12. dvividhauṣadhavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dvividhauShadhavij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

આહારમુક્ત્વા તત્સંસ્કારોપયોગિત્વાન્મિથ્યાહારોદ્ભવરોગસાધનોપયોગિત્વાચ્ચ પ્રાયોપયોગિનાં દ્રવ્યાણાં સ્વરૂપપરિજ્ઞાનાર્થમુચ્યતે| તદર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો દ્વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana auShadhasya dvividhauShadhakrameNa nirdeshaH (2) · Śloka 2

દ્વિવિધમૌષધમ્- ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નઞ્ચ| ઉભયમપિ ચોભયાત્મકમ્| બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ| તત્રોર્જરસ્કરં દ્વિવિધં રસાયનં વાજીકરણઞ્ચ| રોગઘ્નમપિ દ્વિવિધમ્- રોગસ્ય પ્રશમનમપુનર્ભવકરઞ્ચ||૨||

સર્વં શરીરવિષયં વસ્તુ દ્વિવિધમૌષધમનૌષધં ચ| તત્ર ઔષધં પથ્યમનૌષધં ચ શરીરસ્યાપથ્યમ્| તત્રૌષધં પ્રાધાન્યાદાદાવુચ્યતે| અનૌષધં વક્ષ્યામઃ સર્વમૌષધં શરીરહિતં દ્વિવિધમ્| ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નઞ્ચ| ઊર્જસ્કરં યત્સ્વસ્થસ્યાપિ બલવર્ણાદ્યુપચયં કરોતિ| રોગઘ્નં વ્યાધિનાશનમ્| ઉભયમપિ દ્વયમપિ પુનર્દ્રવ્યાત્મકમૂર્જ્જસ્કરેઽપિ ધાતુસામ્યકરણશક્તત્વાત્ વ્યાધ્યુપશમઃ સમ્ભવતિ| વ્યાધ્યુપશમે તુ વર્ણબલાદ્યુપચયઃ સ્પષ્ટ એવ| તસ્માદ્ દ્વયમપિ દ્રવ્યાત્મકં તત્રાપિ યદ્યત્ર પ્રધાનં તેન વ્યપદેશે ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નં ચેતિ| તત્રોર્જસ્કરં દ્વિવિધં- રસાયનવાજીકરણભેદેન| રોગઘ્નમપિ દ્વિવિધમ્- વ્યાધેઃ સ્થિતસ્ય નાશનં નષ્ટસ્ય ચ પુનરુત્પત્તિરક્ષણમ્| અનેનાઽપિ પ્રકારેણ દ્વિવિધં રોગઘ્નમ્||૨||

Adhikarana dravyAdravyabhedenauShadhabhedAH (3) · Śloka 3

પુનશ્ચ દ્વિવિધં દ્રવ્યમદ્રવ્યઞ્ચ| તત્ર દ્રવ્યં ત્રિવિધં- ભૌમમૌદ્ભિદં જઙ્ગમમિતિ| તેષુ વક્ષ્યમાણં હેમાદિલવણાન્તં પ્રાયેણ ભૌમમ્| ઔદ્ભિદં પુનર્વનસ્પતિવાનસ્પત્યવીરુદૌષધિભેદેન ચતુર્વિધં ભવતિ| તત્ર ફલિનો વનસ્પતિઃ, પુષ્પફલવાન્ વાનસ્પત્યઃ, વલ્લીગુલ્મં વીરુત્, ફલપાકાન્તાશ્ચૌષધ્ય ઇતિ| જઙ્ગમોદ્ભવં મધુઘૃતાદિ જઙ્ગમદ્રવ્યમાહુઃ| અદ્રવ્યં પુનરુપવાસાનિલાતપચ્છાયામન્ત્રસાન્ત્વદાન-ભયોત્ત્રાસસંક્ષોભણહર્ષણ- ભર્ત્સનહસનસ્વ્વપ્નજાગરણસંવાહનાદીનિ||૩||

દ્રવ્યમદ્રવ્યં ચ| દ્રવ્યં મૂર્ત્તં સકલેન્દ્રિયવિષયં ચ| અતોઽન્યદદ્રવ્યમ્| એતચ્ચ દ્વયમપિ રોગસ્ય પ્રશમને પુનર્ભવરક્ષણે વ સમર્થં ભવતિ| તત્ર ભૌમાદિભેદેન ત્રિવિધં દ્રવ્યમિહાધ્યાયે વક્ષ્યમાણમ્| સુવર્ણાદિલવણાન્તં બાહુલ્યેન ભૌમમ્| ઔદ્ભિદં વનસ્પત્યાદિભેદેન ચતુર્વિધમ્| તત્ર ફલિનો વનસ્પતિઃ| ફલિનશબ્દઃ ફલવતિ વર્તતે| ફલબર્હાભ્યામિનજિતીનચ્પ્રત્યાયન્તઃ| પુષ્પપ્રાધાન્યેન ફલવાન્ વાનસ્પત્યઃ| વલ્લી સન્તાનવતી લતાગુલ્મં ચ| હ્રસ્વં ભૂમિલગ્નં બહુસૂક્ષ્મશાખં ચ વીરુચ્છબ્દેનોચ્યતે| ફલપાકેઽન્તઃ પર્ણાદિવિનાશલક્ષણો યાસાં તા ઔષધ્યઃ| જઙ્ગમપ્રાણિયોનિત્વાન્મધુઘૃતમૂત્રાદિ જઙ્ગમમુચ્યતે| અદ્રવ્યં પુનરુપવાસાદિ| અનિલસ્યાસકલેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદમૂર્ત્તત્વાચ્ચાદ્રવ્યત્વમત્રૈવ વ્યવહારાર્થમ્| બાહ્યસ્ય સંવાહનમઙ્ગમર્દનમ્| એતે ચોપવાસાદયોઽસ્મિન્ તન્ત્રે યથાપ્રદેશં રોગઘ્નત્વેનોક્તાઃ||૩||

Adhikarana draivavyapAshrayAdibhedenauShadhasya traividhyam (4) · Śloka 4

પુનરપિ ચ ત્રિવિધં દૈવવ્યપાશ્રયં યુક્તિવ્યપાશ્રયં સત્ત્વાવજયશ્ચેતિ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપ-વાસસ્વસ્ત્યનપ્રણિધાનગમનાદિ| યુક્તિવ્યપાશ્રયમાહારૌષધયોજનાદિ| સત્ત્વાવજયઃ પુનરહિતાન્ મનોનિગ્રહઃ||૪||

