Adhikarana atha dvividhauShadhavij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
āhāramuktvā tatsaṁskārōpayōgitvānmithyāhārōdbhavarōgasādhanōpayōgitvācca prāyōpayōgināṁ dravyāṇāṁ svarūpaparijñānārthamucyatē| tadarthamadhyāyārambhaḥ|
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya dvividhauShadhakrameNa nirdeshaH (2) · Śloka 2
dvividhamauṣadham- ūrjaskaraṁ rōgaghnañca| ubhayamapi cōbhayātmakam| bāhulyēna tu nirdēśaḥ| tatrōrjaraskaraṁ dvividhaṁ rasāyanaṁ vājīkaraṇañca| rōgaghnamapi dvividham- rōgasya praśamanamapunarbhavakarañca||2||
द्विविधमौषधम्- ऊर्जस्करं रोगघ्नञ्च| उभयमपि चोभयात्मकम्| बाहुल्येन तु निर्देशः| तत्रोर्जरस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणञ्च| रोगघ्नमपि द्विविधम्- रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरञ्च||२||
🔊 Audio coming soon
sarvaṁ śarīraviṣayaṁ vastu dvividhamauṣadhamanauṣadhaṁ ca| tatra auṣadhaṁ pathyamanauṣadhaṁ ca śarīrasyāpathyam| tatrauṣadhaṁ prādhānyādādāvucyatē| anauṣadhaṁ vakṣyāmaḥ sarvamauṣadhaṁ śarīrahitaṁ dvividham| ūrjaskaraṁ rōgaghnañca| ūrjaskaraṁ yatsvasthasyāpi balavarṇādyupacayaṁ karōti| rōgaghnaṁ vyādhināśanam| ubhayamapi dvayamapi punardravyātmakamūrjjaskarē'pi dhātusāmyakaraṇaśaktatvāt vyādhyupaśamaḥ sambhavati| vyādhyupaśamē tu varṇabalādyupacayaḥ spaṣṭa ēva| tasmād dvayamapi dravyātmakaṁ tatrāpi yadyatra pradhānaṁ tēna vyapadēśē ūrjaskaraṁ rōgaghnaṁ cēti| tatrōrjaskaraṁ dvividhaṁ- rasāyanavājīkaraṇabhēdēna| rōgaghnamapi dvividham- vyādhēḥ sthitasya nāśanaṁ naṣṭasya ca punarutpattirakṣaṇam| anēnā'pi prakārēṇa dvividhaṁ rōgaghnam||2||
Adhikarana dravyAdravyabhedenauShadhabhedAH (3) · Śloka 3
punaśca dvividhaṁ dravyamadravyañca| tatra dravyaṁ trividhaṁ- bhaumamaudbhidaṁ jaṅgamamiti| tēṣu vakṣyamāṇaṁ hēmādilavaṇāntaṁ prāyēṇa bhaumam| audbhidaṁ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhēdēna caturvidhaṁ bhavati| tatra phalinō vanaspatiḥ, puṣpaphalavān vānaspatyaḥ, vallīgulmaṁ vīrut, phalapākāntāścauṣadhya iti| jaṅgamōdbhavaṁ madhughr̥tādi jaṅgamadravyamāhuḥ| adravyaṁ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadāna-bhayōttrāsasaṁkṣōbhaṇaharṣaṇa- bhartsanahasanaswvapnajāgaraṇasaṁvāhanādīni||3||
पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यञ्च| तत्र द्रव्यं त्रिविधं- भौममौद्भिदं जङ्गममिति| तेषु वक्ष्यमाणं हेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम्| औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति| तत्र फलिनो वनस्पतिः, पुष्पफलवान् वानस्पत्यः, वल्लीगुल्मं वीरुत्, फलपाकान्ताश्चौषध्य इति| जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः| अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदान-भयोत्त्राससंक्षोभणहर्षण- भर्त्सनहसनस्व्वप्नजागरणसंवाहनादीनि||३||
🔊 Audio coming soon
dravyamadravyaṁ ca| dravyaṁ mūrttaṁ sakalēndriyaviṣayaṁ ca| atō'nyadadravyam| ētacca dvayamapi rōgasya praśamanē punarbhavarakṣaṇē va samarthaṁ bhavati| tatra bhaumādibhēdēna trividhaṁ dravyamihādhyāyē vakṣyamāṇam| suvarṇādilavaṇāntaṁ bāhulyēna bhaumam| audbhidaṁ vanaspatyādibhēdēna caturvidham| tatra phalinō vanaspatiḥ| phalinaśabdaḥ phalavati vartatē| phalabarhābhyāminajitīnacpratyāyantaḥ| puṣpaprādhānyēna phalavān vānaspatyaḥ| vallī santānavatī latāgulmaṁ ca| hrasvaṁ bhūmilagnaṁ bahusūkṣmaśākhaṁ ca vīrucchabdēnōcyatē| phalapākē'ntaḥ parṇādivināśalakṣaṇō yāsāṁ tā auṣadhyaḥ| jaṅgamaprāṇiyōnitvānmadhughr̥tamūtrādi jaṅgamamucyatē| adravyaṁ punarupavāsādi| anilasyāsakalēndriyagrāhyatvādamūrttatvāccādravyatvamatraiva vyavahārārtham| bāhyasya saṁvāhanamaṅgamardanam| ētē cōpavāsādayō'smin tantrē yathāpradēśaṁ rōgaghnatvēnōktāḥ||3||
