Adhikarana atha doShAdivij~jAnIyo nAmaikonaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో దోషాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdidoShANAM lakShaNaM karmANi ca (2) · Śloka 2
దోషధాతుమలమూలో హి దేహః| తస్మాత్తేషాం లక్షణముపదేక్ష్యామః| తముచ్ఛ్వాసనిశ్వాసోత్సాహప్రస్పందనేంద్రి-యపాటవవేగప్రవర్తనాదిభిర్వాయురనుగృహ్ణాతి| పక్త్యూష్మాభిలాషక్షుత్పిపాసాప్రభాప్రసాదదర్శనమేధాశౌర్య-మార్దవాదిభిః పిత్తం స్థైర్యస్నేహసంధిబంధవృషతాక్షమాధీ ధృతిబలాలౌల్యాదిభిః శ్లేష్మా||2||
दोषधातुमलमूलो हि देहः| तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः| तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रि-यपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति| पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्य-मार्दवादिभिः पित्तं स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधी धृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAdidhAtUnAM karmANi (3) · Śloka 3
తుష్టిప్రీణనరక్తపుష్టిభిస్తు రసః| జీవనవర్ణప్రసాదనమాంసపోషణైరసృక్| దేహలేపమలమేదః పుష్టిభిర్మాంసం| నేత్రగాత్రస్నిగ్ధతాస్నేహదార్ఢ్యాస్థిపుష్టిభిర్భేదః| దేహో- ర్ధ్వతాధారణమజ్జపోషణాభ్యామస్థి| స్నేహబలాస్థిపూరణ శుక్రపుష్టిభిర్మజ్జా| హర్షబలగర్భోత్పాదనైః శుక్రం||3||
तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः| जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्| देहलेपमलमेदः पुष्टिभिर्मांसम्| नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्भेदः| देहो- र्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि| स्नेहबलास्थिपूरण शुक्रपुष्टिभिर्मज्जा| हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puriShAdimalAnAM karmANi (4) · Śloka 4
అవష్టంభానిలానలధారణైః శకృత్| అన్నక్లేదనిర్వాహ ణేన మూత్రం| క్లేదత్వక్స్నేహరోమధారణైః స్వేద ఇతి||4||
अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्| अन्नक्लेदनिर्वाह णेन मूत्रम्| क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhairvAtAdidoShaiH sharIrapIDanam (5) · Śloka 5
కార్శ్యకార్ష్ణ్య్గత్రకంపస్ఫురణోష్ణకామితాసంజ్ఞానిద్రానా శబలేంద్రియోపఘాతాస్థిశూలమజ్జాశోషమలసంగాధ్మానా టోపమోహదైన్యభయశోకప్రలాపాదిభిర్వృద్ధో వాయుః పీడయతి| పీతత్వగ్లాంద్రియదౌర్బల్యౌజోవిస్రంసశీతాభి లాశదాహ తిక్తాస్యతాతృణ్మూర్చ్ఛాల్పనిద్రతాక్రోధాదిభిః పిత్తం| శ్వైత్యశైత్యస్థౌల్యాలస్యగౌరవాంగసాదస్రోతఃపిధాన మూర్చ్ఛాతంద్రానిద్రాశాసకాసప్రసేకహృల్లాసాగ్నిసాదసంధి విశ్లేషాదిభిః శ్లేష్మా||5||
कार्श्यकार्ष्ण्य्गत्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्राना शबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्माना टोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति| पीतत्वग्लान्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभि लाशदाह तिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्| श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधान मूर्च्छातन्द्रानिद्राशासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धि विश्लेषादिभिः श्लेष्मा||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH rasAdidAtubhiH sharIrapIDanam (6) · Śloka 6