ઇત્યૌષધસ્યોર્જસ્કરત્વરોગઘ્નત્વાભ્યાં દ્વૈવિધ્યમુક્ત્વા તસ્યૈવ દૈવવ્યપાશ્રયત્વાદિના તૈવિધ્યમુચ્યતે| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં યત્ પાપસ્યોપઘાતકત્વેનૈવ જઠરાગ્નિસંયોગેન વિના ધાતુસામ્યકરં મન્ત્રૌષધ્યાદિ| અત્રૌષધીનાં ધારણમેવાભિપ્રેતમ્| બલેરુપહારો દેવાદિષુ| નિયમો વર્જ્યવર્જનમ્| પ્રાયશ્ચિત્તં વ્રતાદિ| ઉપવાસઃ પ્રસિદ્ધઃ પાપહર્તૃત્વે| સ્વસ્ત્યયનં વેદોક્તં કર્મ| યુક્તિવ્યપાશ્રયં તુ જાઠરાગ્નિસંયોગમાત્રાદિવિશેષેણ ધાતુસામ્યકરં તચ્ચાહારસ્યૌષધસ્ય ચ યોજનમ્| સત્ત્વાવજયઃ સત્ત્વસ્ય મનસોઽવજયઃ| અહિતાદ્વિષયાન્નિગ્રહો નિવારણમ્||૪||

Adhikarana apakarShaNAdibhedenauShadhasya traividhyam (5) · Śloka 5

પુનરપિ ચ ત્રિવિધમ્| અપકર્ષણં પ્રકૃતિવિઘાતો નિદાનત્યાગશ્ચ| તે પુનરપકર્ષણાદયો દ્વિવિધાઃ બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન| તત્ર બાહ્યમપકર્ષણં ગ્રન્થ્યર્બુદોપપક્ષ્મક્રિમિશલ્યાદિષુ શસ્ત્રહસ્તયન્ત્રાદિભિઃ| આભ્યન્તરં પુનર્વમનવિરેચનાદિભિઃ| પ્રકૃતિવિઘાતઃ સંશમનમ્| તદ્બાહ્યમભ્યઙ્ગસ્વેદપ્રદેહપરિષેકોપમર્દનાદિ| આભ્યન્તરં યદન્તરમનુપ્રવિશ્યાવિક્ષોભયદ્દોષાન્ શમયતિ| નિદાનત્યાગો યથાદોષં શીતોષ્ણાશનવ્યાયામાદીનાં વર્જનં સ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યનભ્યવહારશ્ચ| તત્ર શસ્ત્રાદિસાધ્યે ભેષજમનુક્રમતે ન તુ ભેષજસાધ્યે શસ્ત્રાદિ||૫||

ઇત્યૌષધસ્ય દૈવવ્યપાશ્રયત્વાદિના ત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા અપકર્ષણાદિભેદેન તસ્યૈવ ત્રૈવિધ્યમુચ્યતે| તાનિ ચાપકર્ષણાદીનિ પ્રત્યેકં બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન દ્વિવિધાનિ| તત્ર ગ્રન્થ્ય્દીનાં શસ્ત્રાદિભિરપકર્ષણં બાહ્યમપકર્ષણમ્| વમનવિરેચનાદિનાન્તઃસ્થિતસ્ય દોષસ્યાપકર્ષણમાભ્યન્તરમ્| પ્રકૃતિવિઘાતો દુષ્ટસ્ય દોષાદેર્દેહસ્થસ્ય શમનં સામ્યકરમ્| બહિઃપ્રયોગેણ દોષશમનમભ્યઙ્ગાદિ બાહ્યઃ પ્રકૃતિવિઘાતઃ| યદ્ દ્રવ્યમન્તર્મહાસ્રોતઃ પ્રવિશ્ય દોષાનક્ષોભયચ્છમયતિ તદાભ્યન્તરઃ પ્રકૃતિવિઘાતઃ| એતચ્ચ પાચનદીપનાદિના સપ્તવિધં વક્ષ્યામઃ| નિદાનત્યાગો યથાદોષં શીતાદિગુણાનામાહારાદીનાં વર્જનમ્| વ્યાયામાદિવર્જનં યથાદોષમેવ| યથા શ્લેષ્મણિ તત્સદૃશગુણાનામાહારવિહારાદીનાં ત્યાગઃ| એવં વાતપિત્તયોરપિ| પ્રસઙ્ગાદાહ-બાહ્યાપકર્ષણેન શસ્ત્રાદિના સાધ્યે ગ્રન્થ્યાદૌ વ્યાધૌ ભેષજમૌષધમાન્તરાપકર્ષણમ્| પ્રકૃતિવિઘાતો નિદાનત્યાગશ્ચોપયુજ્યતે| ન તુ યથોક્તભેષજસાધ્યે ગ્રહણીરોગાદૌ શસ્ત્રાદિ બાહ્યમપકર્ષણમનુક્રમતે| સોપયોગં ન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ||૫||

Adhikarana hetuviparItAdibhedenauShadhasya traividhyam (6) · Śloka 6

પુનરપિ ત્રિવિધં હેતુવિપરીતં વ્યાધિવિપરીતમુભયાર્થકારિ ચ| તત્ર હેતુવિપરીતં ગુરુસ્નિગ્ધશીતાદિજે વ્યાધૌ લઘુરૂક્ષોષ્ણાદિ તથેતરસ્મિન્નિતરત્| વ્યાધિવિપરીતં દ્વૌ મૂલોપક્રમૌ લઙ્ઘનબૃંહણે| પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ સધૂમધૂપાઞ્જનાદીનિ ચ| તથા વિમ્લાપનોપનાહનપાટનાદીનિ| યચ્ચ દોષશમનત્વે સત્યપિ જ્વરે વિશેષતો હિતં મુસ્તાપર્પટકં યવાગ્વશ્ચ પ્રમેહે રજની યવાન્નં ચેત્યાદિ| રક્તપિત્તે ચોર્ધ્વગે વિરેચનમધોગે વમનમ્||૬||

