12. dvividhauṣadhavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dvividhauShadhavij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

आहारमुक्त्वा तत्संस्कारोपयोगित्वान्मिथ्याहारोद्भवरोगसाधनोपयोगित्वाच्च प्रायोपयोगिनां द्रव्याणां स्वरूपपरिज्ञानार्थमुच्यते| तदर्थमध्यायारम्भः|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana auShadhasya dvividhauShadhakrameNa nirdeshaH (2) · Śloka 2

द्विविधमौषधम्- ऊर्जस्करं रोगघ्नञ्च| उभयमपि चोभयात्मकम्| बाहुल्येन तु निर्देशः| तत्रोर्जरस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणञ्च| रोगघ्नमपि द्विविधम्- रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरञ्च||२||

सर्वं शरीरविषयं वस्तु द्विविधमौषधमनौषधं च| तत्र औषधं पथ्यमनौषधं च शरीरस्यापथ्यम्| तत्रौषधं प्राधान्यादादावुच्यते| अनौषधं वक्ष्यामः सर्वमौषधं शरीरहितं द्विविधम्| ऊर्जस्करं रोगघ्नञ्च| ऊर्जस्करं यत्स्वस्थस्यापि बलवर्णाद्युपचयं करोति| रोगघ्नं व्याधिनाशनम्| उभयमपि द्वयमपि पुनर्द्रव्यात्मकमूर्ज्जस्करेऽपि धातुसाम्यकरणशक्तत्वात् व्याध्युपशमः सम्भवति| व्याध्युपशमे तु वर्णबलाद्युपचयः स्पष्ट एव| तस्माद् द्वयमपि द्रव्यात्मकं तत्रापि यद्यत्र प्रधानं तेन व्यपदेशे ऊर्जस्करं रोगघ्नं चेति| तत्रोर्जस्करं द्विविधं- रसायनवाजीकरणभेदेन| रोगघ्नमपि द्विविधम्- व्याधेः स्थितस्य नाशनं नष्टस्य च पुनरुत्पत्तिरक्षणम्| अनेनाऽपि प्रकारेण द्विविधं रोगघ्नम्||२||

Adhikarana dravyAdravyabhedenauShadhabhedAH (3) · Śloka 3

पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यञ्च| तत्र द्रव्यं त्रिविधं- भौममौद्भिदं जङ्गममिति| तेषु वक्ष्यमाणं हेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम्| औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति| तत्र फलिनो वनस्पतिः, पुष्पफलवान् वानस्पत्यः, वल्लीगुल्मं वीरुत्, फलपाकान्ताश्चौषध्य इति| जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः| अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदान-भयोत्त्राससंक्षोभणहर्षण- भर्त्सनहसनस्व्वप्नजागरणसंवाहनादीनि||३||

द्रव्यमद्रव्यं च| द्रव्यं मूर्त्तं सकलेन्द्रियविषयं च| अतोऽन्यदद्रव्यम्| एतच्च द्वयमपि रोगस्य प्रशमने पुनर्भवरक्षणे व समर्थं भवति| तत्र भौमादिभेदेन त्रिविधं द्रव्यमिहाध्याये वक्ष्यमाणम्| सुवर्णादिलवणान्तं बाहुल्येन भौमम्| औद्भिदं वनस्पत्यादिभेदेन चतुर्विधम्| तत्र फलिनो वनस्पतिः| फलिनशब्दः फलवति वर्तते| फलबर्हाभ्यामिनजितीनच्प्रत्यायन्तः| पुष्पप्राधान्येन फलवान् वानस्पत्यः| वल्ली सन्तानवती लतागुल्मं च| ह्रस्वं भूमिलग्नं बहुसूक्ष्मशाखं च वीरुच्छब्देनोच्यते| फलपाकेऽन्तः पर्णादिविनाशलक्षणो यासां ता औषध्यः| जङ्गमप्राणियोनित्वान्मधुघृतमूत्रादि जङ्गममुच्यते| अद्रव्यं पुनरुपवासादि| अनिलस्यासकलेन्द्रियग्राह्यत्वादमूर्त्तत्वाच्चाद्रव्यत्वमत्रैव व्यवहारार्थम्| बाह्यस्य संवाहनमङ्गमर्दनम्| एते चोपवासादयोऽस्मिन् तन्त्रे यथाप्रदेशं रोगघ्नत्वेनोक्ताः||३||

