Adhikarana atha dravadravyavij~jAnIyo nAma ShaShTho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dravadravyavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
svasthahitaprasaṅgēnānnapānamucyatē| tatrānnapānānāṁ saṁskārādyupayōgō dravē tōyādikē sambhavati| atha prathamaṁ tōyādīnyucyantē-athāta ityādi|| 1||
Adhikarana (1) toyavargaH (2) · Śloka 2
jīvanaṁ tarpaṇaṁ hrdyaṁ hlādi buddhiprabōdhanam| tanvavyaktarasaṁ mr̥ṣṭaṁ śītaṁ śucyamr̥tōpamam| sūryōddhr̥taprabhuktattvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit| gaṅgāmbu nabhasō bhraṣṭaṁ spr̥ṣṭaṁ tvarkēndumārutaiḥ| hitāhitatvē tadbhūyō dēśakālāvapēkṣatē||2||
जीवनं तर्पणं ह्र्द्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्| तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं शुच्यमृतोपमम्| सूर्योद्धृतप्रभुक्तत्त्वाल्लघु वातकफापहम्| शैत्यजीवनसौम्यत्वैः पित्तरक्तविषार्तिजित्| गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः| हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||
🔊 Audio coming soon
jalasya ca prādhānyādgrē grahaṇam| ata āha - jīvanamityādi| gaṅgāmbu jīvanatvādiguṇayuktam| jīvanaṁ saumyadhātuvr̥ddhikaram| ōjōvr̥ddhikaramityanyē| tarpaṇaṁ tr̥ptikr̥t| hr̥dayasya priyaṁ hr̥dyam| hlādi āhlādakaram| buddhēḥ prabōdhanaṁ paṭutvakaram| tanu svacchham| avyaktarasaṁ mādhuryādinā'viviktam| mr̥ṣṭaṁ svādutvādiguṇayuktam| śītaṁ vīryēṇa| agnyātapādyataptamanyōdakēbhyaḥ svabhāvēna śītataram| śuci pavitram| amr̥tōpamaṁ prāṇasandhārakatvāt| sūryēṇa raviṇōddhr̥tya yatō muktamataḥ kriyāyōgādāgatalāghavaṁ ca| vātaślēṣmaghnaṁ ca anyapānīyāpēkṣayā| śītatvādinā ca pittādivināśanam| kimbhūtaṁ gaṅgāmbu nabhasō'ntarikṣrāt bhraṣṭaṁ patitam| tathā ravicandravāyubhiḥ patadēva spr̥ṣṭam| ēvaṁ svarūpamapi gaṅgāmbu pathyatvē'pathyatvē ca dēśaṁ kālaṁ cāpēkṣatē| ēvaṁvidhē dēśē ca yataḥ patitamata ēvaṁ guṇaṁ ēvaṁ kālē'pi| dēśakālau ca guṇaviśēṣēṇa vakṣyamāṇalakṣaṇau||2||
Adhikarana gA~ggasAmudrajalalakShaNe tayoH pEyatvamapeyatva~jca (3) · Śloka 3
yēnābhivr̥ṣṭamamalaṁ śālyannaṁ rājatasthitam| aklinnamavivarṇaṁ vā tatpēyaṁ gāṅgamanyathā| sāmudraṁ tanna pātavyaṁ māsādāśvayujādvinā||3||
येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजतस्थितम्| अक्लिन्नमविवर्णं वा तत्पेयं गाङ्गमन्यथा| सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना||३||
🔊 Audio coming soon
nanu gāṅgāmbu na jñāyatē| katamattadityata ucyatē- yēnābhivr̥ṣṭamiti| yēnāmbunābhivr̥ṣṭaṁ sikta mamalaṁ nirmalaṁ śālyannamaklinnamavivarṇaṁ vā bhavati tadambu gāṅgatvātpēyam| vēti samuccayē| ētadviparyayēṇa sāmudram| taccāśvayujaṁ māsaṁ varjayitvā anyasmin māsē na pēyam|| 3||
Adhikarana gA~ggodakasaMgrahaNopAyaH (4) · Śloka 4
khātadhautaśilāpr̥ṣṭhavastrādibhyaścyutaṁ jalam| hēmamr̥nmayapātrasthamavipannaṁ sadā pibēt||4||
खातधौतशिलापृष्ठवस्त्रादिभ्यश्च्युतं जलम्| हेममृन्मयपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४||
🔊 Audio coming soon
ētaccābhivr̥ṣṭaṁ prathamaṁ khātādinōpāyēna gr̥hyatē| khātād gr̥hītam| dhautaśilāpr̥ṣṭhād gr̥hītam| dhautavastrādibhyō vā cyutam| haimē sauvarṇē mr̥nmayē vā pātrē'vasthitamavikr̥tam| tatsadā pibēt| khātō jalagrahaṇārthō bhūkuṇḍikā|| 4||
Adhikarana BUmiShThamudakam (5) · Śloka 5
tadabhāvē ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat||5||
तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्||५||
🔊 Audio coming soon
tadabhāvē ca bhūmiṣṭhaṁ pēyam| yadguṇaiḥ svacchatvādibhirāntarikṣamanukarēti tatsadr̥śaṁ guṇairityarthaḥ|| 5||
Adhikarana deshavargaBedEna BUtavisheSheNa ca jale rasAH (6) · Śloka 6
śvētē kaṣāyaṁ tatsvādu kr̥ṣṇē tiktaṁ ca pāṇḍurē| nīlē kaṣāyamadhuraṁ dēśē lavaṇamūṣarē| sakṣāraṁ kapilē miśraṁ miśrē'thāmbuguṇādhikē| mdhuraṁ lavaṇāmlaṁ tu bhavēdbhūmiguṇādhikē| tējōdhikē tiktakaṭu kaṣāyaṁ pavanādhikē| divyānukāri tvavyaktarasatvāstvaguṇādhikē| śucipr̥thvasitaśvētē dēśē cārkānilāhatam||6||
श्वेते कषायं तत्स्वादु कृष्णे तिक्तं च पाण्डुरे| नीले कषायमधुरं देशे लवणमूषरे| सक्षारं कपिले मिश्रं मिश्रेऽथाम्बुगुणाधिके| म्धुरं लवणाम्लं तु भवेद्भूमिगुणाधिके| तेजोधिके तिक्तकटु कषायं पवनाधिके| दिव्यानुकारि त्वव्यक्तरसत्वास्त्वगुणाधिके| शुचिपृथ्वसितश्वेते देशे चार्कानिलाहतम्||६||
🔊 Audio coming soon
bhūmiṣṭhamuktaṁ tasyaiva viśēṣa ucyatē dēśaviśēṣēṇa| śvētē mr̥di pradēśē sthitamudakaṁ kaṣāyarasataṁ yāti| ēvaṁ kr̥ṣṇē madhuratām| pāṇḍurē tiktatām| nīlē kaṣāyamadhuratām| ūṣarē c lāvaṇyam| ūṣarō yō dagdhamr̥diva pradēśaḥ sa ūṣaraḥ syāt `ūṣaraḥ kṣāramr̥ttikā'| kapilē sakṣāramudakaṁ bhavati| sakṣāraṁ kṣāratvaguṇayuktaṁ, kṣārō nāma rasaviśēṣaḥ| kṣārō'saumyaḥ kaṭhinabhāvavaiparītyakr̥t| miśralakṣaṇē miśraguṇaḥ| sarvaśca bhūpradēśaḥ pañcabhūtātmakaḥ na sarvatra bhūtasāmyaṁ bhavati| ata ucyatē āpyabhāgādhikē dēśē madhuramudakaṁ bhavati| parthivaruṇādhikē lavaṇāmlam| tējōbhāgādhikē tiktakaṭukam| vāyubhāgādhikē kaṣāyam| ākāśaguṇādhikē cāvyaktarasatvādāntarikṣasamaguṇam| bhūtādhikyañca viśiṣṭamanēnaiva madhuratvādinā jñāyatē| `guṇaśabdaśca bhāgaparyāyaḥ'| saṁkhyāyā guṇasya samānē' ityādinā (pā0sū0- 5.2.47) kāśikā| vibhāgō guṇa iti ca| yathā avyaktarasatvam| mūrtamahābhūtasvalpatvādidamapi divyasadr̥śaṁ śucau vistīṇēṁ kr̥ṣṇō śvētamr̥di ca sthitamarkēṇa vāyunā cāhatam|| 6||
Adhikarana jalasyAShTau BedAsteShAM guNAshca (7) · Śloka 7
kaupasārasatāṭākacauṇḍaprāstravaṇōdbhidam| vāpīnadītōyamiti tatpunaḥ smr̥tamaṣṭadhā| sakṣāraṁ pittakr̥tkaupaṁ dīpanaṁ nātivātalam| sārasaṁ svādu laghu ca tāṭākaṁ guru vātalam| cauṇḍaṁ tu pittalaṁ dōṣaharaṁ prāstravaṇōdakam| audbhidaṁ svādu pittaghnaṁ svādu vāpījalaṁ laghu| nādēyaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kaṭukañca tadā''diśēt| dhanvānūpamahīdhrāṇāṁ sāmīpyād gurulāghavam||7||
कौपसारसताटाकचौण्डप्रास्त्रवणोद्भिदम्| वापीनदीतोयमिति तत्पुनः स्मृतमष्टधा| सक्षारं पित्तकृत्कौपं दीपनं नातिवातलम्| सारसं स्वादु लघु च ताटाकं गुरु वातलम्| चौण्डं तु पित्तलं दोषहरं प्रास्त्रवणोदकम्| औद्भिदं स्वादु पित्तघ्नं स्वादु वापीजलं लघु| नादेयं वातलं रूक्षं कटुकञ्च तदाऽऽदिशेत्| धन्वानूपमहीध्राणां सामीप्याद् गुरुलाघवम्||७||
🔊 Audio coming soon
tadbhūmiṣṭhamadhāṣṭabhiḥ prakāraiḥ smr̥taṁ kaupatvādibhiḥ| kūpē bhavaṁ kaupam| sarasi bhavaṁ sārasam| tathā tāṭākam| cauṇḍaṁ parvatādau pāṣāṇanimnasthitam| tāṭākañcāntarikṣātpatitvā bhūmau sthitam| prāstravaṇaṁ parvatātstrutam| audbhidaṁ bhūmāvudbhidya tatraiva tiṣṭhati| vāpī kūpavatsarvataḥ kr̥tasōpānapaṁktiḥ| nadī prasiddhā| ētēṣāṁ kramēṇa guṇanidarśanam| kaupaṁ kṣāraguṇayuktaṁ pittalaṁ agnidīpanamalpavātalañca| sārasaṁ madhuraṁ laghu ca| tāṭākaṁ guru vātakarañhca| cauṇḍaṁ pittalam| prāstravaṇaṁ tridōṣaharam| audbhidaṁ madhuraṁ pittaghnam| vāpījalaṁ madhuraṁ laghu ca| sāmānyēna vātalaṁ rūkṣaṁ kaṭukaṁ ca nādēyam| kaupādīnāṁ ca saptānāṁ dhanvādisāmīpyād gurutvaṁ laghutvañca vijñēyam| tēnaitaduktaṁ bhavati-ānūpē yathōktalakṣaṇē sthitā kūpādayō guravaḥ| dhanvani jāṅgalē dēśē sthitā ānūpēbhyō laghavō bahūdakasambandhābhāvāt| tēbhyō jāṅgalēbhyaḥ parvatasthānāṁ kūpādīnāmatilaghutvamudakānāmatyantābhāvādityatra cōtsargāpavādōpabr̥ṁhaṇakalpanā ca svabuddhyā yōjyā|| 7||
Adhikarana pathyA~apathyAshca nadyaH samudrajalaguNAshca (8) · Śloka 8
paścimōdadhigāḥ śīghravahā yāścāmalōdakāḥ| pathyāḥ samāsāttā nadyō viparītāstatō'nyathā| upalāsphālanākṣēpavicchēdaiḥ khēditōdakāḥ| himavanmalayōdbhūtāḥ pathyāstā ēva ca sthitāḥ| kr̥miślīpadahr̥tkaṇṭhaśirōrōgānprakurvatē| prācyāvantyaparāntōtthā durnāmāni mahēndrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān sahyavindhyabhavāḥ punaḥ| kuṣṭhapāṇḍuśirōrōgān dōṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| balapauruṣakāriṇyaḥ sāgarāmbhastridōṣakr̥t||8||
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः| पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा| उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः| हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिताः| कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान्प्रकुर्वते| प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः| उदरश्लीपदातङ्कान् सह्यविन्ध्यभवाः पुनः| कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् दोषघ्न्यः पारियात्रजाः| बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||८||
🔊 Audio coming soon