ઇત્યપકર્ષણાદિભેદેનૌષધસ્ય ત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા તસ્યૈવ હેતુવિપરીતત્વાદિના ત્રૈવિધ્યમુચ્યતે| તત્ર હેતુવિપરીતં યત્ વ્યાધિવિશેષાવિવક્ષાયાં વ્યાધિજનકદોષકારણવિપરીતગુણમ્| યથા ગુર્વાદિગુણયુક્તદ્રવ્યજે વ્યાધૌ લઘ્વાદિગુણમૌષધમ્| તથેતરસ્મિન્ લઘ્વાદિજે ઇતરત્ ગુર્વાદિ| વ્યાધિવિપરીતં તુ યત્ર હેતુવિશેષવિવક્ષા નાશ્રીયતે કેવલં યથોપદેશં સ્વવિષયવ્યાધિવિશેષેણોપયુજ્યતે| યથા દ્વૌ મૂલોપક્રમૌ| લઙ્ઘનં બૃંહણં ચ| પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ ક્રમેણ ધૂમાદીનિ ચ| શસ્ત્રાદિ સાધ્યાનાં ચ ગુલ્માદીનાં વ્યાધિવિપરીતં વિમ્લાપનાદિ| વિમ્લાપનં વિલયનમુપનાહઃ પિણ્ડબન્ધઃ| ન કેવલમેતાવદેવ વ્યાધિવિપરીતલક્ષણં યાવદિદમપિ| યચ્ચેતિ સમુચ્ચયે| યદ્ દ્રવ્યં સત્યપિ વ્યાધ્યારમ્ભકદોષશમનત્વે ન તજ્જેષુ સર્વવ્યાધિષુ તથા પથ્યમ્| યથૈકસ્મિન્નેવ વ્યાધૌ દૃષ્ટાન્તો મુસ્તાપર્પટકં યદ્યપિ પિત્તશ્લેષ્મઘ્નં ન તથા ગુલ્માદિષુ પિત્તશ્લેષ્મજેષુ હિતં યથા જ્વર ઇતિ| એવં યવાગ્વાદ્યપિ યથાયથં બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય વાચ્યમ્||૬||

Adhikarana hetuvyAdhiviparItArthakAryauShadham (7) · Śloka 7

ઉભયાર્થકારિ પુનર્દૈવવ્યપાશ્રયમૌષધમ્| તથા છર્દ્યાં છર્દનમતિસારે વિરેચનં, મદાત્યયે મદ્યપાનં, તુત્થદગ્ધેઽગ્નિપ્રતપનં, પિત્તેઽન્તર્ન્નિગૂઢે વિમાર્ગગે વા સ્વેદઃ કટ્વમ્લલવણતીક્ષ્ણોષ્ણાભ્યવહારશ્ચ બહિઃ પ્રવર્ત્તનાય સ્વમાર્ગાપાદનાય ચ| શ્લેષ્મણિ ચાન્તર્નિગૂઢે સ્તબ્ધે બહિઃ શીતોપચારસ્તત્પીડિતસ્યોષ્મણોઽન્તઃપ્રવેશેન કફો વિલયતામુપયાતિ| એવંવિધં હ્યવિપરીતમેવ સદ્ભેષજં હેતુવ્યાધિવિપરીતમર્થં કરોતિ||૭||

ઉભયાર્થકારિ યદુભયસ્ય હેતુવિપરીતસ્ય વ્યાધિવિપરીતસ્ય ચ સમ્બન્ધિનમર્થં રોગોપશમલક્ષણમેતદ્ગુણમપિ કરોતિ| તચ્ચ દૈવવ્યપાશ્રયં મણિમન્ત્રાદિકૃતમ્| તથા રોગસ્વભાવાદિવિપરીતસ્વરૂપમપિ યદ્રોગોપશમનં કરોતિ તદુભયાર્થકારિ| યથા છર્દ્યાં તત્સ્વરૂપમેવ વમનમેવમપિ સ્વબુદ્ધ્યા વિકલ્પ્યમ્| પિત્તે વાન્તર્નિગૂઢે સ્વેદઃ શસ્યતે| અવિપરીતોઽપિ પિત્તાત્ કટ્વાદિરસાભ્યવહારશ્ચેતિ યથાસઙ્ખ્યેન પ્રયોજનમન્તર્નિગૂઢે બહિઃ પ્રવર્ત્તનાય વિમાર્ગગે સ્વમાર્ગાપાદનાયાત્ર તુ સ્વેદસ્ય પિત્તસ્યાતિશયપ્રાપ્તેરૌષધત્વં ન તુ શ્લેષ્માદિપ્રતિબન્ધકનાશનેન સ્વેદસ્યેતિ કામલાદૌ દૃશ્યતે| શ્લેષ્મણિ ચાન્તર્નિગૂઢ ઇતિ હેમન્તેઽગ્નિબલવત્ત્વયુક્ત્યા જ્ઞાયતે| એવમનેન પ્રકારેણ રોગાદવિપરીતમપિ વિપરીતાર્થં રોગસ્ય નાશનં કરોતીતિ||૭||

Adhikarana anauShadhasya dvaividhyam (8) · Śloka 8

અનૌષધં પુનર્દ્વિવિધં બાધનમનુબાધનઞ્ચ| તત્ર સદ્યઃ પ્રાણહરં બાધનમ્| કાલાન્તરેણાનુબાધનમ્ ઇતિ||૮||

બહુભિર્ભેદૈરૌષધમુક્ત્વાઽનૌષધમુચ્યતે| તચ્ચ દ્વિવિધમ્ ઇત્યાદિ સુબોધમ્||૮||

Adhikarana pradhAnadravyANAM svarUpakathanapratij~jA (9) · Śloka 9

પરં ચાતો રસવીર્યાદિભેદેન યથાસ્થૂલમૌષધૈકદેશ ઉપદિશ્યતે||૯||

અતઃ પરં પ્રધાનદ્રવ્યાણાં રસાદિભેદૈઃ સ્વરૂપમુચ્યતે| અન્યેષાં રસાદ્યનુમાણાદ્રસભેદીયાદૌ વક્ષ્યામઃ||૯||

Adhikarana suvarNaguNAH (10) · Śloka 10

સુવર્ણં બૃંહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ| વિષદોષહરં શીતં સકષાયં રસાયનમ્||૧૦||

સુવર્ણમિત્યાદિ સુબોધમ્||૧૦||

Adhikarana rUpyaguNAH (11) · Śloka 11

રૂપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લં વિપાકે મધુરં રસમ્| વયસઃ સ્થાપનં શીતં લેખનં વાતપિત્તજિત્|૧૧|

Adhikarana tAmraguNAH (11) · Śloka 11

તામ્રં સતિક્તમધુરં કષાયં લેખનં લઘુ| કટુપાકરસં શીતં રોપણં કફપિત્તજિત્|૧૧|

Adhikarana kAMsyaguNAH (11) · Śloka 11

કાંસ્યં કષાયાનુરસં વિશદં લેખનં લઘુ| દૃષ્ટિપ્રસાદનં રૂક્ષં તિક્તં પિત્તકફાહમ્|૧૧|

Adhikarana trapu-sIsayorguNAH (11) · Śloka 11

સતિક્તલવણં ભેદિ પાણ્ડુત્વકૃમિવાતનુત્| લેખનં પિત્તલં કિઞ્ચિત્ત્રપુસીસઞ્ચ તદ્ગુણમ્||૧૧||