Adhikarana draivavyapAshrayAdibhedenauShadhasya traividhyam (4) · Śloka 4

पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्चेति| तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोप-वासस्वस्त्यनप्रणिधानगमनादि| युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि| सत्त्वावजयः पुनरहितान् मनोनिग्रहः||४||

इत्यौषधस्योर्जस्करत्वरोगघ्नत्वाभ्यां द्वैविध्यमुक्त्वा तस्यैव दैवव्यपाश्रयत्वादिना तैविध्यमुच्यते| तत्र दैवव्यपाश्रयं यत् पापस्योपघातकत्वेनैव जठराग्निसंयोगेन विना धातुसाम्यकरं मन्त्रौषध्यादि| अत्रौषधीनां धारणमेवाभिप्रेतम्| बलेरुपहारो देवादिषु| नियमो वर्ज्यवर्जनम्| प्रायश्चित्तं व्रतादि| उपवासः प्रसिद्धः पापहर्तृत्वे| स्वस्त्ययनं वेदोक्तं कर्म| युक्तिव्यपाश्रयं तु जाठराग्निसंयोगमात्रादिविशेषेण धातुसाम्यकरं तच्चाहारस्यौषधस्य च योजनम्| सत्त्वावजयः सत्त्वस्य मनसोऽवजयः| अहिताद्विषयान्निग्रहो निवारणम्||४||

Adhikarana apakarShaNAdibhedenauShadhasya traividhyam (5) · Śloka 5

पुनरपि च त्रिविधम्| अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च| ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन| तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः| आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः| प्रकृतिविघातः संशमनम्| तद्बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि| आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति| निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णाशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च| तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि||५||

इत्यौषधस्य दैवव्यपाश्रयत्वादिना त्रैविध्यमुक्त्वा अपकर्षणादिभेदेन तस्यैव त्रैविध्यमुच्यते| तानि चापकर्षणादीनि प्रत्येकं बाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधानि| तत्र ग्रन्थ्य्दीनां शस्त्रादिभिरपकर्षणं बाह्यमपकर्षणम्| वमनविरेचनादिनान्तःस्थितस्य दोषस्यापकर्षणमाभ्यन्तरम्| प्रकृतिविघातो दुष्टस्य दोषादेर्देहस्थस्य शमनं साम्यकरम्| बहिःप्रयोगेण दोषशमनमभ्यङ्गादि बाह्यः प्रकृतिविघातः| यद् द्रव्यमन्तर्महास्रोतः प्रविश्य दोषानक्षोभयच्छमयति तदाभ्यन्तरः प्रकृतिविघातः| एतच्च पाचनदीपनादिना सप्तविधं वक्ष्यामः| निदानत्यागो यथादोषं शीतादिगुणानामाहारादीनां वर्जनम्| व्यायामादिवर्जनं यथादोषमेव| यथा श्लेष्मणि तत्सदृशगुणानामाहारविहारादीनां त्यागः| एवं वातपित्तयोरपि| प्रसङ्गादाह-बाह्यापकर्षणेन शस्त्रादिना साध्ये ग्रन्थ्यादौ व्याधौ भेषजमौषधमान्तरापकर्षणम्| प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्चोपयुज्यते| न तु यथोक्तभेषजसाध्ये ग्रहणीरोगादौ शस्त्रादि बाह्यमपकर्षणमनुक्रमते| सोपयोगं न भवतीति सम्बन्धः||५||