nadya ucyantē| samāsātsaṁkṣēpataḥ idamucyatē- paścimasamudragāḥ śīghravāhinyō nirmalapānīyāśca nadyaḥ pathyāḥ| ētadviparītalakṣaṇā viparītā apathyāḥ| himavadudbhūtā malayōdbhūtāśca pāṣāṇakṣuṇṇāḥ pathyāḥ| sthitāstā ēvāpathyāḥ krimiślīpadādikarāśca| prācyādijātā durnāmāni kurvatē| prācyā gauḍāḥ| avantayō mālavāḥ| aparāntāḥ kōṅkaṇāḥ| mahēndrajā udarādikaṁ kurvatē| sahyādvindhyācca jātāḥ kuṣṭhādikaṁ kurvatē| pāriyātrajāstridōṣaharā balyāḥ pauruṣakāriṇyaḥ| pauruṣaṁ vr̥ṣatvam| samudrajalaṁ tridōṣakaram|| 8||
Adhikarana snAnapAnayorvarjyajalaM tatra hetuSca (9) · Śloka 9
kīṭāhimūtraviṭkōthatr̥ṇajālōtkarāvilam| paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṁstr̥tam| sūryēndupavanādr̥ṣṭaṁ juṣṭaṁ ca kṣudrajantubhiḥ| abhivr̥ṣṭaṁ vivarṇañca kaluṣaṁ sthūlaphēnilam| virasaṁ gandhavattaptaṁ dantagrahyatiśaityataḥ| anārtavaṁ ca yaddivyamārtavaṁ prathamañca yat| lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṁślēṣadūṣitam| tatkuryātsnānapānābhyāṁ tr̥ṣṇā''dhmānōdarajvarān| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ| tadvarjayēdabhāvē vā tōyasyānyasya śasyatē| ghanavastraparistrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ| parṇīmūla-bisagranthimuktā-kataka-śaivalaiḥ| vastragōmēdakābhyāṁ vā kārayēttatprasādanam| pāṭalā-karavīrādi-kusumairgandha-nāśanam||9||
कीटाहिमूत्रविट्कोथतृणजालोत्कराविलम्| पङ्कपङ्कजशैवालहठपर्णादिसंस्तृतम्| सूर्येन्दुपवनादृष्टं जुष्टं च क्षुद्रजन्तुभिः| अभिवृष्टं विवर्णञ्च कलुषं स्थूलफेनिलम्| विरसं गन्धवत्तप्तं दन्तग्रह्यतिशैत्यतः| अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमञ्च यत्| लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्| तत्कुर्यात्स्नानपानाभ्यां तृष्णाऽऽध्मानोदरज्वरान्| कासाग्निसादाभिष्यन्दकण्डूगण्डादिकानतः| तद्वर्जयेदभावे वा तोयस्यान्यस्य शस्यते| घनवस्त्रपरिस्त्रावैः क्षुद्रजन्त्वभिरक्षणम्| व्यापन्नस्यास्य तपनमग्न्यर्कायसपिण्डकैः| पर्णीमूल-बिसग्रन्थिमुक्ता-कतक-शैवलैः| वस्त्रगोमेदकाभ्यां वा कारयेत्तत्प्रसादनम्| पाटला-करवीरादि-कुसुमैर्गन्ध-नाशनम्||९||
🔊 Audio coming soon
kīṭamūtrādiyuktaṁ jalaṁ snānapānādinā tr̥ṣṇādīn kuryāt| kīṭādīnāṁ krimyādīnām mūtrēṇa, viśā, kōthēna cāvilaṁ miśrībhūtam| kōthō mr̥taśarīraklēdaḥ| tr̥ṇasamūhēna cāvilam| utkarō gr̥hādimārjanarāśiḥ| paṅkādibhiśca saṁstr̥taṁ gr̥hītaprastāram| haṭhō nirmūlōdbhavastr̥ṇaviśēṣaḥ| tathā sūryādibhiradr̥ṣṭam| tathā kṣudrajantubhiḥ krimibhirjuṣṭaṁ sēvitam| abhivr̥ṣṭaṁ tatkālapatitānyavarṣamiśrībhūtam| tathā ghanam| tathā sthūlaphēnilaṁ br̥hatphēnayuktam| virasaṁ durgandhi| atiśītañca| divyam āntarikṣam anārtavam anr̥tau patitam| r̥turdēśaviśēṣēṇa niyata ēva| varṣasya varṣā ēvēti kēcit| r̥tāvapi prathamapatitaṁ na pēyam| lūtādidūṣitaṁ ca| ētacca yatastr̥ṣṇādhmānādikān kurutē atō varjayēt| sarvē cēmē rōgā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| ētaiścōpahitamanyajalālābhē kr̥tasaṁskāraṁ śasyatē| tamēva ca saṁskāraṁ darśayati dhanavastraparistrāvaṇēna kṣudrajantvabhirakṣaṇaṁ kāryam| vyāpannasya paicchilyādiyuktasya agninā, sūryēṇa, taptaśastrapiṇḍamajjanēna vā tāpanaṁ kāryam| parṇīmūlādinā prasādanaṁ nirmalīkaraṇaṁ kāryam| parṇīmūlamērakāmūlam| ērakā kāśmīrēṣu `pittī' anyatra daṇḍērakapaṭṭērakabhēdēna prasiddhā| bisagranthinā, muktābhiḥ, katakaphalēna, śaivalēna, vastrastrāvēṇa, gōmēdakēna vā| bisagranthistripādikā| katakaṁ prasiddham| śaivalaṁ kaccham| gōmēdakamaṅkōlakaṁ maṇiviśēṣaśca| pāṭalādipuśpaiḥ durgandhanaśanaṁ sampādanīyam|| 9||
Adhikarana jalapAnaniyamAH (10) · Śloka 10
pānīyaṁ na tu pānīyaṁ pānīyē'nyapradēśajē| ajīrṇē kvathitaṁ cāmē pakvē jīrṇē'pi nētarat| śītē vidhirayaṁ taptē tvajīrṇē śiśiraṁ tyajēt||10||
पानीयं न तु पानीयं पानीयेऽन्यप्रदेशजे| अजीर्णे क्वथितं चामे पक्वे जीर्णेऽपि नेतरत्| शीते विधिरयं तप्ते त्वजीर्णे शिशिरं त्यजेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvē pānīyamanyapradēśajē pānīyē'jīrṇē na pānīyaṁ na pēyamiti| tēnaitaduktaṁ bhavati-vijātīyē pānīyē pītē tajjaraṇāntaṁ yāvadvijātīyaṁ pānīyaṁ na pēyamiti| yathā kaupē tāṭākaṁ tāṭākē kaupamiti| ēvaṁ sarvatra| tathā āmē apakvajalē ajīrṇē kvathitaṁ na pēyam| tathā pakvē kvathitē jīrṇē'pi itaradāmaṁ na pēyam| sajātīyamapi pakvē jērṇē'pi yāvatra bhuktaṁ tāvadāmaṁ na pēyamityarthaḥ| ēṣa ca vidhirdvayōrapyāmapakvayōḥ śītayōḥ| taptē tvajīrṇa ēva śītaṁ tyajēnna jīrṇē|| 10||
Adhikarana jalasya prANamayatvaM nAtyantaniShedhaH (11) · Śloka 11
pānīyaṁ prāṇināṁ prāṇā viśvamēva ca tanmayam| atō'tyantaniṣēdhēna na kvacidvāri vāryatē| āsyaśōṣāṅgasādādyā mr̥tyurvā tadalābhataḥ| nahi tōyādvinā vr̥ttiḥ svasthyasya vyādhitasya ca||11||
पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्| अतोऽत्यन्तनिषेधेन न क्वचिद्वारि वार्यते| आस्यशोषाङ्गसादाद्या मृत्युर्वा तदलाभतः| नहि तोयाद्विना वृत्तिः स्वस्थ्यस्य व्याधितस्य च||११||
🔊 Audio coming soon
atyantaniṣēdhēna na kutracidvāri vāryatē| yataḥ pānīyamāhlādakatvāt prāṇināṁ prāṇāḥ viśvañca sthāvarajaṅgamaṁ pānīyamayamēva| yataḥ svasthasya vyādhitasya ca tōyādvinā varttanaṁ na bhavati|| 11||
Adhikarana avasthAvashAjjalavisheShasya hitAhitatvaM jalasyopayogaprakArAshca (12) · Śloka 12
kēvalaṁ sauṣadhaṁ pakvamāmamuṣṇaṁ hitañca tat| samīkṣya mātrayā yuktamamr̥taṁ viṣamanyathā||12||
केवलं सौषधं पक्वमाममुष्णं हितञ्च तत्| समीक्ष्य मात्रया युक्तममृतं विषमन्यथा||१२||
🔊 Audio coming soon
avasthāviśēṣēṇa ca-(1) kēvalaṁ (2) sauṣadhaṁ vā (3) pakvam (4) āmaṁ (5) śītaṁ uṣṇaṁ ca taddhitam| tacca pānīyaṁ samīkṣya viṣayē mātrayā yuktamamr̥tam| viparyayēṇa yuktaṁ viṣam|| 12||
Adhikarana tRuShyato~apyatijalapAne doShAH (13) · Śloka 13
atiyōgēna salilaṁ tr̥ṣyatō'pi prayōjitam| prayāti pittaślēṣmatvaṁ jvaritasya viśēṣataḥ| vardhayatyāmatr̥ṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam| kāsāgnisādahr̥llāsaprasēkaśvāsapīnasān||13||
अतियोगेन सलिलं तृष्यतोऽपि प्रयोजितम्| प्रयाति पित्तश्लेष्मत्वं ज्वरितस्य विशेषतः| वर्धयत्यामतृण्निद्रातन्द्राध्मानाङ्गगौरवम्| कासाग्निसादहृल्लासप्रसेकश्वासपीनसान्||१३||
🔊 Audio coming soon
atiyōgēna bāhulyēna tr̥ṣṇāvatō'pi prayuktaṁ sarvasya pittaślēṣmatāṁ yāti| jvaritasya viśēṣataḥ āmēnāgnau bahiṣkr̥tē jvarōtpattiḥ āmasya ca pānīyaṁ tarpakam (vardhakam)| tasya ca jvaritasyāmatr̥ḍādīn vardhayati| hr̥llāsaḥ saprasēkō hr̥dayōtklēśaḥ, prasēkaḥ svatantra ēva, tacca ṣṭhīvanam|| 13||
Adhikarana jalasya laghutvameva (14) · Śloka 14
pākē svādu himaṁ vīryē taduṣṇamapi yōjitam| tasmādayōgapānēna lāghavānna viyōjayēt||14||
पाके स्वादु हिमं वीर्ये तदुष्णमपि योजितम्| तस्मादयोगपानेन लाघवान्न वियोजयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvañca jalaṁ madhuravipākaṁ yatastatsparśōṣṇamapi śītavīryam| ataḥ ayōgapānēnātisvalpapānēna lāghavātsvalpatvānna viyōjayēt| svalpatvaṁ tasya na cālanīyamityarthaḥ|| 14||
Adhikarana AmaviShTabdhayostRuShNArahitasyApi koShNajalapAnavidhiH (15) · Śloka 15
āmaviṣṭabdhayōḥ kōṣṇaṁ niṣpipāsō'pyapaḥ pibēt| yāvatyaḥ klēdayantyannamatiklēdō'gnināśanaḥ| vibaddhaḥ kaphavātābhyāṁ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyatē kṣipramāhāraḥ kōṣṇatōyadravīkr̥taḥ||15||
आमविष्टब्धयोः कोष्णं निष्पिपासोऽप्यपः पिबेत्| यावत्यः क्लेदयन्त्यन्नमतिक्लेदोऽग्निनाशनः| विबद्धः कफवाताभ्यां मुक्तामाशयबन्धनः| पच्यते क्षिप्रमाहारः कोष्णतोयद्रवीकृतः||१५||
🔊 Audio coming soon
āmaviṣṭabdhayōḥ pipāsārahitō'pyupakārāyaiva īṣaduṣṇā apaḥ pibēt| āmaṁ ślēṣmaṇōpahatajaṭharatvādajīrṇamannam| viṣṭabdhamapyēvaṁ vātājīrṇam| ētau dvāvapyāmaviṣṭabdhau mātrāśītīyē vakṣyamāṇalakṣaṇau (sū0 a0-11) tayōśca tāvatīḥ apaḥ pibēt yāvatyō'nnaṁ klēdayituṁ samarthāḥ| atiklēdēna cāgnināśabhayāt bahvyō na pēyāḥ| kaphavātābhyāṁ jaṭharē vibaddhaṁ niścalamapacyamānamannaṁ kōṣṇatōyadravīkaraṇānmuktāmāśayabandhanaṁ satkṣipramēva pacyatē| muktaṁ bandhanamāmāśayē nibandhanaṁ yēna sa tathā|| 15||
Adhikarana vishiShTAvasthAyAM sarvAmanA jalaniShedhaH saMskRutajalapAnavidhishca (16) · Śloka 16
anavasthitadōṣāgnērvyādhikṣīṇabalasya ca| nalpamapyāmamudakaṁ hitaṁ taddhi tridōṣakr̥t| tējasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayējjalam| sarvamēva tathā syandaplīhavidraddhigulminaḥ| pāṇḍūdarātisārārśōgrahaṇīśōṣaśōphinaḥ| kāmamalpamaśaktau tu pēyamauṣadhasaṁskr̥tam| r̥tē śarannidāghābhyāmpibētsvasthō'pi cālpaśaḥ||16||
अनवस्थितदोषाग्नेर्व्याधिक्षीणबलस्य च| नल्पमप्याममुदकं हितं तद्धि त्रिदोषकृत्| तेजसः प्रतिपक्षत्वान्मन्दाग्निर्वर्जयेज्जलम्| सर्वमेव तथा स्यन्दप्लीहविद्रद्धिगुल्मिनः| पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोफिनः| काममल्पमशक्तौ तु पेयमौषधसंस्कृतम्| ऋते शरन्निदाघाभ्याम्पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१६||
🔊 Audio coming soon