ત્રપુ તિક્તલવણાદિગુણં લેખનં કિઞ્ચિત્ પિત્તલં ચ| સીસં તદ્ગુણં ત્રપુગુણમ્||૧૧||

Adhikarana kRuShNalohasya guNAH (12) · Śloka 12

ચક્ષુષ્યં કૃષ્ણલોહં તુ કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| લેખનં વાતલં શીતં કૃમિકુષ્ઠકફપ્રણુત્| ગાત્રશૈથિલ્યપાલિત્યપાણ્ડુઘ્નં શોષશોફજિત્| તદ્વત્તીક્ષ્ણં વિશેષેણ તદ્વિકાષિ સુદુર્જરમ્|૧૨|

Adhikarana padmarAgAdiguNAH (12) · Śloka 12

પદ્મરાગમહાનીલપુષ્પરાગાવિદૂરકાઃ| મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈડૂર્યસ્ફટિકાદિકમ્| મણિરત્નં સરં શીતં કષાયં સ્વાદુલેખનમ્| ચક્ષુષ્યં ધારણાત્તત્તુ પાપ્માલક્ષ્મીવિષાપહમ્| ધન્યમાયુષ્યમોજસ્યં હર્ષોત્સાહકરં શિવમ્||૧૨||

મુક્તાદયઃ સર્વે મણયો વૈડૂર્યાનિ ચ રત્નાનિ શૈત્યાદિગુણયુક્તાનિ શિરઃપ્રભૃતિષુ ધારણાત્ પાપ્માદિનાશનાનિ||૧૨||

Adhikarana kAcaguNAH (13) · Śloka 13

સક્ષાર ઉષ્ણવીર્યશ્ચ કાચો દૃષ્ટિકૃદઞ્જનાત્|૧૩|

અન્યત્ સુબોધમ્||૧૩||

Adhikarana sha~gkha-udadhimalayorguNAH (13) · Śloka 13

શઙ્ખોદધિમલૌ શીતૌ કષાયાવતિલેખનૌ|૧૩|

Adhikarana tutthakaguNAH (13) · Śloka 13

તુત્થકં કટુ સક્ષારં કષાયં વિશદં લઘુ| લેખનં ભેદિ ચક્ષુષ્યં કણ્ડૂકૃમિવિષાપહમ્|૧૩|

Adhikarana gairikaguNAH (13) · Śloka 13

વિશદો ગૈરિકઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયમધુરો હિમઃ|૧૩|

Adhikarana manohvAguNAH (13) · Śloka 13

કફઘ્ની તિક્તકટુકા મનોહ્વા લેખની સરા||૧૩||

Adhikarana haritAlaguNAH (14) · Śloka 14

સ્નિગ્ધં કષાયકટુકં હરિતાલં વિષપ્રણુત્| સ્રોતોઽઞ્જનાત્સૌવીરાઞ્જનસ્ય શ્રેષ્ઠત્વમ્ કષાયં મધુરં શીતં લેખનં સ્નિગ્ધમઞ્જનમ્| રક્તપિત્તવિષચ્છર્દિહિધ્માઘ્નં દૃક્પ્રસાદનમ્| સ્રોતોઽઞ્જનં વરં તત્ર તતઃ સૌવીરકાઞ્જનમ્||૧૪||

ઉદધિમલં સમુદ્રફેનમ્| સૌવીરમઞ્જનં કષાયત્વાદિગુણયુક્તં તસ્ય જાતિવિશેષાત્સ્રોતોઞ્જનાદિનામવિશેષઃ| તત્ર અઞ્જનજાતિષુ મધ્યે સ્રોતોઞ્જનં શ્રેષ્ઠં તતોઽપિ સૌવીરમ્||૧૪||

Adhikarana rasA~jjanaguNAH (15) · Śloka 15

કફઘ્નં તિક્તકટુકં છેદિ સોષ્ણં રસાઞ્જનમ્||૧૫||

રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશૈલમ્| દારુહરિદ્રાવિકારઃ કફઘ્નત્વાદિયુક્તઃ||૧૫||

Adhikarana shilAjatuguNAH (16) · Śloka 16

સ્વાદુ હિધ્માપ્રશમનં કાસમેહક્ષયાપહમ્| કફઘ્નમુષ્ણં કટુકં શિલાજતુ રસાયનમ્| તિક્તઞ્ચ છેદનં યોગવાહિત્વાત્સર્વરોગજિત્| વિશેષાત્ કૃચ્છ્રમેહાર્શઃપાણ્ડુશોફકફાપહમ્|૧૬|

Adhikarana vaMsharocanAguNAH (16) · Śloka 16

કષાયા મધુરા રૂક્ષા કાસઘ્ની વંશરોચના|૧૬|

Adhikarana tugAkShIrIguNAH (16) · Śloka 16

તુગાક્ષીરી ક્ષયશ્વાસકાસઘ્ની મધુરા હિમા|૧૬|

Adhikarana lavaNasAmAnyaguNAH (16) · Śloka 16

વિષ્યન્દિ લવણં સર્વં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટમલં વિદુઃ| વાતઘ્નં પાકિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં કફપિત્તકૃત્||૧૬||

વિષ્યન્દીત્યાદિના પાંસૂત્થાન્તાનાં સર્વેષાં લવણાનાં સામાન્યગુણાઃ| પાકી પાચકસ્ય સ્વભાવઃ||૧૬||

Adhikarana saindhavaguNAH (17) · Śloka 17

સૈન્ધવં તત્ર સસ્વાદુ વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષનુત્| લઘ્વનુષ્ણં દૃશઃ પથ્યમવિદાહ્યગ્નિદીપનમ્||૧૭||

સૈન્ધવમિત્યાદિ લવણવિશેષગુણાઃ| અત્ર ચોત્સર્ગાપવાદોપબૃંહકવચનાદિ સર્વં સ્વબુદ્ધ્યા કલ્પનીયમ્||૧૭||

Adhikarana sauvarcalaguNAH (18) · Śloka 18

લઘુ સૌવર્ચલં હૃદ્યં સુગન્ધ્યુદ્ગારશોધનમ્| કટુપાકં વિબન્ધઘ્નં દીપનીયં રુચિપ્રદમ્|૧૮|