Adhikarana hetuviparItAdibhedenauShadhasya traividhyam (6) · Śloka 6

पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च| तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत्| व्याधिविपरीतं द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे| पञ्चकर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च| तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि| यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि| रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम्||६||

इत्यपकर्षणादिभेदेनौषधस्य त्रैविध्यमुक्त्वा तस्यैव हेतुविपरीतत्वादिना त्रैविध्यमुच्यते| तत्र हेतुविपरीतं यत् व्याधिविशेषाविवक्षायां व्याधिजनकदोषकारणविपरीतगुणम्| यथा गुर्वादिगुणयुक्तद्रव्यजे व्याधौ लघ्वादिगुणमौषधम्| तथेतरस्मिन् लघ्वादिजे इतरत् गुर्वादि| व्याधिविपरीतं तु यत्र हेतुविशेषविवक्षा नाश्रीयते केवलं यथोपदेशं स्वविषयव्याधिविशेषेणोपयुज्यते| यथा द्वौ मूलोपक्रमौ| लङ्घनं बृंहणं च| पञ्चकर्माणि वमनादीनि क्रमेण धूमादीनि च| शस्त्रादि साध्यानां च गुल्मादीनां व्याधिविपरीतं विम्लापनादि| विम्लापनं विलयनमुपनाहः पिण्डबन्धः| न केवलमेतावदेव व्याधिविपरीतलक्षणं यावदिदमपि| यच्चेति समुच्चये| यद् द्रव्यं सत्यपि व्याध्यारम्भकदोषशमनत्वे न तज्जेषु सर्वव्याधिषु तथा पथ्यम्| यथैकस्मिन्नेव व्याधौ दृष्टान्तो मुस्तापर्पटकं यद्यपि पित्तश्लेष्मघ्नं न तथा गुल्मादिषु पित्तश्लेष्मजेषु हितं यथा ज्वर इति| एवं यवाग्वाद्यपि यथायथं बुद्ध्या विकल्प्य वाच्यम्||६||

Adhikarana hetuvyAdhiviparItArthakAryauShadham (7) · Śloka 7

उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्| तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं, मदात्यये मद्यपानं, तुत्थदग्धेऽग्निप्रतपनं, पित्तेऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च| श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणोऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति| एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति||७||

उभयार्थकारि यदुभयस्य हेतुविपरीतस्य व्याधिविपरीतस्य च सम्बन्धिनमर्थं रोगोपशमलक्षणमेतद्गुणमपि करोति| तच्च दैवव्यपाश्रयं मणिमन्त्रादिकृतम्| तथा रोगस्वभावादिविपरीतस्वरूपमपि यद्रोगोपशमनं करोति तदुभयार्थकारि| यथा छर्द्यां तत्स्वरूपमेव वमनमेवमपि स्वबुद्ध्या विकल्प्यम्| पित्ते वान्तर्निगूढे स्वेदः शस्यते| अविपरीतोऽपि पित्तात् कट्वादिरसाभ्यवहारश्चेति यथासङ्ख्येन प्रयोजनमन्तर्निगूढे बहिः प्रवर्त्तनाय विमार्गगे स्वमार्गापादनायात्र तु स्वेदस्य पित्तस्यातिशयप्राप्तेरौषधत्वं न तु श्लेष्मादिप्रतिबन्धकनाशनेन स्वेदस्येति कामलादौ दृश्यते| श्लेष्मणि चान्तर्निगूढ इति हेमन्तेऽग्निबलवत्त्वयुक्त्या ज्ञायते| एवमनेन प्रकारेण रोगादविपरीतमपि विपरीतार्थं रोगस्य नाशनं करोतीति||७||

Adhikarana anauShadhasya dvaividhyam (8) · Śloka 8

अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनञ्च| तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम्| कालान्तरेणानुबाधनम् इति||८||