anavasthitadōṣasyānavasthitāgnēśca svalpamapyāmaṁ jalaṁ na pathyam| taddhyāmamēṣāṁ tridōṣakaram| anavasthitāḥ svarūpāccalitā anēkarūpāśca dōṣā yasya sa tathāvidhaḥ| ēvamanavasthitāgnirapi| tathā vyādhibhiḥ kṣīṇaṁ balaṁ yasya tasyāmamudakaṁ tridōṣakaram| tathā mandāgniḥ sarvamēva jalaṁ kaupādikamāmaṁ svalpaṁ, pakvaṁ bahu ca varjayēt| tathābhiṣyandādyārtaiśca sarvamēva jalaṁ varjanīyam| abhiṣyandō nāma cakṣūrōgō vakṣyamāṇaḥ (u0a0-18)| aśaktau tu vinā jalaṁ prāṇasandhāraṇāsāmarthyē kadācit pēyama| tacca svalpam| kimbhūtamalpaṁ pēyam? āha rōgayōgyairauṣadhaiḥ saṁskr̥tam| tathā śaradaṁ nidāghaṁ ca varjayitvā anyasmin r̥tau svasthēnāpi svalpamēva| ētayōstu yathēcchamēva|| 16||
Adhikarana bhojanasyAdimadhyAnteShu jalapAnam (17) · Śloka 17
bhaktasyādau jalaṁ pītamagnisādaṁ kr̥śāṅgatām| antē karōti sthūlatvamūrdhvaṁ cāmāśayātkapham| madhyē madhyāṅgatāṁ sāmyaṁ dhātūnāṁ jaraṇaṁ sukham||17||
भक्तस्यादौ जलं पीतमग्निसादं कृशाङ्गताम्| अन्ते करोति स्थूलत्वमूर्ध्वं चामाशयात्कफम्| मध्ये मध्याङ्गतां साम्यं धातूनां जरणं सुखम्||१७||
🔊 Audio coming soon
tacca jalaṁ bhōjanakālē annātpūrvaṁ pītamagnimāndyaṁ kārśyaṁ ca karōti| sarvaṁ ca bhuttavā antē pītaṁ śarīrasya sthaulyamāmāśayādupari ca ślēṣmavr̥ddhiṁ karōti| madhyē tvannasya pītaṁ samāṅgatāṁ ca karōti| sukhēna cānnaṁ jarayati|| 17||
Adhikarana shItajalaguNAH (18) · Śloka 18
śītaṁ madātyayaglānimūrcchācchardiśramabhramān| tr̥ṣṇōṣṇadāhapittāsr̥gvaṣāṇi ca nihanti tat||18||
शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्| तृष्णोष्णदाहपित्तासृग्वषाणि च निहन्ति तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
śītañca tadambu madātyayādīn vakṣyamāṇalakṣaṇānnihanti nāśayati| uṣṇēna kālēna uṣṇēnāhārādinā ca dāhaḥ uṣṇādāhaḥ|| 18||
Adhikarana uShNakvathitashItajalaguNAH (19) · Śloka 19
kṣīṇapādatribhāgārdhaṁ dēśartugurulāghavāt| kvathitaṁ phēnarahitamavēgamamalaṁ hitam| hidhmā''dhmānānilaślēṣatr̥ṭkāsaśvāsapīnasē| pārśvaśūlāmamēdaḥsu sadyaḥ śuddhau navajvarē| dīpanaṁ pācanaṁ kaṇṭhyaṁ laghu bastiviśōdhanam| pāṣāṇarūpyamr̥ddhēmajatutāpārkatāpitam| pānīyamuṣṇaṁ śītaṁ vā tridōṣaghnaṁ tr̥ḍartijit| laghvarūkṣaṁ klamaghnañca tōyaṁ kvathitaśītalam| saṁsargē pittakaphayōḥ sannipātē ca śasyatē||19||
क्षीणपादत्रिभागार्धं देशर्तुगुरुलाघवात्| क्वथितं फेनरहितमवेगममलं हितम्| हिध्माऽऽध्मानानिलश्लेषतृट्कासश्वासपीनसे| पार्श्वशूलाममेदःसु सद्यः शुद्धौ नवज्वरे| दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघु बस्तिविशोधनम्| पाषाणरूप्यमृद्धेमजतुतापार्कतापितम्| पानीयमुष्णं शीतं वा त्रिदोषघ्नं तृडर्तिजित्| लघ्वरूक्षं क्लमघ्नञ्च तोयं क्वथितशीतलम्| संसर्गे पित्तकफयोः सन्निपाते च शस्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
taccāmbu hidhmādiṣu kvathitaṁ pēyam| kā kvathanamātrētyatrōcyatē- dēśartugurulāghavaṁ vikalpya kṣīṇacaturbhāgaṁ vā kṣīṇatribhāgaṁ vā kṣīṇārdhaṁ vēti tridhā| tēnaitaduktaṁ bhavāti yat kvacid dēśē r̥tau vā svalpēna gurutvēna yuktam udakaṁ tatkvathanēna kṣīṇacaturbhāgam| adhikagurau kṣīṇatribhāgam| atyantagurau ardhakṣīnamiti| ētadviparītañca lāghavē'pyēvaṁ vyākhyēyam| tacca jalamagnisaṁyōgē'pi āphēnaparikṣayādāmaṁ bhavati| phēnarahitaṁ tu kvathitaṁ bhavati| vēgarahitatvañca pakvalakṣaṇaṁ nirmalatvaṁ ca| tacca pakvaṁ hidhmādīnāṁ hitam| uṣṇāmudakaṁ dīpanamāmadōṣapācanam| svaryaṁ laghu bastiśōdhanañca| taptaiśca pāṣāṇādibhistāpitaṁ tatkālōṣṇaṁ śītamēva vā pītaṁ tridōṣaghnaṁ tr̥ṣṇaghnañhca| kvathitaśītalaṁ laghutvādiyuktam| saṁsargē pittaślēṣmaṇōḥ, sannipātē ca pathyam| uttaratra śītasya vātaślēṣmakōpahētutvēnōktēḥ| vātē vātaślēṣmaṇi kaphē ca na pathyam|| 19||
Adhikarana paryuShitajalaguNAH (20) · Śloka 20
tōyaṁ vahniguṇabhraṣṭaṁ pākē'mlaṁ sarvadōṣakr̥t| bhavētparyuṣitaṁ tacca............................||20||
तोयं वह्निगुणभ्रष्टं पाकेऽम्लं सर्वदोषकृत्| भवेत्पर्युषितं तच्च............................||२०||
🔊 Audio coming soon
tacca kvathitaśītalaṁ paryuṣitaṁ vigatāhōrātraṁ sadvahniguṇāllaghutvadīpanīyatvāditaḥ bhraṣṭaṁ rahitaṁ bhavati| amlavipākaṁ dōṣakarañca||20||
Adhikarana himakarajalaguNAH (21) · Śloka 21
...............................tōyaṁ himakarōdbhavam| atiśaityagurusthairyasaṅghātaiḥ kaphavātakr̥t||21||
...............................तोयं हिमकरोद्भवम्| अतिशैत्यगुरुस्थैर्यसङ्घातैः कफवातकृत्||२१||
🔊 Audio coming soon
himakarasrutaṁ tōyamatiśaityādinā vātaślēṣmakr̥t|| 21||
Adhikarana candrakAntajalaguNAH (22) · Śloka 22
candrakantabhavaṁ rakṣōviṣapittajvarāpaham| dr̥ṣṭimēdhāvapusthairyakaraṁ svādu himaṁ laghu||22||
चन्द्रकन्तभवं रक्षोविषपित्तज्वरापहम्| दृष्टिमेधावपुस्थैर्यकरं स्वादु हिमं लघु||२२||
🔊 Audio coming soon
candrakāntamaṇisrutaṁ rakṣōghnatvādiyuktam|| 22||
Adhikarana nArikelodakaguNAH (23) · Śloka 23
nārikēlōdakaṁ snigdhaṁ svādu vr̥ṣyaṁ himaṁ laghu| tr̥ṣṇāpittānilaharaṁ dīpanaṁ bastiśōdhanam||23||
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु| तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
nārikēlāntarjātaṁ snigdhatvādiyuktam|| 23||
Adhikarana jalAnAM varAvaratve (24) · Śloka 24
dvayaṁ vāri varaṁ varṣē nādēyamavaraṁ param||24||
द्वयं वारि वरं वर्षे नादेयमवरं परम्||२४||
🔊 Audio coming soon
vargārthamupasaṁharati-varṣakālē āntarikṣaṁ jalamatyantapathyaṁ nadīgr̥hītamapathyam|| 24|| iti tōyavargaḥ
Adhikarana (2) kShIravargaH kShIrabhedAH kShIrasAmAnyaguNAH (26) · Śloka 26
gavyaṁ māhiṣamājaṁ ca krārabhaṁ straiṇamāvikam| aibhamaikaśaphaṁ cēti kṣīramaṣṭavidhaṁ smr̥tam||25|| svādupākarasaṁ snigdhamōjasyaṁ dhātuvardhanam| vātapittaharaṁ vr̥ṣyaṁ slēṣmalaṁ guru śītalam| prāyaḥ payō......................................||26||
गव्यं माहिषमाजं च क्रारभं स्त्रैणमाविकम्| ऐभमैकशफं चेति क्षीरमष्टविधं स्मृतम्||२५|| स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्| वातपित्तहरं वृष्यं स्लेष्मलं गुरु शीतलम्| प्रायः पयो......................................||२६||
🔊 Audio coming soon
tōyānyuktvā kṣīrāṇyucyantē- svādupākarasamityādi| sarvamapi viśēṣēṇa kṣīrajātaṁ madhurarasaṁ madhuravipākatvādiyuktam ōjasē hitamōjasyam| ōjō nāma dhātusārabhūtaṁ vakṣyamāṇalakṣaṇam (sū0a0-9)| vr̥ṣyatvēna śukrākhyadhātuvr̥ddhyatiśayastrīgamanaśaktatā cōktā| prāyō bāhulyēna sarvamēvaṁvidhaṁ paya iti|| 26||
Adhikarana sagokShIraM kShIrANAM guNAH (27) · Śloka 27
..........'tra gavyaṁ tu jīvanīyaṁ rasāyanam| kṣatakṣīṇahitaṁ mēdhyaṁ balyaṁ stanyakaraṁ saram| śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitr̥ṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṁ mūtrakr̥cchraṁ raktapittaṁ ca nāśayēt||27||
..........ऽत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्| क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्| श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः| जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
sāmānyēna payōguṇasaṅkīrtanaṁ kr̥tvā gavāṁ viśēṣēṇa kriyatē| tatra ca sāmānyōktaguṇaviparītō yō viśēṣaguṇaḥ sō'pavādō vijñēyaḥ| atha cētsadr̥śaḥ sa tasyaivōpabr̥ṁhakaḥ| gavyantu jīvanīyatvādiyuktam| jīvanīyaṁ saumyadhātuvr̥ddhikaram| rasāyanamiva rasāyanam| prāṇasandhārakatvāt śastarasādidhātulābhōpāyatvācca| uraḥ kṣatayuktāya kṣīṇāya ca hitam| kṣīṇaḥ kṣīṇadhātuḥ| mēdhāyai budhyai hitaṁ mēdhyam| strīṇāñca stanyavr̥ddhiṁ karōti| saraṁ śarīrē naikatra tiṣṭhati| śramādīṁśca nāśayēt|| 27||
Adhikarana mAhiShakShIraguNAH (28) · Śloka 28
hitamatyagnyanidrēbhyō garīyō māhiṣaṁ himam||28||
हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२८||
🔊 Audio coming soon
māhiṣaṁ payō'tyagnyīnāmanidrāṇāṁ ca hitam pathyam| atiguru ca| vīryēṇa ca himam|| 28||
Adhikarana AjakShIraguNAH (29) · Śloka 29
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu| ājaṁ śōṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit||29||
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु| आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२९||
🔊 Audio coming soon
ajānāṁ payaḥ alpāmbupānādihētōrlghu| hētukīrtanamasyānyasyā apyēvaṁ hētuyuktāyā jātēḥ kṣīralaghutvajñāpanārtham| ētadviparītāyāśca gurutvaṁ sāmarthyalabhyam| ajānāṁ tu svalpāmbupānādisvabhāvaḥ| anyāsāntu dēśādyapēkṣayā| ētaccājaṁ śōṣāṇādivināśanam|| 29||
Adhikarana uShTrIkShIraguNAH (30) · Śloka 30
īṣdrukṣōṣṇalavaṇamauṣṭrikaṁ dīpanaṁ laghu| śastaṁ vātakaphānāhakr̥miśōphōdarārśasām||30||
ईष्द्रुक्षोष्णलवणमौष्ट्रिकं दीपनं लघु| शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
auṣṭramēvauṣṭrakaṁ kṣīramīṣadrūkṣamīṣat lavaṇamīṣaduṣṇam| dīpanaṁ laghu ca| vātaslēṣmādyārtānāñca pathyam|| 30||
Adhikarana mAnuShakShIraguNAH (31) · Śloka 31
mānuṣaṁ vātapittāsr̥gabhighātākṣīrōgajit| tarpaṇāścyōtanairnasyērahr̥dyaṁ tūṣṇamāvikam||31||