Adhikarana viDguNAH (18) · Śloka 18

ઊર્ધ્વાધઃ કફવાતાનુલોમનં દીપનં વિડમ્| વિબન્ધાનાહવિષ્ટમ્ભશૂલગૌરવનાશનમ્|૧૮|

Adhikarana sAmudralavaNaguNAH (18) · Śloka 18

વિપાકે સ્વાદુ સામુદ્રં ગુરુ શ્લેષ્મવિવર્ધનમ્|૧૮|

Adhikarana audBidalavaNaguNAH (18) · Śloka 18

સતિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્||૧૮||

ઉત્ક્લેદિ રક્તં માંસં ચ ક્લેદયતિ||૧૮||

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

કૃષ્ણે સૌવર્ચલગુણા લવણે ગન્ધવર્જિતાઃ|૧૯|

Adhikarana romakalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

રોમકં લઘુ પાંસૂત્થં સક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ|૧૯|

Adhikarana lavaNaprayoge kramanirdeshaH (19) · Śloka 19

લવણાનાં પ્રયોગે તુ સૈન્ધવાદીન્ પ્રયોજયેત્||૧૯||

યત્ર ત્વેકં લવણં દ્વે લવણે ત્રીણિ લવણાનીત્યાદિ સંખ્યયા પ્રયોગઃ તત્ર સૈન્ધવાદિર્યથાસ્થિતક્રમો યોજ્યઃ| સૈન્ધવમ્, સૈન્ધવસૌવર્ચલે, સૈન્ધવસૌવર્ચલવિડાન્યેવમન્યેઽપિ||૧૯||

Adhikarana yavakShAraguNAH (20) · Śloka 20

ગુલ્મહૃદ્ ગ્રહણીપાણ્ડુપ્લીહાનાહગલામયાન્| શ્વાસાર્શઃ કફવાતાંશ્ચ શમયેદ્યવશૂકજઃ||૨૦||

યવક્ષારો ગુલ્માદિનાશનઃ||૨૦||

Adhikarana svarjikAkShAraguNAHsarvakShAraguNAH (21) · Śloka 21

સ્વર્જિકા તદ્ગુણાન્ન્યૂના ક્ષારેણ તુ તતોઽધિકા| ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિલ્લઘુઃ| પિત્તાસૃગ્દૂષણઃ પાકી છેદ્યહૃદ્યો વિદારણઃ| અપથ્યઃ કટુલાવણ્યાચ્છુક્રૌજઃ કેશચક્ષુષામ્||૨૧||

સર્વશ્ચ સ્વર્જિકાદિઃ ક્ષારોઽત્યર્થતીક્ષ્ણત્વાદિયુક્તઃ||૨૧||

Adhikarana harItakIguNAH (22) · Śloka 22

કષાયા મધુરા પાકે રૂક્ષા વિલવણા લઘુઃ| દીપની પાચની મેધ્યા વયસઃ સ્થાપની પરમ્| ઉષ્ણવીર્યા સરાયુષ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદા| કુષ્ઠવૈવર્ણ્યવૈસ્વર્યપુરાણવિષમજ્વરાન્| શિરોઽક્ષિપાણ્ડુહૃદ્રોગકામલાગ્રહણીગદાન્| સશોષશોફાતીસારમેહમોહવમિક્રિમીન્| શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શઃપ્લીહાનાહગરોદરમ્| વિબન્ધં સ્રોતસાં ગુલ્મમૂરુસ્તમ્ભમરોચકમ્| હરીતકરી જયેદ્વ્યાધીંસ્તાંસ્તાંશ્ચ કફવાતજાન્||૨૨||

હરીતકી કષાયત્વાદિગુણયુક્તા| વિલવણા ઇતિ લવણરસવર્જિતા| બલાદુક્તં ભવતિ પઞ્ચરસા ઇતિ| તત્રાપિ કષાયોઽધિકઃ| સા હરીતકી કુષ્ઠાદીનન્યાંશ્ચ રોગાન્ વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાન્ નાશયતિ||૨૨||

Adhikarana AmalakaguNAH (23) · Śloka 23

તદ્વદામલકં શીતં માધુર્યાત્ પિત્તજિત્પરમ્| કફં કટુવિપાકિત્વાદમ્લત્વાન્મારુતઞ્જયેત્| પરં ચ કણ્ઠ્યં ચક્ષુષ્યં હૃદ્યં દાહજ્વરાપહમ્||૨૩||

આમલકં તદ્વત્, ગુણૈર્હરીતકીસદૃશમિત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana bibhItakaguNAH (24) · Śloka 24

અક્ષન્તુ તદ્ગુણાન્ન્યૂનં કષાયમધુરં હિમમ્| કાસશ્વાસગલશ્લેષ્મપિત્તશુક્રહરં લઘુ| પરં કેશ્યસ્તુ તન્મજ્જા શુક્રઘ્નઞ્ચ તતોઽઞ્જનમ્||૨૪||

અક્ષં બિભીતકં કટુવિપાકિત્વાદિગુણયુક્તં ઇર્ષચ્ચ તદ્ગુણં હરીતકીગુણયુક્તમિત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana triphalAguNAH (25) · Śloka 25

ઇયં રસાયનવરા ત્રિફલાક્ષ્યામયાપહા| રોપણી ત્વગ્ગદક્લેદમેદોમેહકફાસ્રજિત્||૨૫||

ઇયં ત્રિફલા હરીતક્યામલકબિભીતકસમાહારઃ||૨૫||

Adhikarana trijAtakacaturjAtakayorguNAH (26) · Śloka 26

સકેસરં ચતુર્જાતં ત્વક્પત્રૈલં ત્રિજાતકમ્| પિત્તપ્રકોપિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રોચનદીપનમ્| (પત્રકં કફવાતઘ્નં ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્| કેસરં રક્તગુદજવિષપિત્તકફાપહમ્| તદ્યુક્તં તચ્ચતુર્જાતં નાતિશીતોષ્ણમુચ્યતે)||૨૬||

ત્વગાદિત્રયં ત્રિજાતકસંજ્ઞમેતદેવ નાગકેસરયુક્તં ચતુર્જાતકમ્| સુબોધમ્||૨૬||

Adhikarana maricaguNAH (27) · Śloka 27

રસે પાકે ચ કટુકં કફઘ્નં મરિચં લઘુ||૨૭||

મરિચં રસપાકયોઃ કટુકં કફઘ્નત્વાદિયુક્તં ચ||૨૭||

Adhikarana ArdrapippalIguNAH (28) · Śloka 28

શ્લેષ્મલા સ્વાદુશીતાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી||૨૮||

આર્દ્રા પિપ્પલી શ્લેષ્મલાદિગુણા||૨૮||

Adhikarana shuShkapippalIguNAH (29) · Śloka 29

સા શુષ્કા વિપરીતાતઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસે કટુઃ| સ્વાદુપાકાનિલશ્લેષ્મશ્વાસકાસાપહા સરા|૨૯|