बहुभिर्भेदैरौषधमुक्त्वाऽनौषधमुच्यते| तच्च द्विविधम् इत्यादि सुबोधम्||८||

Adhikarana pradhAnadravyANAM svarUpakathanapratij~jA (9) · Śloka 9

परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते||९||

अतः परं प्रधानद्रव्याणां रसादिभेदैः स्वरूपमुच्यते| अन्येषां रसाद्यनुमाणाद्रसभेदीयादौ वक्ष्यामः||९||

Adhikarana suvarNaguNAH (10) · Śloka 10

सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः| विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्||१०||

सुवर्णमित्यादि सुबोधम्||१०||

Adhikarana rUpyaguNAH (11) · Śloka 11

रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं रसम्| वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्|११|

Adhikarana tAmraguNAH (11) · Śloka 11

ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु| कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित्|११|

Adhikarana kAMsyaguNAH (11) · Śloka 11

कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं लघु| दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफाहम्|११|

Adhikarana trapu-sIsayorguNAH (11) · Śloka 11

सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्| लेख़नं पित्तलं किञ्चित्त्रपुसीसञ्च तद्गुणम्||११||

त्रपु तिक्तलवणादिगुणं लेख़नं किञ्चित् पित्तलं च| सीसं तद्गुणं त्रपुगुणम्||११||

Adhikarana kRuShNalohasya guNAH (12) · Śloka 12

चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादु तिक्तकम्| लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्| गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्| तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्|१२|

Adhikarana padmarAgAdiguNAH (12) · Śloka 12

पद्मरागमहानीलपुष्परागाविदूरकाः| मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्| मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम्| चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्| धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्||१२||

मुक्तादयः सर्वे मणयो वैडूर्यानि च रत्नानि शैत्यादिगुणयुक्तानि शिरःप्रभृतिषु धारणात् पाप्मादिनाशनानि||१२||

Adhikarana kAcaguNAH (13) · Śloka 13

सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्|१३|

अन्यत् सुबोधम्||१३||

Adhikarana sha~gkha-udadhimalayorguNAH (13) · Śloka 13

शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ|१३|

Adhikarana tutthakaguNAH (13) · Śloka 13

तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु| लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्|१३|

Adhikarana gairikaguNAH (13) · Śloka 13

विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः|१३|

Adhikarana manohvAguNAH (13) · Śloka 13

कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा||१३||

Adhikarana haritAlaguNAH (14) · Śloka 14

स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्| स्रोतोऽञ्जनात्सौवीराञ्जनस्य श्रेष्ठत्वम् कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्| रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्| स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्||१४||

उदधिमलं समुद्रफेनम्| सौवीरमञ्जनं कषायत्वादिगुणयुक्तं तस्य जातिविशेषात्स्रोतोञ्जनादिनामविशेषः| तत्र अञ्जनजातिषु मध्ये स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं ततोऽपि सौवीरम्||१४||

Adhikarana rasA~jjanaguNAH (15) · Śloka 15

कफघ्नं तिक्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्||१५||

रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलम्| दारुहरिद्राविकारः कफघ्नत्वादियुक्तः||१५||

Adhikarana shilAjatuguNAH (16) · Śloka 16

स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्| कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्| तिक्तञ्च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्| विशेषात् कृच्छ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्|१६|

Adhikarana vaMsharocanAguNAH (16) · Śloka 16

कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना|१६|

Adhikarana tugAkShIrIguNAH (16) · Śloka 16

तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा|१६|

Adhikarana lavaNasAmAnyaguNAH (16) · Śloka 16

विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः| वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्||१६||

विष्यन्दीत्यादिना पांसूत्थान्तानां सर्वेषां लवणानां सामान्यगुणाः| पाकी पाचकस्य स्वभावः||१६||

Adhikarana saindhavaguNAH (17) · Śloka 17

सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्| लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्||१७||