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षीरोगजित्| तर्पणाश्च्योतनैर्नस्येरहृद्यं तूष्णमाविकम्||३१||
🔊 Audio coming soon
mānuṣaṁ kṣīraṁ vātēna pittēnāsr̥jā abhighātēna cōtpannānāṁ cakṣūrōgāṇāṁ nāśanam| kathamityucyatē-tarpaṇēnāścyōtanēna nasyēna ca| ētāni cāsminnēva sthānē vakṣyamāṇalakṣaṇāni|| 31||
Adhikarana AvikShIraguNAH (32) · Śloka 32
vātavyādhiharaṁ hidhmāśvāsapittakaphapradam||32||
वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्||३२||
🔊 Audio coming soon
āvikamahr̥dyamuṣṇavīrya vātavyādhivināśanaṁ hidhmādikarañca|
Adhikarana hastinIkShIraguNAH (33) · Śloka 33
hastinyāḥ sthairyakr̥dvāḍhamuṣṇaṁ tvaikaśaphaṁ laghu||33||
हस्तिन्याः स्थैर्यकृद्वाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||३३||
🔊 Audio coming soon
hastinyāḥ payō bāḍhamatiśayēna śarīrasthairyakr̥t|| 33||
Adhikarana EkashaPakShIraguNAH (34) · Śloka 34
śakhāvātaharaṁ sāmlalavaṇaṁ jaḍatākaram||34||
शखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्||३४||
🔊 Audio coming soon
ēkaśaphasyēdamaikaśaphaṁ payaḥ uṣṇavīryaṁ śākhāvātaharamamadhurarasamīśadamlalavaṇēna ca rasēna yuktaṁ jāḍyakaraṁ ca| ēkavibhāgaḥ khurō yasya sa ēkaśaphaḥ aśvagardabhādiḥ| śākhā raktādayō dhātavastvakca| tatra sthitasya vātasya nāśanam| jāḍyaṁ staimityam iti|| 34||
Adhikarana Ama-shRuta-dhAroShNapayoguNAH (35) · Śloka 35
payō'bhiṣyandi gurvāmaṁ yuktyā śr̥tamatō'nyathā| vinā tu vanitāstanyamāmēva tu taddhitam| bhavēd garīyō'tiśr̥taṁ dhārōṣṇamamr̥tōpamam||35||
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं युक्त्या शृतमतोऽन्यथा| विना तु वनितास्तन्यमामेव तु तद्धितम्| भवेद् गरीयोऽतिशृतं धारोष्णममृतोपमम्||३५||
🔊 Audio coming soon
āmapakvaṁ payaḥ abhiṣyandi guru ca| abhiṣyandi mālinyēna strōtasāṁ strāvakaṁ yuktyā śr̥taṁ payaḥ āmādviparītaṁ nātiśr̥taṁ na svalpaśṟutamiti yuktiḥ| atiśr̥tañcātiguru| dhārōṣṇamamr̥tōpamaṁ pathyatvēna|| 35||
Adhikarana AhAradivashena kShIrAdInAM lAghavagauravam (36) · Śloka 36
piṇyākāmlāśinīnāntu gurvabhiṣyandi tadbhr̥śam| acēṣṭayā ca prādōṣād garīyaḥ smr̥tamauṣasam| vyākhyātastēna laghimā cēṣṭāvatprakr̥tiṣvapi| hratvēṣu cātidēhēbhyō māṁsēṣvapyēvamādiśēt||36||
पिण्याकाम्लाशिनीनान्तु गुर्वभिष्यन्दि तद्भृशम्| अचेष्टया च प्रादोषाद् गरीयः स्मृतमौषसम्| व्याख्यातस्तेन लघिमा चेष्टावत्प्रकृतिष्वपि| ह्रत्वेषु चातिदेहेभ्यो मांसेष्वप्येवमादिशेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
piṇyākaṁ niṣpīḍitarasaṁ tilādi| amlarasaṁ cānyatkiñhcidyāḥ kṣīrayōnaya aśnanti tāsāṁ payō'tigurvatyabhiṣyandi ca| pradōṣē aparāhṇē gr̥hītaṁ yatpayaḥ tadapēkṣayā auṣasaṁ prabhātagr̥hītamatiguru| kutaḥ? cēṣṭārahitatvāt| yasmātprāṇināṁ rātrau na kadāciccēṣṭā bhavati| ata auṣasaṁ guru| divā ca dhāvanaplavanādikayā cēṣṭayā prādōṣaṁ laghu| anayā ca diśā cēṣṭāvatprakr̥tiṣvapi laghimā vyākhyātaḥ| tēnaitaduktaṁ-bhavati cēṣṭāsvabhāvēṣu hariṇādiṣu laghu| acēṣṭāsvabhāvēṣu sūkarādiṣu guru| atidēhānmahābhōgaśarīrānapēkṣya svalpabhōgaśarīrēṣu laghu payaḥ| na kēvalaṁ payaḥsu yāvanmāṁsēṣu api cēṣṭāsvalpatvabr̥ṁhatvaviśēṣēṇa gurulāghavaṁ vijñēyam|
Adhikarana dadhiguNAH (37) · Śloka 37
amlapākarasaṁ grāhi gurūṣṇaṁ dadhi vātajit| mēdaḥśukrabalaślēṣmapittaraktāgniśōphakr̥t| rōciṣṇu śastamarucau śītakē viṣamajvarē| pīnasē mūtrakr̥cchrē ca rūkṣaṁ tu grahaṇīgadē||37||
अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्| मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्| रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे| पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च रूक्षं तु ग्रहणीगदे||३७||
🔊 Audio coming soon
dadhi tvamlavipākatvādiyuktam| rōciṣṇu sādhu rōcatē| arucau pathyam| anyadapyāhāraṁ rōcayatītyarthaḥ| śītakē śītapūrvakē viṣamajvarē santatakādau pathyam| pīnasō nāsāstrāvaḥ| rūkṣantūddhr̥tasāraṁ grahaṇīdōṣē hitam|| 37||
Adhikarana dadhyupayoge niyamAH niyamasya ulla~gghane hAnishca (38) · Śloka 38
naivādyānniśi naivōṣṇaṁ vasantōṣṇaśaratsu na| nāmudgasūpaṁ nākṣaudraṁ nāghr̥taṁ nāsitōpalam| na cānāmalakaṁ nāpi nityaṁ nō mandamanyathā| jvarāsr̥kpitta vīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayapradam||38||
नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न| नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नाघृतं नासितोपलम्| न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा| ज्वरासृक्पित्त वीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयप्रदम्||३८||
🔊 Audio coming soon
tacca dadhi rātrau na bhōjyam| ēvakārō rātrāvuṣṇaṁ cātyantapratiṣēdhāya| vasantagrīṣmaśaratsu na bhōjyaṁ, na ca mudgasūpādīnāmanyatamēna rahitam| nāpi nityaṁ, sātatyēna na bhōjyaṁ, na ca mandamajātam| ēvaṁ ca sati yadi kaścit bhuṅktē sō'vaśyaṁ jvarādīn prāpnōti|| 38||
Adhikarana takraguNAH takravarjyAH (39) · Śloka 39
takraṁ laghu kaṣāyāmlaṁ dīpanaṁ kaphavātajit| śōphōdarārśō- grahaṇī- dōṣa- mūtra- grahārucīḥ| gulmaplīhaghr̥tavyāpadgarapāṇḍvāmayāñjayēt| naivaṁ takraṁ kṣatē dadyānnōṣṇakālē na durbalē| na mūrcchhābhramadāhēṣu na rōgē raktapaittikē||39||
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्| शोफोदरार्शो- ग्रहणी- दोष- मूत्र- ग्रहारुचीः| गुल्मप्लीहघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयाञ्जयेत्| नैवं तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले| न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके||३९||
🔊 Audio coming soon
takraṁ daṇḍēna mathitāddadhnaḥ uddhr̥tē' vā snēhē| tattakraṁ laghutvādiyuktam| ghr̥tavyāpat ghr̥tasyātipānādutpannō rōgaḥ| garaḥ vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ(u0na0a0-40)|| 39||
Adhikarana mastuguNAH (40) · Śloka 40
tadvanmastu strōtaśśōdhi viṣṭambhajillaghu||40||
तद्वन्मस्तु स्त्रोतश्शोधि विष्टम्भजिल्लघु||४०||
🔊 Audio coming soon
tadvattakravat guṇairmastu vijñēyaṁ, mastunaḥ strōtaḥśōdhakatvēna viṣṭambhanāśakatvēna ca viśēṣaḥ| takrasya strōtaśśōdhakatvē'pi mastunō'tiśayaḥ|| 40||
Adhikarana navanItaguNAH (41) · Śloka 41
śītaṁ svādu kaṣāyāmlaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam| yakṣmārśō'rditapittāsr̥gvātajid grāhi dīpanam||41||
शीतं स्वादु कषायाम्लं नवनीतं नवोद्धृतम्| यक्ष्मार्शोऽर्दितपित्तासृग्वातजिद् ग्राहि दीपनम्||४१||
🔊 Audio coming soon
navōddhr̥taṁ sadya uddhr̥taṁ navanītaṁ, śītaṁ śītavīryaṁ madhuraṁ ca kaṣāyāmlatvēna ca yuktam| rājayakṣmādināśanaṁ saṁgrāhi yad dravān bhāvānpiṇḍīkarōti|| 41||
Adhikarana kShIroddhRutanavanItaguNAH (42) · Śloka 42
kṣīrōdbhavaṁ tu saṁgrāhi raktapittākṣirōgajit||42||
क्षीरोद्भवं तु संग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||४२||
🔊 Audio coming soon
kṣīrōdbhavanavanītaṁ raktapittākṣirōgaṁ nāśayati saṁgrāhi ca| kṣīrōdbhavaṁ yat kṣīramēva mathitvōtpāditam|| 42||
Adhikarana GRutaguNAH (43) · Śloka 43
śastaṁ dhīsmr̥timēdhāgnibalāyuḥ śukracakṣuṣām| bālavr̥ddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām| kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām| vātapittaviṣōnmādaśōṣālakṣmījvarāpaham| snōhānāmuttamaṁ śītaṁ vayasaḥsthāpanaṁ ghr̥tam| sahasravīryaṁ vidhibhiḥ śr̥taṁ karmasahasrakr̥t||43||
शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुः शुक्रचक्षुषाम्| बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्| क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्| वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्| स्नोहानामुत्तमं शीतं वयसःस्थापनं घृतम्| सहस्रवीर्यं विधिभिः शृतं कर्मसहस्रकृत्||४३||
🔊 Audio coming soon
ghr̥taṁ tu dhīprabhr̥tīnāmagniglapitātmāntānāṁ śastaṁ hitam| dhīḥ buddhirvastugrahaṇē śaktiḥ| mēdhā prajñā vastuvivēkaśaktiḥ| prajādyarthināñca prajā apatyaṁ śukrasya saphalatākaramityarthaḥ| vayaḥsthāpanaṁ jarayā vinā vayaḥsthāpayatīti vayaḥsthāpanam| sahasravīryamanēkaśaktiḥ| tathā vidhibhiḥ vidhānaiḥ nānāvidhābhiḥ yōjanābhiḥ| karmasahasrakr̥t anēkakāryakr̥dityarthaḥ|| 43||
Adhikarana purANaGRutaguNAH (44) · Śloka 44
madāpasmāramūrcchāyaśiraḥkarṇākṣiyōnijān| purāṇaṁ jayati vyādhīn vraṇaśōdhanarōpaṇam| pūrvōktāṁścādhikānkuryād guṇāṁstadamr̥tōpamam||44||
मदापस्मारमूर्च्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्| पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्| पूर्वोक्तांश्चाधिकान्कुर्याद् गुणांस्तदमृतोपमम्||४४||
🔊 Audio coming soon
tacca ghr̥taṁ purāṇamatītabahukālaṁ madādīn vyādhīn jayati| vraṇānāṁ paicchilyādikaṁ śōdhayati| vraṇāṁśca rōpayati| tacca purāṇaṁ pūrvōktān sāmānyaghr̥tōktān guṇānādhikyēna karōti| amr̥tōpamañca|| 44||
Adhikarana GRutamaNDaguNAH (45) · Śloka 45