Adhikarana pippalyA atyupayoganiShedho~apavAdashca (29) · Śloka 29

ન તામત્યુપયુઞ્જીત રસાયનવિધિં વિના||૨૯||

સા પિપ્પ્પલી શુષ્કા અતઃ આર્દ્રીયાઃ સકાશાત્ વિપરીતાસ્નિગ્ધત્વાદિગુણયુક્તા ચ| એવંવિધામપિ તાં ચ પિપ્પલીમતિયોગેન નોપયુઞ્જીત વિના રસાયનવિધિના||૨૯||

Adhikarana nAgaraguNAH ArdrakaguNAshca (30) · Śloka 30

નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્| રુચ્યં લઘુ સ્વાદુપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્| તદ્વદાર્દ્રકમેતચ્ચ ત્રયં ત્રિકટુકં જયેત્| સ્થૌલ્યાગ્નિસદનશ્વાસકાસશ્લીપદપીનસાન્||૩૦||

એતચ્ચ ત્રયં મરિચપિપ્પલીનાગરસંજ્ઞકં ત્રિકટુકસંજ્ઞમ્||૩૦||

Adhikarana cavikApippalImUlaguNAH (31) · Śloka 31

ચવિકા પિપ્પલીમૂલં મરિચાલ્પાન્તરં ગુણૈઃ||૩૧||

ચવિકા પિપ્પલીમૂલં ચ મરિચાત્ ક્રમેણાલ્પગુણમ્||૩૧||

Adhikarana citrakaguNAH (32) · Śloka 32

ચિત્રકોઽગ્નિસમઃ પાકે શોફાર્શઃ કૃમિકુષ્ઠહા||૩૨||

ચિત્રકઃ પાકે પાકકર્તૃત્વેઽગ્નિસમઃ||૩૨||

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (33) · Śloka 33

પઞ્ચકોલકમેતચ્ચ મરિચેન વિના સ્મૃતમ્| ગુલ્મપ્લીહોદરાનાહશૂલઘ્નં દીપનં પરમ્||૩૩||

એતત્ પિપ્પલ્યાદિચિત્રકાન્તં પઞ્ચકોલસંજ્ઞિતમ્||૩૩||

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

બિલ્વકાશ્મર્યતર્કારીપાટલાટુણ્ટુકૈર્મહત્| જયેત્કષાયં તિક્તોષ્ણં પઞ્ચમૂલં કફાનિલૌ||૩૪||

Adhikarana hrasvapa~jcamUlaguNAH (2) · Śloka 2

હ્રસ્વં બૃહત્યંશુમતીદ્વયગોક્ષુરકૈઃ સ્મૃતમ્| સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતોષ્ણં સર્વદોષજિત્||૨||

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

બલાપુનર્નવૈરણ્ડશૂર્પપર્ણીદ્વયેન ચ| મધ્યમં કફવાતઘ્નં નાતિપિત્તકરં લઘુ|૩૪|

Adhikarana jIvanapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્| જીવનાખ્યં તુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં પિત્તાનિલાપહમ્|૩૪|

Adhikarana tRuNapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

તૃણાખ્યં શરદર્ભેક્ષુશાલિકાશૈસ્તુ પિત્તજિત્| અજશૃઙ્ગી હરિદ્રા ચ વિદારી સારિવાઽમૃતાઃ|૩૪|

Adhikarana vallIkaNTakapa~jcamUlayorguNAH (34) · Śloka 34

બલ્લ્યાખ્યં કણ્ટકાખ્યં તુ શ્વદંષ્ટ્રાઽભીરુસૈર્યકૈઃ| સહિંસ્રાકરમર્દીકૈઃ સર્વદોષહરે ચ તે||૩૪||

મિશ્રીભાવાત્ બિલ્વાદિકં મહત્ પઞ્ચમૂલં વાતશ્લેષ્માણૌ જયેત્ કષાયત્વાદિગુણયુક્તઞ્ચ| બૃહત્યાદિપઞ્ચમૂલઞ્ચ હ્રસ્વં મધુરરસત્વાદિગુણયુક્તં ચ| બલાદિ મધ્યમં કફવાતઘ્નત્વાદિયુક્તમ્| અભીર્વાદિ જીવનં નામ પઞ્ચમૂલં ચક્ષુષ્યત્વાદિયુક્તમ્| દર્ભાદિતૃણપઞ્ચમૂલસંજ્ઞિતં પિત્તજિત્| અજશૃઙ્ગ્યાદિપઞ્ચમૂલં વલ્લીનામ સર્વદોષહરમ્| શ્વદંષ્ટ્રાદિ કણ્ટકનામ| એતચ્ચ સર્વદોષહરમ્|

Adhikarana kAravyAdiguNAH (35) · Śloka 35

કારવી કુઞ્ચિવાજાજીકબરીધાન્યતુમ્બુરુ| અન્નગન્ધહરં રુચ્યં દીપનં કફવાતજિત્||૩૫||

કારવ્યાદિ પ્રત્યેકમન્નાનામાહાર્યાણાં દુર્ગન્ધં નાશયતિ||૩૫||

Adhikarana bAShpikArAjikayorguNAH (36) · Śloka 36

બાષ્પિકા કટુતિક્તોષ્ણા કૃમિશ્લેષ્મહરા પરમ્| તદ્વચ્ચ રાજિકા વિઘ્નસાદની દીપની પરા| શૂલાટોપહરા રુચ્યા..........................||૩૬||

બાષ્પિકા કટુકત્વાદિયુક્તા| રાજિકા બાષ્પિકાસદૃશગુણા||

Adhikarana dIpyakaguNAH (37) · Śloka 37

...............દીપ્યકઃ કોષ્ઠશૂલજિત્|૩૭|

Adhikarana sarShapaguNAH (37) · Śloka 37

અહૃદ્યાઃ સર્ષપાઃ સ્નિગ્ધા બાષ્પિકાવચ્ચ કીર્ત્તિતાઃ|૩૭|

Adhikarana hi~gguguNAH (37) · Śloka 37

હિઙ્ગુ વાતકફાનાહશૂલઘ્નં પિત્તકોપનમ્| કટુપાકરસં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ| પિત્તાસ્રકોપિ તચ્ચૈવ શ્રેષ્ઠં બોષ્કાણદેશજમ્| તતો ન્યૂનગુણં ત્વન્યદ્દ્રવ્યવ્યઞ્જનધૂપનમ્|૩૭|

Adhikarana shatAhvAdInAM guNAH (37) · Śloka 37

શતાહ્વાકુષ્ઠતગરસુરદારુહરેણવઃ| એલૈલવાલુસરલત્વગ્વ્યાઘ્રનખચોરકાઃ| લઘૂષ્ણાઃ કટુકાઃ પાકે કફવાતનિબર્હણાઃ|૩૭|