सैन्धवमित्यादि लवणविशेषगुणाः| अत्र चोत्सर्गापवादोपबृंहकवचनादि सर्वं स्वबुद्ध्या कल्पनीयम्||१७||

Adhikarana sauvarcalaguNAH (18) · Śloka 18

लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्| कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्|१८|

Adhikarana viDguNAH (18) · Śloka 18

ऊर्ध्वाधः कफवातानुलोमनं दीपनं विडम्| विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्|१८|

Adhikarana sAmudralavaNaguNAH (18) · Śloka 18

विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्|१८|

Adhikarana audBidalavaNaguNAH (18) · Śloka 18

सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्||१८||

उत्क्लेदि रक्तं मांसं च क्लेदयति||१८||

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः|१९|

Adhikarana romakalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु|१९|

Adhikarana lavaNaprayoge kramanirdeshaH (19) · Śloka 19

लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत्||१९||

यत्र त्वेकं लवणं द्वे लवणे त्रीणि लवणानीत्यादि संख्यया प्रयोगः तत्र सैन्धवादिर्यथास्थितक्रमो योज्यः| सैन्धवम्, सैन्धवसौवर्चले, सैन्धवसौवर्चलविडान्येवमन्येऽपि||१९||

Adhikarana yavakShAraguNAH (20) · Śloka 20

गुल्महृद् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्| श्वासार्शः कफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः||२०||

यवक्षारो गुल्मादिनाशनः||२०||

Adhikarana svarjikAkShAraguNAHsarvakShAraguNAH (21) · Śloka 21

स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका| क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः| पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः| अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजः केशचक्षुषाम्||२१||

सर्वश्च स्वर्जिकादिः क्षारोऽत्यर्थतीक्ष्णत्वादियुक्तः||२१||

Adhikarana harItakIguNAH (22) · Śloka 22

कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः| दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्| उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा| कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्| शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्| सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्| श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्| विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्| हरीतकरी जयेद्व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान्||२२||

हरीतकी कषायत्वादिगुणयुक्ता| विलवणा इति लवणरसवर्जिता| बलादुक्तं भवति पञ्चरसा इति| तत्रापि कषायोऽधिकः| सा हरीतकी कुष्ठादीनन्यांश्च रोगान् वातश्लेष्मोद्भवान् नाशयति||२२||

Adhikarana AmalakaguNAH (23) · Śloka 23

तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित्परम्| कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतञ्जयेत्| परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्||२३||

आमलकं तद्वत्, गुणैर्हरीतकीसदृशमित्यर्थः||२३||

Adhikarana bibhItakaguNAH (24) · Śloka 24

अक्षन्तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्| कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु| परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नञ्च ततोऽञ्जनम्||२४||

अक्षं बिभीतकं कटुविपाकित्वादिगुणयुक्तं इर्षच्च तद्गुणं हरीतकीगुणयुक्तमित्यर्थः||२४||

Adhikarana triphalAguNAH (25) · Śloka 25

इयं रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा| रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्||२५||

इयं त्रिफला हरीतक्यामलकबिभीतकसमाहारः||२५||

Adhikarana trijAtakacaturjAtakayorguNAH (26) · Śloka 26

सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्| (पत्रकं कफवातघ्नं त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्| केसरं रक्तगुदजविषपित्तकफापहम्| तद्युक्तं तच्चतुर्जातं नातिशीतोष्णमुच्यते)||२६||

त्वगादित्रयं त्रिजातकसंज्ञमेतदेव नागकेसरयुक्तं चतुर्जातकम्| सुबोधम्||२६||

Adhikarana maricaguNAH (27) · Śloka 27

रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु||२७||

मरिचं रसपाकयोः कटुकं कफघ्नत्वादियुक्तं च||२७||

Adhikarana ArdrapippalIguNAH (28) · Śloka 28

श्लेष्मला स्वादुशीतार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली||२८||