tadvacca ghr̥tamaṇḍō'pi rūkṣastīkṣṇastanuśca saḥ||45||
तद्वच्च घृतमण्डोऽपि रूक्षस्तीक्ष्णस्तनुश्च सः||४५||
🔊 Audio coming soon
ghr̥tamaṇḍō'pi ghr̥taguṇānadhikaṁ kuryādamr̥tōpamaśca rūkṣatvēna tīkṣṇatvēna tanutvēna cāsya viśēṣaḥ| maṇḍa uparibhavaḥ svacchaḥ||45||
Adhikarana kIlATAdikShIravikAraguNAH (46) · Śloka 46
balyāḥ kīlāṭakūcīkātakrapiṇḍakamōraṭāḥ| sakṣīraśākapīyūṣā rōcanā vahnisādanāḥ| śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudōṣalāḥ||46||
बल्याः कीलाटकूचीकातक्रपिण्डकमोरटाः| सक्षीरशाकपीयूषा रोचना वह्निसादनाः| शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४६||
🔊 Audio coming soon
kīlāṭādayaḥ sarvē kṣīravikārāḥ tadvikr̥tivikārāśca| balakarā rūcyāḥ agnināśanāḥ śukrādikarāśca viṣṭambhinō guravō dōṣalāśca| dōṣalā apathyatvēna vikārakāriṇaḥ| kīlāṭāḥ takrādikr̥tāḥ| kūcīkāḥ kṣīrakīlāṭikāḥ| mōraṭaḥ kṣīrasadr̥śaḥ kīlāṭikaḥ| pīḍana uttarāpathē prasiddhaḥ| ghanavastrabaddhaṁ svayaṁ srutadbhāgaṁ piṇḍībhūtaṁ takraṁ takrapiṇḍakaḥ kṣīraśākaṁ prasiddhaṁ, pīyūṣaṁ sadyaḥprasūtāyāḥ kṣīrakr̥tam dadhi|| 46||
Adhikarana dadhighRutAdInAM kShIraguNAtideshaH (47) · Śloka 47
vidyāddadhighr̥tādīnāṁ guṇadōṣān yathā payaḥ||47||
विद्याद्दधिघृतादीनां गुणदोषान् यथा पयः||४७||
🔊 Audio coming soon
dadhighr̥tānāñca payōguṇānatikramēṇa guṇān vidyāt| tēna ētaduktaṁ bhavati-yathā svādupākarasamityādinā sāmānyēna kṣīraguṇā uktāḥ tadvat sāmānyēna dadhyādiguṇā api| viśēṣākāṁkṣāyāṁ tu dadhyādīnāṁ satsvapi prakr̥tibhūtakṣīraguṇānvayō'pi grāhyaḥ|| 47||
Adhikarana varAvarakShIraghRute (48) · Śloka 48
gavyē kṣīraghr̥tē śrēṣṭhē ninditē cāvisambhavē||48||
गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे||४८||
🔊 Audio coming soon
vargārthaṁ nirdhārayati-kṣīraṁ ghr̥taṁ ca gavyaṁ śrēṣṭham| āvikaṁ ninditam| prādhānyāttu kṣīraghr̥tayōrēva grahaṇam|| 48|| (3) ikṣuvargaḥ
Adhikarana (3) ikShuvargaH ikShurasaguNAH (49) · Śloka 49
ikṣōḥ rasō guruḥ snigdhō br̥ṁhaṇaḥ kaphamūtrakr̥t| vr̥ṣyaḥ śītaḥ pavanajit bhuktē vātaprakōpanaḥ| raktapittapraśamanaḥ svādupākarasō saraḥ|49|
इक्षोः रसो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्| वृष्यः शीतः पवनजित् भुक्ते वातप्रकोपनः| रक्तपित्तप्रशमनः स्वादुपाकरसो सरः|४९|
🔊 Audio coming soon
ikṣurasavargō dravaprasaṅgēnōcyatē| ikṣō rasaḥ saratvādiguṇayuktaḥ, br̥ṁhaṇō vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ(sū0a0-28) pavanajidvātanāśanaḥ| bhuktē bhuktamātrē pītō vātaprakōpanaḥ|| 49||
Adhikarana dantapIDitekShurasaguNAH (49) · Śloka 49
sō'grē salavaṇō dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ||49||
सोऽग्रे सलवणो दन्तपीडितः शर्करासमः||४९||
🔊 Audio coming soon
sa ca rasaḥ agrē ikṣōḥ prāntē jātaḥ salavaṇaḥ īṣat lavaṇaḥ dantapīḍitō'yantrakālādyanupahatatvād guṇaiḥ śarkarayā samaḥ||49||
Adhikarana yAntrikekShurasaguNAH (50) · Śloka 50
mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālavidhr̥tyā ca vikr̥tiṁ yāti yāntrikaḥ| vidāhī guruviṣṭambhī tēnāsau...................||50||
मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्| किञ्चित्कालविधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः| विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ...................||५०||
🔊 Audio coming soon
yastu yāntrikō yantrapīḍitō mūlādimiśrapīḍanāt malasaṅkarādvaikr̥tyaṁ prāpnōtyatō'sau yāntrikō vidāhī viṣṭambhakaraśca| jantujagdhaḥ krimibhakṣitaḥ, vidāhī saumyabhāvavidahanaśīlaḥ| hētunirdēśō hētvabhāvāt kāryābhāvapratipādanārthaḥ| raktapittē ca viśiṣṭē viśēṣēṇa vidahanaśīlasyāpi prayōgō na viruddhaḥ|| 50||
Adhikarana pauNDrakAdInAM guNAH (51) · Śloka 51
.................tatra pauṇḍrakaḥ| śaityaprasādamādhuryairvarastamanu vāṁśikaḥ| śataparvakakāṁtāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca sōṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ||51||
.................तत्र पौण्ड्रकः| शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः| शतपर्वककांतारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्| सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||५१||
🔊 Audio coming soon
tatra cēkṣurasēṣu madhyē pauṇḍrakaḥ śaityēna prasannatvēna mādhuryēṇa ca śrēṣṭhaḥ sarvēkṣurasēbhyaḥ| tamanu vāṁśikaḥ śaityādibhiḥ pauṇḍrakāddhīnō vāṁśika ityarthaḥ| śataparvakādayaśca rasāḥ kramāduttarōttaraṁ śaityādibhirhīnāḥ| tē ca śataparvakādayaḥ īṣatkṣāratvēna yuktāḥ īṣatkaṣāyarasā īṣaduṣṇavīryāḥ kiñcidvidāhinaśca|| 51||
Adhikarana phANitaguNAH (52) · Śloka 52
phāṇitaṁ gurvabhiṣyandi cayakr̥nmūtraśōdhanaṁ||52||
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनं||५२||
🔊 Audio coming soon
phāṇitaṁ kṣudraguḍībhūtamikṣurasaḥ| tat gurvabhiṣyandi tridōṣasañcayakr̥t| mūtrasaṁśōdhanaṁ mūtramativāhayati|| 52||
Adhikarana dhautAdiBEdena dhautaguDaguNAH (53) · Śloka 53
nātiślēṣmakarō dhautaḥ sr̥ṣṭamūtraśakr̥dguḍaḥ| prabhūtakr̥mimajjāsr̥ṅmēdōmāṁsakaphō'paraḥ||53||
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः| प्रभूतकृमिमज्जासृङ्मेदोमांसकफोऽपरः||५३||
🔊 Audio coming soon
guḍaḥ saṁskāravaśēna nirmalaḥ nātiślēṣmakara īṣat ślēṣmakara ityarthaḥ| tathā mūtraṁ śakr̥cca sr̥jati bahiḥ kṣipati| tathā aparaḥ adhautaḥ prabhūtān krimyādīn karōtītyupacārāt sa ēvōktaḥ|| 53||
Adhikarana purANanavaguDaguNAH (54) · Śloka 54
hr̥dyaḥ purāṇaḥpathyaśca navaḥ ślēṣmāgnisādakr̥t||54||
हृद्यः पुराणःपथ्यश्च नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||५४||
🔊 Audio coming soon
sa ēva ca guḍaḥ purāṇō hr̥dyaḥ śarīrasya ca pathyaḥ; navastu kaphamagnisādaṁ ca karōti|| 54||
Adhikarana matsyaNDikA-khaNDa-sharkarAguNAH (55) · Śloka 55
vr̥ṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahā| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ kramēṇa guṇavattamāḥ||55||
वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहा| मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||५५||
🔊 Audio coming soon
matsyaṇḍikādayastrayō vr̥ṣyatvādiyuktāḥ kramēṇa| pūrvasmāt uttarō vr̥ṣyatvādibhiratiśayēna yuktaḥ| matsyaṇḍikāguḍā nirmalāḥ prasiddhāśca lōkē| tatō'pi saṁskārēṇa guṇaiścādhikaḥ khaṇḍaḥ| tatō'pi sitā śarkarā|| 55||
Adhikarana yAShaSarkarAdInAM guNAH (56) · Śloka 56
tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāṣaśarkarā| tridōṣaghnī sitā kāśēkṣudarbhacchadasaṁbhavā||56||
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया याषशर्करा| त्रिदोषघ्नी सिता काशेक्षुदर्भच्छदसंभवा||५६||
🔊 Audio coming soon
yāṣaśarkarā tu tadguṇā matsyaṇḍikādiguṇā tiktamadhurakaṣāyarasā ca| yāṣaśarkarā lōkē yavāṣaśarkarēti prasiddhā| kēcid bruvanti-durālabhārasēna sā kriyata iti|| 56||
Adhikarana sarvasharkarAguNAH (57) · Śloka 57
dāhatr̥ṭcchardimūrcchāsr̥kpittaghnyaḥ sarvaśarkarāḥ||57||
दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५७||
🔊 Audio coming soon
ētā anyāśca kāścana sarvāḥ śarkarāḥ dāhādināśanāḥ (ca0sū0a0-27, 238-242)|| 57||
Adhikarana sharkarAphANitayorvarAvaratvam (58) · Śloka 58
śarkarēkṣuvikārāṇāṁ phāṇitaṁ ca varāvarē||58||
शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे||५८||
🔊 Audio coming soon
vargārthaṁ nirdhārayati| ikṣuvikārāṇāṁ madhyē śarkarā śrēṣṭā| phāṇitamaśrēṣṭhamiti|| 58||
Adhikarana madhunaH madhusharkarAyAshca guNAH (59) · Śloka 59
cakṣuṣyaṁ chēdi tr̥ṭślēṣmaviṣahidhmāsrapittanut| kuṣṭhamēhakr̥micchardiśvāsakāsātisārajit| vraṇaśōdhanasandhānarōpaṇaṁ vātalaṁ madhu| rūkṣaṁ kaśāyamadhuraṁ tattulyā madhuśarkarā||59||
चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्| कुष्ठमेहकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्| व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु| रूक्षं कशायमधुरं तत्तुल्या मधुशर्करा||५९||
🔊 Audio coming soon
śarkarāyōniprasaṅgēna madhunō'pi guṇā ucyantē| madhu makṣikaṁ vātalaṁ cakṣuṣaśca pathyam| cchēdi vicchēdi yattaikṣṇāddēhē piṇḍitān bhāvān cchinatti vibhajati, tr̥ḍādīṁśca nāśayati| vraṇānāṁ śōdhanaṁ tat yat pūyapaicchilyādiprērakam| sandhānaṁ tat yat dvau vraṇōṣṭhāvēkīkarōti| rōpaṇaṁ prasiddham| tathā madhu rūkṣam| rasēna ca kaṣāyamadhuram| asya ca sarvātmakasyāpi prabhāvādvānumīyatē vātalatvādiyōgaḥ| tattulyā madhusamā guṇairmadhuśarkarā|| 59||
Adhikarana uShNena madhuno virodhaH (60) · Śloka 60
uṣṇamuṣṇārtamuṣṇē ca yuktaṁ cōṣṇairnihanti tat| viṣānvayatvēnaviṣapuṣpēbhyō'pi yatō madhu| kurvatē tē svayaṁ yacca saviṣā bhramarādayaḥ||60||
उष्णमुष्णार्तमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्| विषान्वयत्वेनविषपुष्पेभ्योऽपि यतो मधु| कुर्वते ते स्वयं यच्च सविषा भ्रमरादयः||६०||
🔊 Audio coming soon