Adhikarana draivavyapAshrayAdibhedenauShadhasya traividhyam (4) · Śloka 4
punarapi ca trividhaṁ daivavyapāśrayaṁ yuktivyapāśrayaṁ sattvāvajayaścēti| tatra daivavyapāśrayaṁ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahōmaniyamaprāyaścittōpa-vāsasvastyanapraṇidhānagamanādi| yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayōjanādi| sattvāvajayaḥ punarahitān manōnigrahaḥ||4||
पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्चेति| तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोप-वासस्वस्त्यनप्रणिधानगमनादि| युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि| सत्त्वावजयः पुनरहितान् मनोनिग्रहः||४||
🔊 Audio coming soon
ityauṣadhasyōrjaskaratvarōgaghnatvābhyāṁ dvaividhyamuktvā tasyaiva daivavyapāśrayatvādinā taividhyamucyatē| tatra daivavyapāśrayaṁ yat pāpasyōpaghātakatvēnaiva jaṭharāgnisaṁyōgēna vinā dhātusāmyakaraṁ mantrauṣadhyādi| atrauṣadhīnāṁ dhāraṇamēvābhiprētam| balērupahārō dēvādiṣu| niyamō varjyavarjanam| prāyaścittaṁ vratādi| upavāsaḥ prasiddhaḥ pāpahartr̥tvē| svastyayanaṁ vēdōktaṁ karma| yuktivyapāśrayaṁ tu jāṭharāgnisaṁyōgamātrādiviśēṣēṇa dhātusāmyakaraṁ taccāhārasyauṣadhasya ca yōjanam| sattvāvajayaḥ sattvasya manasō'vajayaḥ| ahitādviṣayānnigrahō nivāraṇam||4||
Adhikarana apakarShaNAdibhedenauShadhasya traividhyam (5) · Śloka 5
punarapi ca trividham| apakarṣaṇaṁ prakr̥tivighātō nidānatyāgaśca| tē punarapakarṣaṇādayō dvividhāḥ bāhyābhyantarabhēdēna| tatra bāhyamapakarṣaṇaṁ granthyarbudōpapakṣmakrimiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ| ābhyantaraṁ punarvamanavirēcanādibhiḥ| prakr̥tivighātaḥ saṁśamanam| tadbāhyamabhyaṅgasvēdapradēhapariṣēkōpamardanādi| ābhyantaraṁ yadantaramanupraviśyāvikṣōbhayaddōṣān śamayati| nidānatyāgō yathādōṣaṁ śītōṣṇāśanavyāyāmādīnāṁ varjanaṁ snigdharūkṣādyanabhyavahāraśca| tatra śastrādisādhyē bhēṣajamanukramatē na tu bhēṣajasādhyē śastrādi||5||
पुनरपि च त्रिविधम्| अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च| ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन| तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः| आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः| प्रकृतिविघातः संशमनम्| तद्बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि| आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति| निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णाशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च| तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि||५||
🔊 Audio coming soon
ityauṣadhasya daivavyapāśrayatvādinā traividhyamuktvā apakarṣaṇādibhēdēna tasyaiva traividhyamucyatē| tāni cāpakarṣaṇādīni pratyēkaṁ bāhyābhyantarabhēdēna dvividhāni| tatra granthydīnāṁ śastrādibhirapakarṣaṇaṁ bāhyamapakarṣaṇam| vamanavirēcanādināntaḥsthitasya dōṣasyāpakarṣaṇamābhyantaram| prakr̥tivighātō duṣṭasya dōṣādērdēhasthasya śamanaṁ sāmyakaram| bahiḥprayōgēṇa dōṣaśamanamabhyaṅgādi bāhyaḥ prakr̥tivighātaḥ| yad dravyamantarmahāsrōtaḥ praviśya dōṣānakṣōbhayacchamayati tadābhyantaraḥ prakr̥tivighātaḥ| ētacca pācanadīpanādinā saptavidhaṁ vakṣyāmaḥ| nidānatyāgō yathādōṣaṁ śītādiguṇānāmāhārādīnāṁ varjanam| vyāyāmādivarjanaṁ yathādōṣamēva| yathā ślēṣmaṇi tatsadr̥śaguṇānāmāhāravihārādīnāṁ tyāgaḥ| ēvaṁ vātapittayōrapi| prasaṅgādāha-bāhyāpakarṣaṇēna śastrādinā sādhyē granthyādau vyādhau bhēṣajamauṣadhamāntarāpakarṣaṇam| prakr̥tivighātō nidānatyāgaścōpayujyatē| na tu yathōktabhēṣajasādhyē grahaṇīrōgādau śastrādi bāhyamapakarṣaṇamanukramatē| sōpayōgaṁ na bhavatīti sambandhaḥ||5||