आर्द्रा पिप्पली श्लेष्मलादिगुणा||२८||

Adhikarana shuShkapippalIguNAH (29) · Śloka 29

सा शुष्का विपरीतातः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः| स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा|२९|

Adhikarana pippalyA atyupayoganiShedho~apavAdashca (29) · Śloka 29

न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना||२९||

सा पिप्प्पली शुष्का अतः आर्द्रीयाः सकाशात् विपरीतास्निग्धत्वादिगुणयुक्ता च| एवंविधामपि तां च पिप्पलीमतियोगेन नोपयुञ्जीत विना रसायनविधिना||२९||

Adhikarana nAgaraguNAH ArdrakaguNAshca (30) · Śloka 30

नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्| रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्| तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्| स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्||३०||

एतच्च त्रयं मरिचपिप्पलीनागरसंज्ञकं त्रिकटुकसंज्ञम्||३०||

Adhikarana cavikApippalImUlaguNAH (31) · Śloka 31

चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः||३१||

चविका पिप्पलीमूलं च मरिचात् क्रमेणाल्पगुणम्||३१||

Adhikarana citrakaguNAH (32) · Śloka 32

चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शः कृमिकुष्ठहा||३२||

चित्रकः पाके पाककर्तृत्वेऽग्निसमः||३२||

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (33) · Śloka 33

पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्| गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्||३३||

एतत् पिप्पल्यादिचित्रकान्तं पञ्चकोलसंज्ञितम्||३३||

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत्| जयेत्कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ||३४||

Adhikarana hrasvapa~jcamUlaguNAH (2) · Śloka 2

ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्| स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्||२||

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च| मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु|३४|

Adhikarana jIvanapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्| जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्|३४|

Adhikarana tRuNapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित्| अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारी सारिवाऽमृताः|३४|

Adhikarana vallIkaNTakapa~jcamUlayorguNAH (34) · Śloka 34

बल्ल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राऽभीरुसैर्यकैः| सहिंस्राकरमर्दीकैः सर्वदोषहरे च ते||३४||

मिश्रीभावात् बिल्वादिकं महत् पञ्चमूलं वातश्लेष्माणौ जयेत् कषायत्वादिगुणयुक्तञ्च| बृहत्यादिपञ्चमूलञ्च ह्रस्वं मधुररसत्वादिगुणयुक्तं च| बलादि मध्यमं कफवातघ्नत्वादियुक्तम्| अभीर्वादि जीवनं नाम पञ्चमूलं चक्षुष्यत्वादियुक्तम्| दर्भादितृणपञ्चमूलसंज्ञितं पित्तजित्| अजशृङ्ग्यादिपञ्चमूलं वल्लीनाम सर्वदोषहरम्| श्वदंष्ट्रादि कण्टकनाम| एतच्च सर्वदोषहरम्|

Adhikarana kAravyAdiguNAH (35) · Śloka 35

कारवी कुञ्चिवाजाजीकबरीधान्यतुम्बुरु| अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्||३५||

कारव्यादि प्रत्येकमन्नानामाहार्याणां दुर्गन्धं नाशयति||३५||

Adhikarana bAShpikArAjikayorguNAH (36) · Śloka 36

बाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्| तद्वच्च राजिका विघ्नसादनी दीपनी परा| शूलाटोपहरा रुच्या..........................||३६||

बाष्पिका कटुकत्वादियुक्ता| राजिका बाष्पिकासदृशगुणा||

Adhikarana dIpyakaguNAH (37) · Śloka 37

...............दीप्यकः कोष्ठशूलजित्|३७|

Adhikarana sarShapaguNAH (37) · Śloka 37

अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः|३७|

Adhikarana hi~gguguNAH (37) · Śloka 37

हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्| कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु| पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्| ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम्|३७|

Adhikarana shatAhvAdInAM guNAH (37) · Śloka 37

शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः| एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः| लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः|३७|