tacca madhu uṣṇaṁ nihanti mārayati| uṣṇārtaṁ ca puruṣaṁ mārayati| ata ucyatē- viṣānvayatvēna| kutō viṣānvayatvaṁ madhunaḥ ata āha- viṣapuṣpēbhyō'pi yatō madhu kurvanti tatkr̥taḥ| na kēvalamanyapuṣpēbhyaḥ ityapi śabdasyārthaḥ| yadyasmācca bhramarādayaḥ svayaṁ śarīrēṇaiva saviṣā madhu kurvantyata uṣṇādiyuktaṁ mārayati (su0sū0 45-144)|| 60||
Adhikarana madhunaH uShNavirodhasyApavAdaH (61) · Śloka 61
pracchardanē nirūhē ca madhūṣṇaṁ na nivāryatē| alabdhapākamāśvēva tayōryasmānnivartatē||61||
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते| अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||६१||
🔊 Audio coming soon
tacca madhu pracchardanē vamanē nirūhē cōṣṇamapi na nivāryatē| yataḥ apakvamāśvēva prayuktaṁ nivartatē punarāgacchati|| 61||
Adhikarana madhuno hitA mAtrA (62) · Śloka 62
gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṁ hitaṁ madhu| na hi kaṣṭatamaṁ kiñcittadajīrṇādyatō naram| upakramavirōdhatvātsadyō hanyādyathā viṣam||62||
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु| न हि कष्टतमं किञ्चित्तदजीर्णाद्यतो नरम्| उपक्रमविरोधत्वात्सद्यो हन्याद्यथा विषम्||६२||
🔊 Audio coming soon
gurutvāditō hētōḥ śarīrē cālpaṁ pathyam| tathā ca madhunaḥ ajīrṇādanyatkaṣṭamaṁ na vidyatē| kutaḥ? yatō viruddhōpakramatvādviṣavannaraṁ nāśayati| ajīrṇē hyuṣṇōdakapānādikaṁ vihitam| tacca madhunō viruddham| atha ca śītā kriyā kriyatē| sā hyajīrṇē'pyapathyā| ata upakramavirōdhaḥ (ca0sū0a027-248)|
Adhikarana madhuno yogavAhitvam (63) · Śloka 63
nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu| vr̥ṣyayōgairatō yuktaṁ vr̥ṣatāmanuvartatē||63||
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु| वृष्ययोगैरतो युक्तं वृषतामनुवर्तते||६३||
🔊 Audio coming soon
tacca madhu nānādravyasvarūpatvādatyarthaṁ yōgavāhitvēna yuktam| tēnaitaduktaṁ bhavati-sarvāḥ śaktayaḥ prasēvakavattatra sthitāḥ kēvalaṁ yā yā śaktiḥ saṁyōgidravyē śaktiṁ sahāyabhūtāmāsādayati sā sā tāmatiśayēnābhivyanakti| ētadēva hi yōgavāhitvaṁ yat svaguṇāparityāgēnāṁśēna sādr̥śyāt parasya ca śaktiparipūraṇamata ēva kāraṇādvr̥ṣyayōgairyuktaṁ madhu vr̥ṣyatāṁ yāti| ētāvatā hi vr̥ṣyayōgasya tu śaktiḥ tēna paripūritā bhavati|| 63||
Adhikarana madhuno BedAH teShAM shreShThatvAdi ca (64) · Śloka 64
bhrāmaraṁ pauṣpikaṁ kṣaudraṁ mākṣikaṁ ca yathōttaram| varaṁ jīrṇaṁ ca tēṣvantyē dvē ēva hyupayōjayēt||64||
भ्रामरं पौष्पिकं क्षौद्रं माक्षिकं च यथोत्तरम्| वरं जीर्णं च तेष्वन्त्ये द्वे एव ह्युपयोजयेत्||६४||
🔊 Audio coming soon
bhramarādibhiśca kr̥taṁ madhu yathōttaraṁ śrēṣṭham| yadyasmāduttaraṁ tattasmāt śrēṣṭhamiti| jīrṇaṁ purāṇaṁ madhu śrēṣṭham| tēṣu bhramarādiṣu madhyē dvē ēvāntyē kṣaudraṁ mākṣikañca pathyatvādupayōjayēt| iti ikṣuvargaḥ||64||
Adhikarana (4) tailavargaH tailasAmAnyaguNAH tilatailaguNAshca (65) · Śloka 65
tailaṁ svayōnivattatra mukhyaṁ tīkṣṇaṁ vyavāyi ca| tvagdōṣakr̥dacakṣuṣyaṁ sūkṣmōṣṇaṁ kaphakr̥nna ca| kr̥śānāṁ br̥ṁhaṇāyālaṁ sthūlānāṁ karśanāya ca| baddhaviṭkaṁ kr̥mighnañca saṁskārātsarvarōgajit||65||
तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च| त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च| कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च| बद्धविट्कं कृमिघ्नञ्च संस्कारात्सर्वरोगजित्||६५||
🔊 Audio coming soon
dravatvāttailamucyatē| tailaṁ svayōnivatsarvaṁ tailaṁ svakāraṇa samaguṇam| tatra tailēṣu madhyē mukhyaṁ tilōdbhavaṁ tīkṣṇam| vyavāyi vyāptiśīlam| yaddēhaṁ vyāpya pākaṁ yāti| tvagdōṣakr̥t pānābhyāsēna tvacaṁ dūṣayati| yaistu tvagdōṣaharamityuktaṁ tairvātādikē abhyaṅgēna| athavā tvagdōṣaṁ kr̥ntatīti tvagdōṣakr̥diti| kr̥ticchēdanē (6-pa0) ityasya dhātōḥ prayōgaḥ| cakṣuṣaścāhitam, sūkṣmasrōtaḥpravēśi| uṣṇavīryam| tilōdbhavatvācchlēṣmakaratvaṁ prāptamata ucyatē-kaphakr̥nna cēti| saṁskāravaśāt kr̥śasya braṁhaṇāyālaṁ paryāptam| sthūlānāṁ ca karśanāya| athavā kēvalamapi yēnaiva hētunā srōtaḥśōdhakatvādinā kr̥śānāṁ braṁhaṇāya alaṁ paryāptam, tēnaiva hētunā sthūlānāṁ karśanāyēti na kaścid virōdhaḥ| asyaiva ca pakṣasya yuktatvaṁ saṁskārāt sarvarōgajiditi svayaṁ pāṭhāt| viṣaṁ purīṣaṁ badhnāti grathayatīti baddhaviṭkam| saṁskāraṁ pratirōgaṁ viśiṣṭamāśritya sarvarōgajit|| 65||
Adhikarana tailaprayogasyetihAsaH (66) · Śloka 66
tailaprayōgādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalā yuddhē daityādhipatayaḥ purā||66||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः| आसन्नतिबला युद्धे दैत्याधिपतयः पुरा||६६||
🔊 Audio coming soon
tailaprayōgānitihāsarūpēṇa kathayati- tailaprayōgādityādinā| daityādhipatayaḥ purō yuddhē atibalāḥ jarādiharahitāśca āsan|| 66||
Adhikarana eraNDatailaguNAH (67) · Śloka 67
satiktōṣaṇamairaṇḍaṁ tailaṁ svādu saraṁ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṁ viṣamajvaram| rukchōphō ca kaṭīguhyakōṣṭhapr̥ṣṭhāśrayō jayēt||67||
सतिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु| वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्| रुक्छोफो च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयो जयेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
ēraṇḍaṁ tailaṁ tu īṣattiktakaṭukaṁ, rasēna madhuraṁ vardhmādīn jayēt kaṭyādisthitau tu rukchōphō nāśayati|| 67||
Adhikarana rakteraNDatailaguNAH (68) · Śloka 68
tīkṣṇōṣṇaṁ picchilaṁ visraṁ raktairaṇḍōdbhavantvati||68||
तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं रक्तैरण्डोद्भवन्त्वति||६८||
🔊 Audio coming soon
lōhitairaṇḍatailamatiśayēna taikṣṇyādiyuktam|| 68||
Adhikarana sarShapatailaguNAHumAkusumbhatailaguNAH (69) · Śloka 69
kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tīkṣṇaṁ kaphaśukrānilāpaham| laghu pittāsrakr̥tkōṭhakuṇṭhākṣō vraṇajantujit| umākuaumbhajañcōṣṇaṁ tvagdōṣakaphapittakr̥t||69||
कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्| लघु पित्तास्रकृत्कोठकुण्ठाक्षो व्रणजन्तुजित्| उमाकुऔम्भजञ्चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्||६९||
🔊 Audio coming soon
umātailaṁ kusumbhatailaṁ cōṣṇavīryaṁ tvagdōṣaṁ karōti pittaślēṣmāṇau ca|| 69||
Adhikarana dantyAditailAnAM sAmAnyaguNAH (70) · Śloka 70
dantīmūlakarakṣōghnakarañcāriṣṭaśigrujam| suvarcalēṅgudīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam| saralāgurudēvahvaśiṁśapāsārajanma ca| tuvarāru0karōthyañca tīkṣṇaṁ kaṭvasrapittakr̥t| arśaḥkuṣṭhakrimiślēṣmaśukramēdōnilāpaham||70||
दन्तीमूलकरक्षोघ्नकरञ्चारिष्टशिग्रुजम्| सुवर्चलेङ्गुदीपीलुशङ्खिनीनीपसम्भवम्| सरलागुरुदेवह्वशिंशपासारजन्म च| तुवरारु०करोथ्यञ्च तीक्ष्णं कट्वस्रपित्तकृत्| अर्शःकुष्ठक्रिमिश्लेष्मशुक्रमेदोनिलापहम्||७०||
🔊 Audio coming soon
dantyādijaṁ tailaṁ taikṣṇyādiguṇayuktam| rakṣōghnaṁ sārṣapam| saralādīnāṁ sāraśabdēna sambandhaḥ|| 70||
Adhikarana kara~jcanimbatailaguNAH (71) · Śloka 71
karañcanimbajē tiktē nātyuṣṇē tatra nirdiśēt||71||
करञ्चनिम्बजे तिक्ते नात्युष्णे तत्र निर्दिशेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
karañcanimbatailayōstu kaṭutvāpavādastiktatvam| nātyantōṣṇavīryē cēmē|| 71||
Adhikarana saralatailaguNAH (72) · Śloka 72
kaṣāyatiktakaṭukaṁ sāralaṁ vraṇaśōdhanam||72||
कषायतिक्तकटुकं सारलं व्रणशोधनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
saralakāṣṭhasārajaṁ tailaṁ kaṣāyādirasaṁ vraṇaśōdhanañca| atra kaṣāyatiktatvaṁ vraṇaśōdhanatvaṁ cādhikam|| 72||
Adhikarana tuvarAruShkaratailaguNAH (73) · Śloka 73
bhr̥śōṣṇē tīkṣṇakaṭukē tuvarāruṣkarōdbhavē| viśēṣātkrimikuṣṭhaghnē tatōrdhvādhō virēcanē||73||
भृशोष्णे तीक्ष्णकटुके तुवरारुष्करोद्भवे| विशेषात्क्रिमिकुष्ठघ्ने ततोर्ध्वाधो विरेचने||७३||
🔊 Audio coming soon
tuvarāruṣkaratailayōstaikṣṇyādyatiśayaḥ| arśaḥkrimikuṣṭhanāśanē cātiśayaḥ| ūrdhvādhōvirēcanaṁ vamanavirēcanābhyāṁ dōṣanirharaṇam| tēnādhikē|| 73||
Adhikarana akShAditailAnAM guNAH (74) · Śloka 74
akṣātimuktakākṣōḍanālikēramadhūkajam| trapusairvārukuṣmāṇḍuślēṣmātakapriyālajam| vātapittaharaṁ kēśyaṁ ślēṣmalaṁ guru śītalam||74||
अक्षातिमुक्तकाक्षोडनालिकेरमधूकजम्| त्रपुसैर्वारुकुष्माण्डुश्लेष्मातकप्रियालजम्| वातपित्तहरं केश्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्||७४||
🔊 Audio coming soon
akṣātimuktakāditailaṁ vātapittaharatvādiyuktam| akṣaṁ bibhitakam| atimuktakaṁ mādhavīphalam|| 74||
Adhikarana shrIparNIkiMshukatailaguNAH (75) · Śloka 75
pittaślēṣmapraśamanaṁ śrīparṇīkiṁśukōdbhavam||75||
पित्तश्लेष्मप्रशमनं श्रीपर्णीकिंशुकोद्भवम्||७५||
🔊 Audio coming soon
śrīparṇīkiṁśukatailaṁ pittaślēṣmapraśamanam| śrīparṇī kāśmarī| kiṁśukaḥ palāśaḥ|| 75||
Adhikarana taileshu varAvaratvAnirUpaNam (76) · Śloka 76