Adhikarana hetuviparItAdibhedenauShadhasya traividhyam (6) · Śloka 6
punarapi trividhaṁ hētuviparītaṁ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca| tatra hētuviparītaṁ gurusnigdhaśītādijē vyādhau laghurūkṣōṣṇādi tathētarasminnitarat| vyādhiviparītaṁ dvau mūlōpakramau laṅghanabr̥ṁhaṇē| pañcakarmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca| tathā vimlāpanōpanāhanapāṭanādīni| yacca dōṣaśamanatvē satyapi jvarē viśēṣatō hitaṁ mustāparpaṭakaṁ yavāgvaśca pramēhē rajanī yavānnaṁ cētyādi| raktapittē cōrdhvagē virēcanamadhōgē vamanam||6||
पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च| तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत्| व्याधिविपरीतं द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे| पञ्चकर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च| तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि| यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि| रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम्||६||
🔊 Audio coming soon
ityapakarṣaṇādibhēdēnauṣadhasya traividhyamuktvā tasyaiva hētuviparītatvādinā traividhyamucyatē| tatra hētuviparītaṁ yat vyādhiviśēṣāvivakṣāyāṁ vyādhijanakadōṣakāraṇaviparītaguṇam| yathā gurvādiguṇayuktadravyajē vyādhau laghvādiguṇamauṣadham| tathētarasmin laghvādijē itarat gurvādi| vyādhiviparītaṁ tu yatra hētuviśēṣavivakṣā nāśrīyatē kēvalaṁ yathōpadēśaṁ svaviṣayavyādhiviśēṣēṇōpayujyatē| yathā dvau mūlōpakramau| laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca| pañcakarmāṇi vamanādīni kramēṇa dhūmādīni ca| śastrādi sādhyānāṁ ca gulmādīnāṁ vyādhiviparītaṁ vimlāpanādi| vimlāpanaṁ vilayanamupanāhaḥ piṇḍabandhaḥ| na kēvalamētāvadēva vyādhiviparītalakṣaṇaṁ yāvadidamapi| yaccēti samuccayē| yad dravyaṁ satyapi vyādhyārambhakadōṣaśamanatvē na tajjēṣu sarvavyādhiṣu tathā pathyam| yathaikasminnēva vyādhau dr̥ṣṭāntō mustāparpaṭakaṁ yadyapi pittaślēṣmaghnaṁ na tathā gulmādiṣu pittaślēṣmajēṣu hitaṁ yathā jvara iti| ēvaṁ yavāgvādyapi yathāyathaṁ buddhyā vikalpya vācyam||6||
Adhikarana hetuvyAdhiviparItArthakAryauShadham (7) · Śloka 7
ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham| tathā chardyāṁ chardanamatisārē virēcanaṁ, madātyayē madyapānaṁ, tutthadagdhē'gnipratapanaṁ, pittē'ntarnnigūḍhē vimārgagē vā svēdaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇōṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca| ślēṣmaṇi cāntarnigūḍhē stabdhē bahiḥ śītōpacārastatpīḍitasyōṣmaṇō'ntaḥpravēśēna kaphō vilayatāmupayāti| ēvaṁvidhaṁ hyaviparītamēva sadbhēṣajaṁ hētuvyādhiviparītamarthaṁ karōti||7||
उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्| तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं, मदात्यये मद्यपानं, तुत्थदग्धेऽग्निप्रतपनं, पित्तेऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च| श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणोऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति| एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति||७||