Adhikarana sairyakaguNAH (37) · Śloka 37

सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्|३७|

Adhikarana gokShurakaguNAH (37) · Śloka 37

बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः|३७|

Adhikarana viShAdvayaguNAH (37) · Śloka 37

पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्||३७||

विषाद्वयमतिविषा प्रतिविषा च||३७||

Adhikarana mustaguNAH (38) · Śloka 38

कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्|३८|

Adhikarana amRutAguNAH (38) · Śloka 38

तिक्ताऽमृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी| दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्|३८|

Adhikarana bhUnimbaparpaTayorguNAH (38) · Śloka 38

तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ|३८|

Adhikarana nimbaguNAH (38) · Śloka 38

निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः|३८|

Adhikarana mahAnimbaguNAH (38) · Śloka 38

महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः|३८|

Adhikarana gugguluguNAH (38) · Śloka 38

गुग्गुलुः पिच्छिलस्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः| सस्वादुः सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्| वर्ण्यः स्वर्यः कटुः पाके रूक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः| क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन्| पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः||३८||

गुग्गुलुः स्पर्शे पिच्छिलः अभ्यवहारात्तु स्रोतोवैशद्यकृत्| तथा स्वादुरसत्वादियुक्तः स्रंसनोऽनुलोमनः||३८||

Adhikarana sha~gKapuShpIguNAH (39) · Śloka 39

शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा|३९|

Adhikarana aguruguNAH (39) · Śloka 39

कटुतिक्तोष्णमगुरु स्निग्धं वातकफापहम्| पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम्|३९|

Adhikarana caMdanasAmAnyaguNAH (39) · Śloka 39

सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्| लघु रक्तम्......................||३९||

सर्वं चन्दनं श्वेतं रक्तं पीतं च तिक्तरसत्वादियुक्तम्| तेभ्यो रक्तचन्दनं लघु| बलादुक्तं भवति शेषे गुरुणी इति||३९||

Adhikarana ushIravAlakayorguNAH (40) · Śloka 40

..............तथोशीरं वालकं पाचनं च तत्| ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्||४०||

उशीरं वालकं च तथैव रक्तचन्दनवद् गुणैर्विज्ञेयं ज्वरादिनाशनञ्च||४०||

Adhikarana madhukaguNAH (41) · Śloka 41

मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्| गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्||४१||

सुबोधम्||४१||

Adhikarana nishAdvayaguNAH (42) · Śloka 42

कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे| प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्|४२|

निशे द्वे पिण्डहरिद्रा दारुहरिद्रा च||४२||

Adhikarana prapauNDarIkaguNAH (42) · Śloka 42

प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्| कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्|४२|

Adhikarana balAtrayaguNAH (42) · Śloka 42

बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्|४२|

Adhikarana nAgabalAguNAH (42) · Śloka 42

तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः||४२||

Adhikarana tAmbUlaguNAH (43) · Śloka 43

ताम्बूलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्||४३||

ताम्बूलं ताम्बूलीलतापत्रं सक्षारमीषत् क्षारगुणयुक्तम्|

Adhikarana pUgaguNAH (44) · Śloka 44

भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्|४४|

सुबोधम्||४४||

Adhikarana jAtipatryAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्| लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्||४४||

Adhikarana karpUraguNAH (1) · Śloka 1

सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्छेदनो हिमः||१||

Adhikarana latAkastUrikAguNAH (44) · Śloka 44

लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्|४४|

Adhikarana padmAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित्| तद्वद्वकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्||४४||

Adhikarana campakAdInAM guNAH (45) · Śloka 45

सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम्| मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्||४५||

कोरण्डं किंशुकं च पद्मादूनगुणम्||४५||

Adhikarana nAgakesarasindhuvArayorguNAH (46) · Śloka 46

विषपित्तकफान्नागं सिन्दुवारं च तद्गुणम्||४६||

नागं नागपुष्पम्||४६||

Adhikarana ketakIshirIShapuShpayoH guNAH (47) · Śloka 47

कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च|४७|

Adhikarana agastyapuShpaguNAH (47) · Śloka 47

वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्| चतुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्|४७|