tilatailaṁ varaṁ tēṣu kausumbhamavaraṁ param||76||
तिलतैलं वरं तेषु कौसुम्भमवरं परम्||७६||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca tailēṣu madhyē tilatailaṁ pathyatvēnātiśrēṣṭham, tadviparītaṁ kausumbham|| 76||
Adhikarana vasAdInAM svarUpaM guNAshca (77) · Śloka 77
vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau| māṁsānugasvarūpau ca vidyānmēdō'pi tāviva||77||
वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ| मांसानुगस्वरूपौ च विद्यान्मेदोऽपि ताविव||७७||
🔊 Audio coming soon
snēhaprasaṅgēnēdamapyucyatē| vasā nāma tanumēdōrupaṁ śuddhamāṁsasnēhaḥ| majjā ca dhātu| tau vātaṁ nāśayataḥ| balapittakaphāṁśca kurutaḥ| yasya prāṇinaḥ sambandhinau tanmāṁsasadr̥śasvarūpau ca| mēdō'pi vasāmajjñōḥ svarūpam|| 77||
Adhikarana varAvaravasAH (78) · Śloka 78
baulūkī śaukarī pākahaṁsajā kukkudōdbhavā| vasā śrēṣṭhā svavargēṣu kumbhīramahiṣōdbhavā| kākamadguvasā tadvatkāraṇḍōtthā ca ninditā||78||
बौलूकी शौकरी पाकहंसजा कुक्कुदोद्भवा| वसा श्रेष्ठा स्ववर्गेषु कुम्भीरमहिषोद्भवा| काकमद्गुवसा तद्वत्कारण्डोत्था च निन्दिता||७८||
🔊 Audio coming soon
bulukyādīnāṁ caturṇāṁ vasāḥ svavargēṣu kramēṇa matsyamahāmr̥gāpcaraviṣkirēṣu pathyatvēna śrēṣṭhāstadvatsvargēṣu madhyē kumbhīrādivasā aśrēṣṭhāḥ|| 78||
Adhikarana medaHsu varAvaraBedaH (79) · Śloka 79
śākhādamēdasāṁ cchāgaṁ hāstinaṁ ca varāvarē||79||
शाखादमेदसां च्छागं हास्तिनं च वरावरे||७९||
🔊 Audio coming soon
śākhādānāṁ madhyē cchāgaṁ mēdaḥ śrēṣṭham| yē śākhāḥ prāyō bhañjatē tē śākhādāḥ| na tu bhūyiṣṭhaṁ tr̥ṇādi, svabhāvēnaiva| iti tailavargaḥ|
Adhikarana (5) madyavargaH madyasAmAnyaguNAH (80) · Śloka 80
dīpanaṁ rōcanaṁ madyaṁ tīkṣṇōṣṇaṁ tuṣṭipuṣṭidam| sasvādutiktakaṭukamamlapākarasaṁ saram| sakaṣāyaṁ svarārōgyapratibhāvarṇakr̥llaghu| naṣṭanidrātinidrēbhyō hitaṁ pittāsradūṣaṇam| kr̥śasthūlahitaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ srōtōviśōdhanam| vātaślēṣmaharaṁ yuktyā pītaṁ viṣavadanyathā||80||
दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्| सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्| सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु| नष्टनिद्रातिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्| कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्| वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा||८०||
🔊 Audio coming soon
madyamucyatē-sarvaṁ madyaṁ dīpanādiguṇayuktam| tuṣṭirmanaḥparitōṣaḥ| puṣṭiḥ śarīrapōṣaḥ| naṣṭanidrasya cātinidrasya cāhāraviśēṣādvaiparītyaṁ karōti, prabhāvādvā| ēvaṁ kr̥śasthūlayōrapi| yuktyā mātrādikayā pītamēvaṅguṇam| ayuktyā viṣasadr̥śam sā ca yuktirmadātyayacikitsatē (ci0a0-9) vakṣyamāṇā, ācaraṇaṁ vā|| 80||
Adhikarana nava-purANamadyaguNAH (81) · Śloka 81
guru tridōṣajananaṁ navaṁ jīrṇamatō'nyathā||81||
गुरु त्रिदोषजननं नवं जीर्णमतोऽन्यथा||८१||
🔊 Audio coming soon
tatra sarvaṁ madyaṁ navamanatītasaṁvatsaraṁ guru tridōṣakarañca| kēṣāñcijjātānāṁ katipayadivasaparivāsō navatvam| kramēṇa ca tannāśaḥ| jīrṇaṁ purāṇamētadviparītam|| 81||
Adhikarana madyapAne visheShaniyamAH (82) · Śloka 82
pēyaṁ nōṣṇōpacārēṇa na viriktakṣudhāturaiḥ| nātitīkṣṇamr̥dusvacchaghanaṁ vyāpannamēva vā||82||
पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः| नातितीक्ष्णमृदुस्वच्छघनं व्यापन्नमेव वा||८२||
🔊 Audio coming soon
tacca madyamuṣṇōpacārēṇa na pēyam| uṣṇaṁ vēśmāhārādikaṁ upacārō yasyēti| kr̥tavirēcanēna cā''dōṣasāmāmyānna pēyam| atitaikṣṇyamārdavādiyuktaṁ ca na pēyam| vyāpannaṁ dēśakālādyupahatam|| 82||
Adhikarana surAguNAH (83) · Śloka 83
gulmōdarārśō grahaṇīśōṣahr̥t snēhanī guruḥ| surā'nilaghnīḥ mēdō'sr̥kstanyamūtrakaphāvahā||83||
गुल्मोदरार्शो ग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः| सुराऽनिलघ्नीः मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||८३||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ madyaviśēṣā ucyantē-surā gulmādināśinī mēdōraktādikarī ca| surā piṣṭakr̥tā ghanā śvētā|| 83||
Adhikarana vAruNIguNAH (84) · Śloka 84
tadguṇā vāruṇī hr̥dyā laghustīkṣṇā nihanti ca| śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān||84||
तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च| शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||८४||
🔊 Audio coming soon
vāriṇī nāma surā tadguṇā anantarōktasurāsamaguṇā| iyaṁ tu laghvī tīkṣṇā ca, śūlādīṁśca nihanti| vibandhaḥ srōtasa upalēpēna dōṣādīnāmavahanam|| 84||
Adhikarana jagalamedakayorguNAH (85) · Śloka 85
śūlapravāhāhikāṭōpatr̥ṣṇāśōphārśasāṁ hitaḥ| jagalaḥ pācanō grāhi rūkṣastadvacca mēdakaḥ||85||
शूलप्रवाहाहिकाटोपतृष्णाशोफार्शसां हितः| जगलः पाचनो ग्राहि रूक्षस्तद्वच्च मेदकः||८५||
🔊 Audio coming soon
jagalō vāruṇyāḥ surayā adhōbhāgō ghanaḥ śōlapravāhikādiharaḥ| pravāhikā nistānikā| āṭōpō jaṭharē vāyunā niścalēna saśabdaṁ pūraṇam| tathā pācanaḥ saṁgrahaṇō rūkṣaśca| mēdakō nāma jagalasyādhōbhāgō guṇairjagalavadvijñēyaḥ|| 85||
Adhikarana bakkasaguNAH (86) · Śloka 86
bakkasō hr̥tasāratvādviṣṭambhī dōṣakōpanaḥ||86||
बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी दोषकोपनः||८६||
🔊 Audio coming soon
bakkasō nāma pānīyēna madyakalkapīḍanēna hr̥tasāratvādviṣṭambhī tridōṣakōpanaśca|| 86||
Adhikarana baibhItakIsurAguNAH (87) · Śloka 87
nātitīvramadā laghvī tathyā baibhītakī surā| vraṇē pāṇḍvāmayē kuṣṭhē na cātyarthaṁ virudhyatē||87||
नातितीव्रमदा लघ्वी तथ्या बैभीतकी सुरा| व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||८७||
🔊 Audio coming soon
bibhītakasya surā atitīvraṁ madaṁ na janayati| laghvī pathyā| vraṇādiṣu cātyarthaṁ na viruddhā||87||
Adhikarana yavasurAyAH guNAH (88) · Śloka 88
viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridōṣalā||88||
विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला||८८||
🔊 Audio coming soon
yavasurā viṣṭambhakarī garvī rūkṣā tridōṣakarā ca|| 88||
Adhikarana kauhalImadhUlakasurayorguNAH (89) · Śloka 89
kauhalī br̥ṁhaṇī gaurvī slēṣmalastu madhūlakaḥ||89||
कौहली बृंहणी गौर्वी स्लेष्मलस्तु मधूलकः||८९||
🔊 Audio coming soon
kauhalī surā br̥ṁhaṇī gaurvī ca| madhūlakaḥ ślēṣmakaraḥ| sarvaṁ madyamasañjātaṁ madhūlaka iti smr̥taḥ|| 89||
Adhikarana ariShTaguNAH (90) · Śloka 90
yathādravyaguṇō'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ| grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥśōṣaśōphōdarajvarān| hanti gulmakr̥miplīhaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ||90||
यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः| ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोषशोफोदरज्वरान्| हन्ति गुल्मकृमिप्लीहः कषायकटुवातलः||९०||
🔊 Audio coming soon
ariṣṭasandhānamucyatē| sa hi yairyaidraivyaiḥ siddhastēṣāṁ guṇānanugacchati| sarvaiśca dīpanatvādibhirmadyaguṇairadhikaḥ| grahaṇyādakāṁśca rōgānnāśayati| kaṣāyakaṭurasō vātakaraśca|| 90||
Adhikarana mArdvIkamadyaguNAH (91) · Śloka 91
mārdvīkaṁ lēkhanaṁ hr̥dyaṁ nātyuṣṇaṁ madhuraṁ saram| alpapittānilaṁ pāṇḍumēhārśaḥkr̥mināśanam||91||
मार्द्वीकं लेखनं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्| अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||९१||
🔊 Audio coming soon
mārdvīkaṁ drākṣārasaṁ lēkhanatvādiyuktam| pittamanilaṁ cānyamadyāpēkṣyā svalpaṁ karōti| pāṇḍvādināśanañca| yō'titaikṣṇyācchlēṣmādikaṁ vilikhiti sa lēkhanam|| 91||
Adhikarana khArjUramadyaguNAH (92) · Śloka 92
asmādalpādantaraguṇaṁ khārjūraṁ vātalaṁ guru||92||
अस्मादल्पादन्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु||९२||
🔊 Audio coming soon
khārjūramadyaṁ mārdīkaguṇairūnam| vātalaṁ guru ca|| 92||
Adhikarana shArkaramadyaguNAH (93) · Śloka 93
śārkaraḥ surabhiḥ svādurhr̥dyō nātimadō laghu||93||
शार्करः सुरभिः स्वादुर्हृद्यो नातिमदो लघु||९३||
🔊 Audio coming soon
śarkarayā kr̥taṁ madyaṁ surabhitvādiyuktam|| 93||
Adhikarana gauDamadyaguNAH,shIdhuguNAH (95) · Śloka 95
sr̥ṣṭamūtraśakr̥dvātō gauḍastarpaṇadīpanaḥ||94|| vātapittakaraḥ śīdhuḥ snēhaślēṣmavikārahā| mēdaḥśōphōdarārśōghnastatra pakvārasō varaḥ||95||
सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः||९४|| वातपित्तकरः शीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा| मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वारसो वरः||९५||
🔊 Audio coming soon
śīdhurvātapittakaraḥ| snēhavikārān ślēṣmavikārāṁśca nāśayati| śīdhurapakvēkṣurasakr̥taḥ pakvēkṣurasakr̥taśca| tatra śīdhuṣu madhyē pakvarasō mēdaḥprabhr̥tīnāṁ nāśanaḥ śrēṣṭhaśca|| 95||
Adhikarana madhvAsavAdInAM guNAH (96) · Śloka 96