ప్రసేకారోచకస్యవైరస్యహృల్లాసస్రోతోరోధస్వాదుద్వేషాంగ మర్దాదిభిరన్యైశ్చ శ్లేష్మవికారప్రాయైః రసః| కుష్ఠ- విసర్పపిటకాసృగ్దరాక్షిముఖమేఢ్రగుదదాహగుల్మవిద్రధి-ప్లీహవ్యంగకామలాగ్నినాశతమఃప్రవేశరక్తాంగనేత్రతావాతరక్తపిత్తాదిభిరన్యైశ్చ పిత్తవికారప్రాయైరసృక్| గలగండగండమాలార్బుదగ్రంథితాలుజిహ్వాకంఠరోగస్ఫిగ్గలౌ- ష్ఠబాహూదరోరుజంఘాగౌరవవృద్ధిభిః శ్లేష్మరక్తవికారప్రాయైశ్చ మాంసం| ప్రమేహపూర్వరూపైః స్థౌల్యోపద్రవైశ్చాన్యైరపి శ్లేష్మరక్తమాంసవికారప్రాయై| ర్మేదః| అధ్యస్థిభిరధిదంతైశ్చాస్థి| నేత్రాంగరక్తగౌరవైః పర్వసు చ స్థూలమూలారుభిర్మజ్జా| అతిస్త్రీకామతాశుక్రాశ్మరీసంభవాభ్యాం శుక్రాధిక్యకం||6||
प्रसेकारोचकस्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्ग मर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः| कुष्ठ- विसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधि-प्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्| गलगण्डगण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौ- ष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्| प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायै| र्मेदः| अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि| नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुभिर्मज्जा| अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यकम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (7) · Śloka 7
కుక్షిశూలాటోపగౌరవైః శకృదాధిక్యం| బస్తితోదాధ్మానైర్మూత్రాధిక్యం| కండూదౌర్గంధ్యైః స్వేదః| అన్యేఽపి చ దూషికాదిమలా బాహుల్యద్రవతాకండూగౌరవైః||7||
कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्| बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्| कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः| अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINairvAtAdibhirdoShaiH dehapIDanam (8) · Śloka 8
ప్రసేకారుచిహృల్లాససంజ్ఞామోహాల్పవాక్చేష్టతాప్రహర్షా-ంగసాదాగ్నివైషమ్యాదిభిః క్షీణో వాయుః పీడయతి| స్తంభ శైత్యానియతతోదారోచకావిపాకాంగపారుష్యకంపగౌరవనఖ-నయనశౌక్ల్యాదిభిః పిత్తం| భ్రమోద్వేష్టనానిద్రాంగమర్ద- పరిప్లోషతోదదవదాహస్ఫోటనవేపనధూమాయనసంధిశైథిల్య- హృదయద్రవశ్లేష్మాశయశూన్యతాదిభిః శ్లేష్మా||8||
प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षा-ङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति| स्तम्भ शैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनख-नयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्| भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्द- परिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्य- हृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH rasAdibhirdhAtubhirdehapIDanam (9) · Śloka 9
శబ్దాసహత్వహృదయద్రవకంపశోషశూలశూన్యతాస్పందన ఘట్టనైరల్పయాపి చ చేష్టయా శ్రమతర్షాభ్యాం రసః| త్వగ్రౌక్ష్యామ్లశీతాభిలాషసిరాశైథిల్యైరసృక్| స్ఫిగ్గండాదిశుష్కతాతోదరౌక్ష్యాక్షగ్లానిసంధిస్ఫోటన-ధమనీశైథిల్యైర్మాంసం| ప్లీహవృద్ధికటీస్వాపసంధి- శూన్యతాంగరౌక్ష్యకార్శ్యశ్రమశోషమేదురమాంసాభిలాషై- ర్మాంసక్షయోక్తైశ్చ మేదః| దంతనఖరోమకేశశాతనరౌక్ష్యపారుష్యసంధిశైథిల్యాస్థితో- దాస్థిబద్ధమాంసాభిలాషైరస్థి| అస్థిసౌషిర్యనిస్తోద- దౌర్బల్యభ్రమతమోదర్శనైర్మజ్జా| శ్రమదౌర్బల్యాస్య శోషతిమిరదర్శనాంగమర్దపాండుతాసదనక్లైబ్యముష్కతోద మేఢ్రధూమాయనైశ్చిరాచ్చ నిషేకేణ సరక్తనిషేకేణ వా శుక్రం||9||
शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दन घट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः| त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्| स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटन-धमनीशैथिल्यैर्मांसम्| प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धि- शून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषै- र्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः| दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितो- दास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि| अस्थिसौषिर्यनिस्तोद- दौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा| श्रमदौर्बल्यास्य शोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोद मेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShINaiH shakRudAdimalaiH dehapIDanam (10) · Śloka 10
సశబ్దస్య వాయోః కుక్షౌ తిర్యగూర్ధ్వం చ భ్రమణేనాంత్ర వేష్టనేన పార్శ్వహృదయపీడనేనాల్పతయా చ శకృత్| బస్తినిస్తోదముఖశోషకృచ్ఛ్రాల్పవివర్ణమూత్రతాదిభిః సరుధిరమూత్రతయా వా మూత్రం| స్తబ్ధరోమకూపతారోమచ్యవనత్వక్పరిపాటనస్వాపపారుష్య స్వేదనాశైః స్వేదః| అన్యేఽపి చ మలా యథాయథం మలాయనం శోషశూన్యత్వలాఘవైః||10||
सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्र वेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्| बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृच्छ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्| स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्य स्वेदनाशैः स्वेदः| अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtumalAnAM vRuddhikShayasAmAnyalakShaNam (11) · Śloka 11
విపరీతగుణక్షయవృద్ధిభ్యాం చ వృద్ధిక్షయావుపలక్షయేత్| మలానాం త్వతిసంగోత్సర్గాభ్యాం చ తద్వృద్ధిక్షయౌ||11||
विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्| मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च तद्वृद्धिक्षयौ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malakShayaH vRuddherapekShayA pIDAkaraH (2) · Śloka 2
వృద్ధేస్తు మలానాం క్షయః పీడయతి| సుతరామనౌచిత్యాత్||2||
वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति| सुतरामनौचित्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShadhAtUnAmekavRuddhikShayakAraNaM tatrApavAdashca (13) · Śloka 13
తత్రాస్థిని స్థితో వాయుః అసృక్స్వేదయోః పిత్తం| శేషేషు శ్లేష్మా తస్మాదేకవృద్ధిక్షయకారణత్వమేషాం| నత్వేవ మస్థివాయ్వోః| సర్వైవ హి వృద్ధిః ప్రాయోఽతిసంతర్పణనిమిత్తత్వాచ్ఛ్లేష్మణానుగతా తద్విపర్యయా చ్చ క్షయో వాయునా తస్మాల్లంఘనబృంహణాభ్యాం వృద్ధిక్షయజాన్ వికారానుపచరేత్| పవనే తు బృంహణలంఘనాభ్యాం| సర్వత్ర చ ద్రవ్యగుణకర్మవిపర్యయ తుల్యభావేనావిరుద్ధేన||13||
तत्रास्थिनि स्थितो वायुः असृक्स्वेदयोः पित्तम्| शेषेषु श्लेष्मा तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्| नत्वेव मस्थिवाय्वोः| सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता तद्विपर्यया च्च क्षयो वायुना तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्| पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्| सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्यय तुल्यभावेनाविरुद्धेन||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAdInAM vRuddhikShayayoH kAraNam (14) · Śloka 14
ధాతవః ఖలు శారీరాః సమానైః సమానగుణభూయిష్ఠైర్వాఽఽహారవిహారైరభ్యస్యమానైర్వృద్ధిమాప్నువంతి| హ్రాసం తు విపరీతైర్విపరీతగుణభూయిష్ఠైర్వా| తథాహి దేహధాతవో యే గురవస్తే గురుభిరైక్యకారితయోపచీయంతే| లఘవస్తు లఘుభిః| తద్విపరీతైస్తు పృతహ్క్త్వాకారిభిరపచీయంతే| తస్మాదన్యేభ్యో ద్రవ్యేభ్యోఽపి సుతరాం రక్తమాప్యాయ్యతే| రక్తేన మాంసం, మాంసేన మేదో, మేదసాఽస్థి, తరుణాస్థ్నా మజ్జా, మజ్జా శుక్రం, శుక్రేణామగర్భేణ గర్భః| యత్ర త్వేవంలక్షణేనసామాన్యేన సామాన్యవతామాహారవిహారాణామసాన్నిధ్యం స్యాత్, సన్నిహితానాంచాభ్యవహరణమశక్యం విరుద్ధత్వాద్ ఘృణిత్వాదరుచేరన్యస్మాద్వా కారణంతరాత్| తత్ర సమానగుణభూయిష్ఠానామయప్రకృతీనామాహారవిహారానామభ్యవహారః శ్రేయాన్| తద్యథా శుక్రక్షయే క్షీరసర్పిషోరుపయోగో మధురస్నిగ్ధశీతానామపరేషాం చ ద్రవ్యాణాం||14||
धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽऽहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति| ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा| तथाहि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते| लघवस्तु लघुभिः| तद्विपरीतैस्तु पृतह्क्त्वाकारिभिरपचीयन्ते| तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते| रक्तेन मांसं, मांसेन मेदो, मेदसाऽस्थि, तरुणास्थ्ना मज्जा, मज्जा शुक्रं, शुक्रेणामगर्भेण गर्भः| यत्र त्वेवंलक्षणेनसामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानाञ्चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणन्तरात्| तत्र समानगुणभूयिष्ठानामयप्रकृतीनामाहारविहारानामभ्यवहारः श्रेयान्| तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNApi vRuddhikShayau bhavataH (15) · Śloka 15
కర్మాపి యద్యస్య ధాతోః సమానక్రియతయా వృద్ధికరం తస్య తస్య వృద్ధిమభిలషతా తత్తదాసేవ్యం| తథైవ చాతుల్యక్రియతయా హ్రాసకరం తదర్థినేతి| అపి చ - విశేషతో రక్తవృద్ధిజాన్ రక్తనిర్హరణప్రసాదనకాయవిరేచనేన| మాంసవృద్ధిజాన్ సంశోధనశస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః| మేదోజాన్ స్థౌల్యకార్శ్యక్రియాక్రమేణ| రక్తక్షయజాన్ మాంసరసమద్యక్షీరైః| అస్థిక్షయజాన్ బస్తిభిస్తిక్తోపహితైః క్షీరస్తిభిశ్చ| శకృద్వృద్ధిజానతీసారవిధానేన| శకృత్క్షయజాన్ మేహకృచ్ఛ్రచికిత్సయా| స్వేదక్ష్యజానభ్యంగవ్యాయామమద్యస్వప్ననివాతశరణాస్వేదైరితి||15||
कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्| तथैव चातुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति| अपि च - विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन| मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः| मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण| रक्तक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः| अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरस्तिभिश्च| शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन| शकृत्क्षयजान् मेहकृच्छ्रचिकित्सया| स्वेदक्ष्यजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणास्वेदैरिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtvagnimAndyataikShNAbhyAM dhAtuvRuddhikShayau, samAnavisheShadravye vRuddhikShayakAraNe (16) · Śloka 16
భవతి చాత్ర యే పాచకాంశా ధాతుస్థాస్తేషాం మాంద్యాతితైక్ష్ణ్యతః వృద్ధిః క్షయశ్చ ధాతూనాం జాయతే శృణు చాపరం| పారంపర్యేఽపి దావాగ్నేస్తత్ ప్రాప్యేంధనం శిఖా| వృద్ధిక్షయౌ యథా యాతి తద్వద్ధాతు పరంపరా| ద్రవ్యం తుల్యం విశిష్టం హి స్వం స్వం వృద్ధ్యై క్షయాయ చ| ప్రత్యాత్మబీజనియతం భృశమాశు ప్రజాయతే||16||
भवति चात्र ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्| पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत् प्राप्येन्धनं शिखा| वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातु परम्परा| द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च| प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvadhAtuvRuddhikShayAvuttaradhAtuvRuddhikShayakAraNe (17) · Śloka 17
పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్వృద్ధః క్షీణశ్చ తద్విధమీ||17||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्वृद्धः क्षीणश्च तद्विधमी||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAyaneShu rogasaMbhavakramaH (18) · Śloka 18
దోషా దుష్టా రసైర్ధాతూన్ దూషయంత్యుభయే మలానీ అధో ద్వే సప్త శిరసి ఖాని స్వేదవహాని చ మలా మలాయనాని స్యర్యథాస్వం తేష్వతో గదాః||18||
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलानी अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च मला मलायनानि स्यर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtajarogAH (19) · Śloka 19
వక్ష్యంతే వాతజాస్తత్ర నిదానే వాతరౌగికే||19||
वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittajarogAH (20) · Śloka 20
పిత్తం త్వచి స్థితం కుర్యాద్విస్ఫోటకమసూరికాః| రక్తో విసర్పం దాహం చ మాంసే మాంస్పాకకోథనం| సదాహాన్మేదసి గ్రంథీన్ స్వేదాత్యుద్వమనం తృషం| అస్థ్ని దాహం భృశం మజ్జి హారిద్రనఖనేత్రతాం| పూతపీతావభాసం చ శుక్రం శుక్రసమాశ్రితం| శిరాగతం క్రోధనతాం ప్రలాపం స్నావగం తృషం| కోష్ఠగం మదతృడాదాహాన్ వ్యాపినోఽన్యాంశ్చ యక్ష్మణః||20||
पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः| रक्तो विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्| सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्| अस्थ्नि दाहं भृशं मज्जि हारिद्रनखनेत्रताम्| पूतपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्| शिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्| कोष्ठगं मदतृडादाहान् व्यापिनोऽन्यांश्च यक्ष्मणः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaja rogAH (21) · Śloka 21
శ్లేష్మా త్వచి స్థితః కుర్యాత్స్తంభం శ్వేతావభాసతాం| పండ్వామయం శోణితగో మాంససంస్థోఽర్బుదాపచీః| ఆర్ద్రచర్మావనద్ధాభగాత్రతాం చాతిగౌరవం| మేదోగః స్థూలతాం మేహమస్థ్నాం స్తబ్ధత్వమస్థిగః| మజ్జగః శుక్లనేత్రత్వం శుక్రస్థః శుక్రసంచయం| విబంధం గౌరవం చాతి సిరాస్థః స్తబ్ధగాత్రతాం| స్నాయుగః సంధి శూలత్వం కోష్ఠగో జఠరోన్నతిం| అరోచకావిపాకౌ చ తాంస్తాంశ్చ కఫసంభవాన్||21||
श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात्स्तम्भं श्वेतावभासताम्| पण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः| आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्| मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः| मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्| विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्| स्नायुगः सन्धि शूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्| अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसंभवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malamUtragatadoShavikArAH (22) · Śloka 22
విణ్మూత్రయోః సాశ్రయయోస్తత్ర తత్రోపదేక్ష్యతే ఉపతాపోపఘాతౌ తు స్వాశ్రయేంద్రియగామలాః||22||
विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगामलाः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM koShThAcchAkhAdigamanahetustathA shAkhAdibhyaH koShThagamanahetushca (23) · Śloka 23
వ్యాయామాదూష్మణస్తైక్ష్ణ్యాదహితాచరణాదపి కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మాణి ద్రుతత్వాన్మారుతస్య చ దోషా యాంతి తథా తేభ్యః స్రోతోముఖవిశోధనాతీ వృద్ధ్యాభిష్యందనాత్పాకాత్కోష్ఠం వాయోశ్చ నిగ్రహాత్||23||
व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनाती वृद्ध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUyoH hetupratIkShiNaH doShAH (24) · Śloka 24
తత్రస్థాశ్చ విలంబేరన్ భూయో హేతుప్రతీక్షిణః||24||
तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyAshrayeShvapi doShANAM kAlAdibalAtprakopaH (25) · Śloka 25
తే కాలాదిబలం లబ్ధ్వా కుప్యంత్యన్యాశ్రయేష్వపి||25||
ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parasthAnagatadoShANAM cikitsAsUtraM (26) · Śloka 26
తత్రాన్యస్థానసంస్థేషు తదీయామబలేషు తు| కుర్యాచ్చికిత్సాం స్వామేవ బలేనాన్యాభిభావిషు| ఆగంతుం శమయేద్దోషం స్థానినం ప్రతికృత్య వా||26||
तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु| आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojonirUpaNam (27) · Śloka 27
తేజో యత్సర్వధాతూనామోజస్తత్ పరముచ్యతే| మృదు సోమాత్మకం శుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం| యత్సారమాదౌ గర్భస్య యచ్చ గర్భరసాద్రసః| సంవర్తమానం హృదయం సమాశ్రయతి యత్పురా| యచ్ఛరీరరసస్నేహః ప్రాణో యత్ర ప్రతిష్ఠితః| యస్యా నాశాన్ననాశోఽస్తి ప్రీణితా యేన దేహినః| హృదయస్థమపి వ్యాపి తత్ పరం జీవతాస్పదం||27||
तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते| मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः| संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा| यच्छरीररसस्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः| यस्या नाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः| हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवतास्पदम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayakAraNAni (28) · Śloka 28
ఓజః క్షీయతే కోపక్షుద్ధ్యానశోకశ్రమాదిభిః||28||
ओजः क्षीयते कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM tatra bheShaja~jca, ojOvRuddhilakShaNam (29-30) · Śloka 30
బిభేతి దుర్బలోఽభీక్ష్ణం ధ్యాయాతి వ్యథితేంద్రియః| దుశ్చ్ఛాయో దుర్మనో రుక్షో భవేత్ క్షామశ్చ తత్క్షతే \\\\\\\\ జీవనేయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం||29|| ఓజోవృద్ధౌ హి దేహస్య తుష్టిపుష్టిబలోదయః||30||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायाति व्यथितेन्द्रियः| दुश्च्छायो दुर्मनो रुक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षते \\\\\\\\ जीवनेयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्||२९|| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM vRuddhikShayajayopAyastatropapattishca (31) · Śloka 31
యదన్నం ద్వేష్టి యదాపి ప్రార్థయేతావిరోధి తు| తత్తత్త్యజన్ సమశ్నంశ్చ తౌ తౌ వృద్ధిక్షయౌ జయేత్| కుర్వతేఽభిరుచిం దోషా విపరీతసమానయోః| వృద్ధాః క్షీణాశ్చ భూయిష్ఠం లక్షయంత్యబుధా న తత్||31||
यदन्नं द्वेष्टि यदापि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्| कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInAdhikasamAnaM doShANAM kAryANi (32) · Śloka 32
యథాబలం యథాస్వం చ దోషా వృద్ధా వితన్వతే| రూపాణి జహతి క్షీణాః సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే||32||
यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM kShayadapi rakShaNIyatvam (33-34) · Śloka 34
య ఏవ దేహస్య సమా వివృద్ధ్యై త ఏవ దోషా విషమా వధాయ| యస్మాదతస్తే హితాచర్యయైవ క్షయాద్వివృద్ధేరివ రక్షణీయాః||33|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానియో నామైకోనవింశోఽధ్యాయః||34||
य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हिताचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||३३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानियो नामैकोनविंशोऽध्यायः||३४||
🔊 Audio coming soon