Adhikarana sairyakaguNAH (37) · Śloka 37

સૈર્યકસ્તિક્તમધુરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફવાતજિત્|૩૭|

Adhikarana gokShurakaguNAH (37) · Śloka 37

બસ્તિમૂત્રવિબન્ધઘ્નો વૃષ્યો ગોક્ષુરકો હિમઃ|૩૭|

Adhikarana viShAdvayaguNAH (37) · Śloka 37

પાચનં કફપિત્તઘ્નં તિક્તં શીતં વિષાદ્વયમ્||૩૭||

વિષાદ્વયમતિવિષા પ્રતિવિષા ચ||૩૭||

Adhikarana mustaguNAH (38) · Śloka 38

કફઘ્નં તિક્તકટુકં મુસ્તં સંગ્રાહિ પાચનમ્|૩૮|

Adhikarana amRutAguNAH (38) · Śloka 38

તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની| દીપની જ્વરતૃડ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્|૩૮|

Adhikarana bhUnimbaparpaTayorguNAH (38) · Śloka 38

તિક્તશીતૌ જ્વરહરૌ લઘૂ ભૂનિમ્બપર્પટૌ|૩૮|

Adhikarana nimbaguNAH (38) · Śloka 38

નિમ્બસ્તિક્તો હિમઃ કુષ્ઠકૃમિપિત્તકફાપહઃ|૩૮|

Adhikarana mahAnimbaguNAH (38) · Śloka 38

મહાનિમ્બઃ પરં ગ્રાહી કષાયો રૂક્ષશીતલઃ|૩૮|

Adhikarana gugguluguNAH (38) · Śloka 38

ગુગ્ગુલુઃ પિચ્છિલસ્પર્શે વિશદોઽભ્યવહારતઃ| સસ્વાદુઃ સકટુસ્તિક્તઃ સકષાયો રસાયનમ્| વર્ણ્યઃ સ્વર્યઃ કટુઃ પાકે રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મોઽગ્નિદીપનઃ| ક્લેદમેદોનિલશ્લેષ્મગણ્ડમેહાપચીક્રિમીન્| પિટકાગ્રન્થિશોફાંશ્ચ હન્ત્યુષ્ણઃ સ્રંસનો લઘુઃ||૩૮||

ગુગ્ગુલુઃ સ્પર્શે પિચ્છિલઃ અભ્યવહારાત્તુ સ્રોતોવૈશદ્યકૃત્| તથા સ્વાદુરસત્વાદિયુક્તઃ સ્રંસનોઽનુલોમનઃ||૩૮||

Adhikarana sha~gKapuShpIguNAH (39) · Śloka 39

શઙ્ખપુષ્પી સરા તિક્તા મેધ્યા કૃમિવિષાપહા|૩૯|

Adhikarana aguruguNAH (39) · Śloka 39

કટુતિક્તોષ્ણમગુરુ સ્નિગ્ધં વાતકફાપહમ્| પિત્તાસ્રવિષતૃડ્દાહક્લમઘ્નં ગુરુ રૂક્ષણમ્|૩૯|

Adhikarana caMdanasAmAnyaguNAH (39) · Śloka 39

સર્વં સતિક્તમધુરં ચન્દનં શિશિરં પરમ્| લઘુ રક્તમ્......................||૩૯||

સર્વં ચન્દનં શ્વેતં રક્તં પીતં ચ તિક્તરસત્વાદિયુક્તમ્| તેભ્યો રક્તચન્દનં લઘુ| બલાદુક્તં ભવતિ શેષે ગુરુણી ઇતિ||૩૯||

Adhikarana ushIravAlakayorguNAH (40) · Śloka 40

..............તથોશીરં વાલકં પાચનં ચ તત્| જ્વરાતિસારવમથુરક્તપિત્તક્ષતાપહમ્||૪૦||

ઉશીરં વાલકં ચ તથૈવ રક્તચન્દનવદ્ ગુણૈર્વિજ્ઞેયં જ્વરાદિનાશનઞ્ચ||૪૦||

Adhikarana madhukaguNAH (41) · Śloka 41

મધુકં રક્તપિત્તઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્| ગુરુ સ્વાદુ હિમં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં સ્વરવર્ણકૃત્||૪૧||

સુબોધમ્||૪૧||

Adhikarana nishAdvayaguNAH (42) · Śloka 42

કટુતિક્તે નિશે કુષ્ઠમેહપિત્તકફાપહે| પ્રલેપાજ્જયતઃ કણ્ડૂં શોફં દુષ્ટવ્રણં વિષમ્|૪૨|

નિશે દ્વે પિણ્ડહરિદ્રા દારુહરિદ્રા ચ||૪૨||

Adhikarana prapauNDarIkaguNAH (42) · Śloka 42

પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં શિશિરં વ્રણરોપણમ્| કષાયતિક્તમધુરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્|૪૨|

Adhikarana balAtrayaguNAH (42) · Śloka 42

બલાત્રયં સ્વાદુ વૃષ્યં સ્નિગ્ધં શીતં બલપ્રદમ્|૪૨|

Adhikarana nAgabalAguNAH (42) · Śloka 42

તત્ર નાગબલા બલ્યા ક્ષતક્ષીણહિતા ગુરુઃ||૪૨||

Adhikarana tAmbUlaguNAH (43) · Śloka 43

તામ્બૂલં કટુ સક્ષારં રુચ્યમુષ્ણં કફપ્રણુત્||૪૩||

તામ્બૂલં તામ્બૂલીલતાપત્રં સક્ષારમીષત્ ક્ષારગુણયુક્તમ્|

Adhikarana pUgaguNAH (44) · Śloka 44

ભેદિ સમ્મોહકૃત્ પૂગં કષાયં સ્વાદુ રોચનમ્|૪૪|

સુબોધમ્||૪૪||

Adhikarana jAtipatryAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

જાતિપત્રી કટુફલં કઙ્કોલકલવઙ્ગકમ્| લઘુ તૃષ્ણાપહં હૃદ્યં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્||૪૪||

Adhikarana karpUraguNAH (1) · Śloka 1

સસ્વાદુતિક્તસ્તૃષ્ણાઘ્નઃ કર્પૂરશ્છેદનો હિમઃ||૧||

Adhikarana latAkastUrikAguNAH (44) · Śloka 44

લતાકસ્તૂરિકા તદ્વન્મુખશોષહરા પરમ્|૪૪|

Adhikarana padmAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

કષાયમધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાસ્રજિત્| તદ્વદ્વકુલપુન્નાગકુમુદોત્પલપાટલમ્||૪૪||