chēdī madhvāsavastīkṣṇō mēhapīnasakāsajit| surāsavastīkṣṇamadaḥ svādustīkṣṇō'nilāvahaḥ| mairēyō madhurō vr̥ṣyaḥ saraḥ santarpaṇō guruḥ| dhātakyabhiṣutō jīrṇō rūkṣō rōcanadīpanaḥ| drākṣāsavō madhusamaḥ paramaṁ sa tu dīpanaḥ| mārdvīkasadr̥śaḥ prōktō mr̥dvīkēkṣurasāsavaḥ||96||
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्| सुरासवस्तीक्ष्णमदः स्वादुस्तीक्ष्णोऽनिलावहः| मैरेयो मधुरो वृष्यः सरः सन्तर्पणो गुरुः| धातक्यभिषुतो जीर्णो रूक्षो रोचनदीपनः| द्राक्षासवो मधुसमः परमं स तु दीपनः| मार्द्वीकसदृशः प्रोक्तो मृद्वीकेक्षुरसासवः||९६||
🔊 Audio coming soon
madhvāsavō mādhavakō nāma madyaviśēṣaḥ| cchēdī tīkṣṇō mēhādighnaśca| surāsavō nāmōtkaṭamadaḥ| madhurastīkṣṇō vātaghnaśca| mairēyō madhuratvādiyuktaḥ| mairēyaḥ kōdravaiḥ saha jāyatē| dhātakyāsutō jīrṇaḥ purāṇaḥ rūkṣō rucyaḥ agnidīpanaśca na tvēvaṁ navaḥ| drākṣāsamō madhusamō mākṣikasamaḥ| ayaṁ cātyarthadīpanaḥ| mr̥dvīkēkṣurasābhyāṁ kr̥tasandhānāsavaḥ guṇairmārdvīkasamaḥ|| 96||
Adhikarana AsavasAmAnyaguNAH (97) · Śloka 97
samāsādāsavō hr̥dyō vātalaḥ svauṣadhānugaḥ||97||
समासादासवो हृद्यो वातलः स्वौषधानुगः||९७||
🔊 Audio coming soon
samāsātsaṁkṣēpaḥ āsavaguṇā ucyantē- yō kaścidāsavaḥ sa sarvō hr̥dyō vātalaḥ svauṣadhaguṇaśca| āsavō yō dravēṇa śuṣkamāsutya kriyatē|| 97||
Adhikarana madyayonayaH (98) · Śloka 98
drākṣēkṣumākṣikaṁ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ| madyākarā yadēbhyō'nyattanmadyapratirūpakam| guṇairyathōlbaṇairvidyānmadyamākarasaṅkarāt||98||
द्राक्षेक्षुमाक्षिकं शालिरुत्तमा व्रीहिपञ्चमाः| मद्याकरा यदेभ्योऽन्यत्तन्मद्यप्रतिरूपकम्| गुणैर्यथोल्बणैर्विद्यान्मद्यमाकरसङ्करात्||९८||
🔊 Audio coming soon
drākṣādayaḥ pañcōttamā madyākarā madyayōnayaḥ| ētadvarjitamanyanmadyapratirūpakam| ākasaṅkarācca madyaṁ guṇairdīpanatvādibhiryathōlbaṇaṁ vidyāt| ulbaṇasya guṇānanuvartata ityarthaḥ tēnaitaduktaṁ bhavati-dvimadyākaramiśrībhāvajātaṁ madyamulbaṇēnādhikēnākaradravyēṇa samānaguṇam| yō hyākarasaṁyōgē'dhikē bhavati tadguṇaṁ madyamityarthaḥ|| 98||
Adhikarana shuktaguNAH (99) · Śloka 99
raktapittakaphōtklēdi śuktaṁ vātānulōman| vidāhī bhr̥śatīkṣṇōṣṇaṁ hr̥dyaṁ rucikaraṁ saram| dīpanaṁ śiśirasparśaṁ pāṇḍudr̥kkrimināśanam||99||
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमन्| विदाही भृशतीक्ष्णोष्णं हृद्यं रुचिकरं सरम्| दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्क्रिमिनाशनम्||९९||
🔊 Audio coming soon
śuktaṁ raktapittakaphānutklēdayati| vātaṁ cānulōmayati| vidāhitvādiguṇayuktaṁ ca|| 99||
Adhikarana guDashuktAdInAmuttarottaraM laghutvam (100) · Śloka 100
guḍēkṣumadyamārdvīkaśuktaṁ laghu yathōttaram||100||
गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||१००||
🔊 Audio coming soon
guḍādiśuktānāṁ yathōttaraṁ laghutvaṁ vijñēyam| guḍakr̥tācchuktādikṣuśuktaṁ laghu| ikṣuśuktādanyanmadyaśuktaṁ laghu| sarvamadyaśuktāñcamārdvīkaśuktaṁ laghu| anyē tu bravatē-guḍamadyaśuktādikṣumadyaśuktaṁ laghu| ikṣumadyaśuktānmārdvīkamadyaśuktamiti| pūrvastō pakṣō yukta iti nirṇītaḥ| tathādhātakīguḍatōyādikāraṇaṁ madyaśuktayōrityuktam|
Adhikarana kandamUlAdyAsutaguNAH (101) · Śloka 101
kandamūlaphalādyāṁśca tadvadvidyāttadāsutam||101||
कन्दमूलफलाद्यांश्च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
kandādikaṁ ca tadāsutaṁ guḍaśuktādyāsutaṁ tadvadvidyāt| āsavanaśuktasamānaguṇaṁ jānīyādityarthaḥ|| 101||
Adhikarana shANDAkIguNAH (102) · Śloka 102
śāṇḍākī cāsutaṁ cānyatkālāmlaṁ rōcanaṁ laghu||102||
शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||१०२||
🔊 Audio coming soon
śāṇḍākī ca śakānyāsutya kriyatē yā sā cānyaccāpyanuktamāsutamāsavanaśiktaguṇam| kālēnāmlaṁ sadruccaṁ laghu ca kālāmlaṁ nāma|| 102||
Adhikarana dhAnyAmlaguNAH (103) · Śloka 103
dhānyāmlaṁ bhēdi tīkṣṇōṣṇaṁ pittakr̥tsparśaśītalam| śramaklamaharaṁ rucyaṁ dīpanaṁ bastiśūlanut| śastamāsthāpanē hr̥dyaṁ laghu vātakaphāpaham||103||
धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्| श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्| शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
dhanyāmlaṁ kāñjikaṁ mēditvādiyuktam| uṣṇavīryam| svabhāvēnaiva sparśaśītalam| vyāyāmādinā tāntatvaṁ śramaḥ| nivyāyāmādēva tāntatvaṁ klamaḥ| āsthāpanaṁ vātanāśāya nētrēṇa dravasya gudapraṇidhānam|| 103||
Adhikarana sauvIrakAmlatuShodakAmlayorguNAH (104) · Śloka 104
ēbhirēva guṇairyuktē sauvīrakatuṣōdakē| krimihr̥drōgagulmārśaḥpāṇḍurōganibarhaṇē| tē kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kr̥tē||104||
एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके| क्रिमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे| ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||१०४||
🔊 Audio coming soon
sauvīrakatuṣōdakē dhānyāmlaguṇayuktē| krimyādināśanē ca| sauvīrakatuṣōdakē kramēṇānupūrvyā vituṣaiḥ satuṣaiśca yavairvidyāt| tēnaitaduktaṁ bhavati| sauvīrakaṁ yannistuṣairyavaiḥ kriyatē| tuṣōdakaṁ yastatuṣaiḥ kriyatē| iti madyavargaḥ|| 104||
Adhikarana (6) mUtravargaH gavAdimUtrasAmAnyaguNAH gomUtrasya prAdhAnya~jca (105) · Śloka 105
mūtraṁ gōjāvimahiṣīgajāśvēṣṭrakharōdbhavam| pittalaṁ rūkṣatīkṣṇōṣṇaṁ lavaṇānurasaṁ kaṭu| krimiśōphōdarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviśvitrakuṣṭhārśāṁsi jayēllaghu| virēkāsthāpanālēpasvēdādiṣu ca pūjitam| dīpanaṁ pācanaṁ bhēdi tēṣu gōmūtramuttamam||105||
मूत्रं गोजाविमहिषीगजाश्वेष्ट्रखरोद्भवम्| पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु| क्रिमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्| गुल्मारुचिविश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु| विरेकास्थापनालेपस्वेदादिषु च पूजितम्| दीपनं पाचनं भेदि तेषु गोमूत्रमुत्तमम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
dravatvāttīkṣṇatvādēśca prasaṅgēna ca mūtrāṇyapyucyantē| gavādīnāṁ mūtraṁ pittalatvadiguṇayuktam| kr̥myādīṁśca jayēt| laghu ca| rasē kaṭu| lavaṇamanurasaṁ svalpaṁ yasya tattathāvidham| virēkādiṣu ca śasyatē| dīpanatvādiguṇaṁ ca| mūtrēṣu madhyē gōmūtramuttamaṁ pradhānam (ca0sū0-1/82-104)|| 105||
Adhikarana CAgagajavAjimUtraguNAH (106) · Śloka 106
śvāsakāsaharaṁ chāgaṁ pūraṇāt karṇaśūlajit| dadyātkṣārē kilāsē ca gajavājisamudbhavam||106||
श्वासकासहरं छागं पूरणात् कर्णशूलजित्| दद्यात्क्षारे किलासे च गजवाजिसमुद्भवम्||१०६||
🔊 Audio coming soon
chāgamūtraṁ kāsaśvāsaharam| karṇapūraṇēna ca karṇaśūlajit|dantituragamūtrē kilāsē śvitrē upayōgārthaṁ dadyāt| kṣīrē ca pacyamānē (kilāsam-ni0a0-15)|| 106||
Adhikarana rAsabhamUtraguNAH (107) · Śloka 107
hantyunmādamapasmāraṁ krimīnmēhañca rāsabham||107||
हन्त्युन्मादमपस्मारं क्रिमीन्मेहञ्च रासभम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
rāsabhaṁ mūtram unmādādīn hanti|| 107||
Adhikarana gavAdishakRudguNAH,mRugAdInAM shakRudguNAH (108) · Śloka 108
kaṣāyatiktamētēṣāṁ hidhmāśvasaharaṁ śakr̥t| mārgamōjaḥkṣayaharaṁ vaiṣkiraṁ vātarōganut| prasahānāmapasmāramunmādañca niyacchati| mahāmr̥gasamudbhūtaṁ kuṣṭhahr̥jjalacāriṇām| nētrarōgaharaṁ pittaṁ pravr̥ddhañca niyacchati||108||
कषायतिक्तमेतेषां हिध्माश्वसहरं शकृत्| मार्गमोजःक्षयहरं वैष्किरं वातरोगनुत्| प्रसहानामपस्मारमुन्मादञ्च नियच्छति| महामृगसमुद्भूतं कुष्ठहृज्जलचारिणाम्| नेत्ररोगहरं पित्तं प्रवृद्धञ्च नियच्छति||१०८||
🔊 Audio coming soon
ētēṣāmanantarōktānāṁ mūtraprāṇināṁ śakr̥tpurīṣaṁ rasēna kaṣāyātiktam| hidhmāśvāsaharañca| anyat subōdham|| 108||
Adhikarana gavAdipittarocanayorguNAH (109) · Śloka 109
pittaṁ tiktaṁ viṣaharaṁ rōcanā kaphavātajit| tiktā pāmāharā..........................||109||
पित्तं तिक्तं विषहरं रोचना कफवातजित्| तिक्ता पामाहरा..........................||१०९||
🔊 Audio coming soon
ētēṣāmēva pittaṁ jāṭharamupayuktaṁ tiktarasaṁ viṣaharaṁ ca| ētēṣāmēva rōcanā nābhipradēśabhavā vātaślēṣmavināśinī tiktarasā pāmāharā ca|| 109||
Adhikarana mAnuShamUtraguNAH (110) · Śloka 110
........................ mūtraṁ mānuṣaṁ tu viṣāpaham||110||
........................ मूत्रं मानुषं तु विषापहम्||११०||
🔊 Audio coming soon
mānuṣaṁ tu muutraṁ viṣaghnam| iti mūtravargaḥ|| 110||
Adhikarana upasaMhAraH (6) · Śloka 6
tōyakṣīrēkṣutailānāṁ vargairmadyasya ca kramāt| iti dravyaikadēśō'yaṁ yathāsthūlamudāhr̥taḥ||111|| itiśrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravadravyavijñānīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्| इति द्रव्यैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||१११|| इतिश्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ityanantarōktēna prakārēṇa tōyādivargaiḥ pradhānānatikramēṇa drāvāṇāmēkadēśa udāhr̥taḥ|| 111|| itiśrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||