Adhikarana bandhUkayUthikApuShpayorguNAH (47) · Śloka 47

बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका|४७|

Adhikarana ku~gkumaguNAH (47) · Śloka 47

कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्|४७|

Adhikarana avalgujaiDagajabIjayorguNAH (47) · Śloka 47

अवल्ग्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्|४७|

Adhikarana AsyA-adhva-caMkramaNa-guNAH (47) · Śloka 47

आस्या वर्णश्लेष्ममेदः सौकुमार्यकृदन्यथा| अतोऽध्वाग्निबलायूंषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुख़म्| मारुतस्यानुलोम्यं च ख़ुडस्तम्भश्रमापहम्||४७||

आस्या निष्क्रियस्यासने अभ्यासः वर्णकृत्वादिगुणयुक्ता| अध्वा एतद्विपरीतगुणः| चङ्क्रमणमग्निवृद्ध्यादिकरं मारुतस्य वायोरानुलोम्यं च करोति||४७||

Adhikarana pAdatraguNAH (48) · Śloka 48

अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्||४८||

पादत्रमन्वर्थसंज्ञं पादरक्षणमित्यर्थः| तच्च ख़ुडादिनाशनम्||४८||

Adhikarana chatraguNAH (49) · Śloka 49

वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्||४९||

Adhikarana pravAta- apravAtayorguNAH (50) · Śloka 50

प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्| श्रमाग्निमूर्च्छांश्च जयेदप्रवातस्त्वतोऽन्यथा||५०||

प्रवातः प्रदेशो यत्र प्रकृष्टो वातः स रौक्ष्यादिगुणयुक्तः| दाहादिकं च जयेत्| एतद्विपरीतगुणोऽप्रवातः||५०||

Adhikarana prAgvAtaguNAH (51) · Śloka 51

प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दि त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्| सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत्|५१|

Adhikarana pashcimavAtaguNAH (51) · Śloka 51

पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्|५१|

Adhikarana dakShiNamArutaguNAH (51) · Śloka 51

दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्योऽङ्गबलवर्धनः| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः|५१|

Adhikarana uttaravAtaguNAH (51) · Śloka 51

उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च| कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः|५१|

Adhikarana AtapAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः| कुर्यात् पित्त्तास्रवह्निंश्च छाया चैतानपोहति| तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता||५१||

छाया त्वेतान् भ्रमादीन् व्यपोहति| अद्रव्याणां गुणनिर्देशस्तद्गुणशारीरद्रव्याभिवृद्धिनाशहेतुत्वप्रदर्शनाय|| ५१||

Adhikarana tamasaH guNAH (52) · Śloka 52

तमः कषाकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता|५२|

Adhikarana upasaMhAraH (12) · Śloka 12

भवति चात्र- रसादिभेदैरिति भेषजानां दिङ्मात्रमुक्तन्न यतोऽस्ति किञ्चित्| अनौषधं द्रव्यमिहावबोधो रूपस्य तेषां वनगोचरेभ्यः||५२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विविधौषधविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||

रसादीनां रसवीर्यविपाकप्रभावानां भेदैः परस्परं संयोगप्रकारैर्भेषजानामौषधानां दिङ्मात्रमुक्तं मार्गो दर्शितः यतो न किञ्चिदनौषधमस्ति| विषं मारणात्मकमपि कार्येषूपयुज्यते| यत्त्वनौषधं पूर्वमुक्तं तन्मात्रावस्थाकालादिवशात्| तेषां च भेषजानां रूपावबोधो वनगोचरेभ्यो गोपतापसादिभ्यो वैद्यस्य निष्पद्यते||५२|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचिताया-मष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां सूत्रस्थाने द्वादशोऽध्यायः||१२||