Adhikarana campakAdInAM guNAH (45) · Śloka 45

સચમ્પકં તતો ન્યૂનં ગુણૈઃ કોરણ્ડકિંશુકમ્| માલતીમલ્લિકાપુષ્પં તિક્તં જયતિ મારુતમ્||૪૫||

કોરણ્ડં કિંશુકં ચ પદ્માદૂનગુણમ્||૪૫||

Adhikarana nAgakesarasindhuvArayorguNAH (46) · Śloka 46

વિષપિત્તકફાન્નાગં સિન્દુવારં ચ તદ્ગુણમ્||૪૬||

નાગં નાગપુષ્પમ્||૪૬||

Adhikarana ketakIshirIShapuShpayoH guNAH (47) · Śloka 47

કફઘ્નં કૈતકં તિક્તં શૈરીષં વિષહારિ ચ|૪૭|

Adhikarana agastyapuShpaguNAH (47) · Śloka 47

વાતલં પુષ્પમાગસ્ત્યં કષાયં કફપિત્તજિત્| ચતુર્થિકજ્વરહરં નાવનેનોપયોજિતમ્|૪૭|

Adhikarana bandhUkayUthikApuShpayorguNAH (47) · Śloka 47

બન્ધૂકં શ્લેષ્મલં ગ્રાહિ તદ્વદેવ ચ યૂથિકા|૪૭|

Adhikarana ku~gkumaguNAH (47) · Śloka 47

કફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ કુઙ્કુમં વ્રણશોધનમ્|૪૭|

Adhikarana avalgujaiDagajabIjayorguNAH (47) · Śloka 47

અવલ્ગ્વેડકજં બીજં કટિવાતકફપ્રણુત્|૪૭|

Adhikarana AsyA-adhva-caMkramaNa-guNAH (47) · Śloka 47

આસ્યા વર્ણશ્લેષ્મમેદઃ સૌકુમાર્યકૃદન્યથા| અતોઽધ્વાગ્નિબલાયૂંષિ કુર્યાચ્ચઙ્ક્રમણં સુખમ્| મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્||૪૭||

આસ્યા નિષ્ક્રિયસ્યાસને અભ્યાસઃ વર્ણકૃત્વાદિગુણયુક્તા| અધ્વા એતદ્વિપરીતગુણઃ| ચઙ્ક્રમણમગ્નિવૃદ્ધ્યાદિકરં મારુતસ્ય વાયોરાનુલોમ્યં ચ કરોતિ||૪૭||

Adhikarana pAdatraguNAH (48) · Śloka 48

અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલદૃક્શુક્રવર્દ્ધનમ્||૪૮||

પાદત્રમન્વર્થસંજ્ઞં પાદરક્ષણમિત્યર્થઃ| તચ્ચ ખુડાદિનાશનમ્||૪૮||

Adhikarana chatraguNAH (49) · Śloka 49

વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્||૪૯||

Adhikarana pravAta- apravAtayorguNAH (50) · Śloka 50

પ્રવાતો રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહતૃડ્ભ્રમાન્| શ્રમાગ્નિમૂર્ચ્છાંશ્ચ જયેદપ્રવાતસ્ત્વતોઽન્યથા||૫૦||

પ્રવાતઃ પ્રદેશો યત્ર પ્રકૃષ્ટો વાતઃ સ રૌક્ષ્યાદિગુણયુક્તઃ| દાહાદિકં ચ જયેત્| એતદ્વિપરીતગુણોઽપ્રવાતઃ||૫૦||

Adhikarana prAgvAtaguNAH (51) · Śloka 51

પ્રાગ્વાયુરુષ્ણોઽભિષ્યન્દિ ત્વગ્દોષાર્શોવિષક્રિમીન્| સન્નિપાતજ્વરં શ્વાસમામં વાયું ચ કોપયેત્|૫૧|

Adhikarana pashcimavAtaguNAH (51) · Śloka 51

પશ્ચિમઃ શિશિરો હન્તિ મૂર્ચ્છાં દાહં તૃષં વિષમ્|૫૧|

Adhikarana dakShiNamArutaguNAH (51) · Śloka 51

દક્ષિણો મારુતઃ શ્રેષ્ઠો નેત્ર્યોઽઙ્ગબલવર્ધનઃ| રક્તપિત્તપ્રશમનો ન ચ વાતપ્રકોપનઃ|૫૧|

Adhikarana uttaravAtaguNAH (51) · Śloka 51

ઉત્તરો મારુતઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્મધુર એવ ચ| કષાયાનુરસઃ શીતો દોષાણામપ્રકોપનઃ|૫૧|

Adhikarana AtapAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

આતપો ભ્રમતૃટ્સ્વેદદાહમૂર્ચ્છાવિવર્ણતાઃ| કુર્યાત્ પિત્ત્તાસ્રવહ્નિંશ્ચ છાયા ચૈતાનપોહતિ| તમઃ કષાયકટુકં જ્યોત્સ્ના મધુરશીલતા||૫૧||

છાયા ત્વેતાન્ ભ્રમાદીન્ વ્યપોહતિ| અદ્રવ્યાણાં ગુણનિર્દેશસ્તદ્ગુણશારીરદ્રવ્યાભિવૃદ્ધિનાશહેતુત્વપ્રદર્શનાય|| ૫૧||

Adhikarana tamasaH guNAH (52) · Śloka 52

તમઃ કષાકટુકં જ્યોત્સ્ના મધુરશીલતા|૫૨|

Adhikarana upasaMhAraH (12) · Śloka 12

ભવતિ ચાત્ર- રસાદિભેદૈરિતિ ભેષજાનાં દિઙ્માત્રમુક્તન્ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિત્| અનૌષધં દ્રવ્યમિહાવબોધો રૂપસ્ય તેષાં વનગોચરેભ્યઃ||૫૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

રસાદીનાં રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાનાં ભેદૈઃ પરસ્પરં સંયોગપ્રકારૈર્ભેષજાનામૌષધાનાં દિઙ્માત્રમુક્તં માર્ગો દર્શિતઃ યતો ન કિઞ્ચિદનૌષધમસ્તિ| વિષં મારણાત્મકમપિ કાર્યેષૂપયુજ્યતે| યત્ત્વનૌષધં પૂર્વમુક્તં તન્માત્રાવસ્થાકાલાદિવશાત્| તેષાં ચ ભેષજાનાં રૂપાવબોધો વનગોચરેભ્યો ગોપતાપસાદિભ્યો વૈદ્યસ્ય નિષ્પદ્યતે||૫૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા-મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||