభీక్ష్ణం ధ్యాయాతి వ్యథితేంద్రియః| దుశ్చ్ఛాయో దుర్మనో రుక్షో భవేత్ క్షామశ్చ తత్క్షతే \\\\\\\\ జీవనేయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం||29|| ఓజోవృద్ధౌ హి దేహస్య తుష్టిపుష్టిబలోదయః||30||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్క్షయే చ దేహీ బిభేతి| అకారణాద్ దౌర్బల్యాదియుక్తిశ్చ భవేత్| అభీక్ష్ణమత్యర్థం ధ్యాయాతి ధ్యానపరో భవతీత్యర్థః| వ్యథితేంద్రియోఽశక్తేంద్రియహ్| దుష్చ్ఛాయో దుష్టకాంతిః| తత్రౌజఃక్షయే భైషజ్యమౌషధం జీవనియౌషధసిద్ధక్షీరమాంసరసాద్యాః|ఆదిగృహణేన నానావిధాభ్యవహార్యపరిగ్రహః ||29|| ఏవంవిధేన చ భేషజేన ఓజోవృద్ధౌ సత్యాం చ దేహస్య శరీరస్య తుష్ట్యాద్యుద్భవః| తుష్టిర్మనఃపరితోషః| పుష్టిరంగానాం పరిపోష ఇతి|
యదన్నం ద్వేష్టి యదాపి ప్రార్థయేతావిరోధి తు| తత్తత్త్యజన్ సమశ్నంశ్చ తౌ తౌ వృద్ధిక్షయౌ జయేత్| కుర్వతేఽభిరుచిం దోషా విపరీతసమానయోః| వృద్ధాః క్షీణాశ్చ భూయిష్ఠం లక్షయంత్యబుధా న తత్||31||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఓజోసశ్చికిత్సాప్రసంగేన సర్వేషాం దోషాదీనాం సామాన్యరూపేణ వైకారికరూపవినాశార్థమాహ-యదన్నమిత్యాదిఈ యదన్నమభ్యవహార్యం ద్వేష్టి నాభిలషతి తదన్నం త్యజన్ దోషాదేర్వృద్ధిం జయేతీ యచ్చ ప్రార్థయేతాభిలషేత, తదశ్నన్ భుంజానః క్షయం దోషాదేర్జయేతీ కుతః యతో దోషా వాతాదయో దేహే వృద్ధాః సంతః స్వగుణైర్విపరీత ఆహారజాతే భూయిష్ఠం ప్రాయో రుచిమభిలాషం కుర్వతే, త ఏవ క్షీణః సమానగుణేఽభిలాషమాహారే కుర్వతేఈ భూయిష్ఠం ప్రాయోగ ఏతచ్చ దోషస్వరూపమబుధాః స్వల్పప్రజ్ఞా భిషజో న లక్షయంతిఈ యదయం దోషస్వరూపానుగతోఽభిలాషో యన్నేతి|| 31||
యథాబలం యథాస్వం చ దోషా వృద్ధా వితన్వతే| రూపాణి జహతి క్షీణాః సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే||32||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
న కేవలమన్నరుచిరేవ దోషాణాం వృద్ధిక్షయపరిజ్ఞానకారణం యావత్స్వరూపమపి ఏతత్ప్రదర్శనార్థమాహ-యథాబలమిత్యాది| వృద్ధా దోషా బలానతిక్రమేణ ఆత్మానతిక్రమేణ చ స్వరూపాణి వితన్వతే విస్తారయంతి| య ఏవ దోషో వృద్ధః స ఏవ స్వరూపాణి స్వస్య సమానాని రూపాణి దర్శయతీతి యథాస్వశబ్దస్యార్థః యథాబలమితి వృద్ధేరవస్థావిశేషాద్రూపాణామపి విశేషః త ఏవ దోషాః క్షీణాః సంతస్తాన్యేవ యథోక్తాని రూపాణి జహతి త్యజంతి| అత్రాపి యథాబలం యథాస్వమితి చానువర్తతే సమాస్తు యథోక్తం స్వమేవ కర్మ కుర్వతే|| 32||
య ఏవ దేహస్య సమా వివృద్ధ్యై త ఏవ దోషా విషమా వధాయ| యస్మాదతస్తే హితాచర్యయైవ క్షయాద్వివృద్ధేరివ రక్షణీయాః||33|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానియో నామైకోనవింశోఽధ్యాయః||34||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చ దోషాదయః క్షయాత్తథా రక్షణీయాః, యథైవ వృద్ధే రక్ష్యంతేఈ యస్మాద్య ఏవ దోషా వాతాదయః సమాః సంతో దేహస్య వృద్ధ్యై భవంతి, త ఏవ విషమా వధాయ భవంతిఈ వైషమ్యం స్వరూపాద్ వృద్ధిః క్షయో వాఈ అతో వృద్ధిహాన్యోః సమానత్వాత్ క్షయాద్ వృద్ధేరివ రక్షణీయాః| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థాన ఏకోనవింశోఽధ్యాయః