🔊 Audio coming soon
ubhayārthakāri yadubhayasya hētuviparītasya vyādhiviparītasya ca sambandhinamarthaṁ rōgōpaśamalakṣaṇamētadguṇamapi karōti| tacca daivavyapāśrayaṁ maṇimantrādikr̥tam| tathā rōgasvabhāvādiviparītasvarūpamapi yadrōgōpaśamanaṁ karōti tadubhayārthakāri| yathā chardyāṁ tatsvarūpamēva vamanamēvamapi svabuddhyā vikalpyam| pittē vāntarnigūḍhē svēdaḥ śasyatē| aviparītō'pi pittāt kaṭvādirasābhyavahāraścēti yathāsaṅkhyēna prayōjanamantarnigūḍhē bahiḥ pravarttanāya vimārgagē svamārgāpādanāyātra tu svēdasya pittasyātiśayaprāptērauṣadhatvaṁ na tu ślēṣmādipratibandhakanāśanēna svēdasyēti kāmalādau dr̥śyatē| ślēṣmaṇi cāntarnigūḍha iti hēmantē'gnibalavattvayuktyā jñāyatē| ēvamanēna prakārēṇa rōgādaviparītamapi viparītārthaṁ rōgasya nāśanaṁ karōtīti||7||
Adhikarana anauShadhasya dvaividhyam (8) · Śloka 8
anauṣadhaṁ punardvividhaṁ bādhanamanubādhanañca| tatra sadyaḥ prāṇaharaṁ bādhanam| kālāntarēṇānubādhanam iti||8||
अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनञ्च| तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम्| कालान्तरेणानुबाधनम् इति||८||
🔊 Audio coming soon
bahubhirbhēdairauṣadhamuktvā'nauṣadhamucyatē| tacca dvividham ityādi subōdham||8||
Adhikarana pradhAnadravyANAM svarUpakathanapratij~jA (9) · Śloka 9
paraṁ cātō rasavīryādibhēdēna yathāsthūlamauṣadhaikadēśa upadiśyatē||9||
परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते||९||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paraṁ pradhānadravyāṇāṁ rasādibhēdaiḥ svarūpamucyatē| anyēṣāṁ rasādyanumāṇādrasabhēdīyādau vakṣyāmaḥ||9||
Adhikarana suvarNaguNAH (10) · Śloka 10
suvarṇaṁ br̥ṁhaṇaṁ snigdhaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| viṣadōṣaharaṁ śītaṁ sakaṣāyaṁ rasāyanam||10||
सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः| विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
suvarṇamityādi subōdham||10||
Adhikarana rUpyaguNAH (11) · Śloka 11
rūpyaṁ snigdhaṁ kaṣāyāmlaṁ vipākē madhuraṁ rasam| vayasaḥ sthāpanaṁ śītaṁ lēkhanaṁ vātapittajit|11|
रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं रसम्| वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAmraguNAH (11) · Śloka 11
tāmraṁ satiktamadhuraṁ kaṣāyaṁ lēkhanaṁ laghu| kaṭupākarasaṁ śītaṁ rōpaṇaṁ kaphapittajit|11|
ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु| कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAMsyaguNAH (11) · Śloka 11
kāṁsyaṁ kaṣāyānurasaṁ viśadaṁ lēkhanaṁ laghu| dr̥ṣṭiprasādanaṁ rūkṣaṁ tiktaṁ pittakaphāham|11|
कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं लघु| दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफाहम्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trapu-sIsayorguNAH (11) · Śloka 11
satiktalavaṇaṁ bhēdi pāṇḍutvakr̥mivātanut| lēkhanaṁ pittalaṁ kiñcittrapusīsañca tadguṇam||11||
सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्| लेख़नं पित्तलं किञ्चित्त्रपुसीसञ्च तद्गुणम्||११||
🔊 Audio coming soon
trapu tiktalavaṇādiguṇaṁ lēkhanaṁ kiñcit pittalaṁ ca| sīsaṁ tadguṇaṁ trapuguṇam||11||
Adhikarana kRuShNalohasya guNAH (12) · Śloka 12
cakṣuṣyaṁ kr̥ṣṇalōhaṁ tu kaṣāyaṁ svādu tiktakam| lēkhanaṁ vātalaṁ śītaṁ kr̥mikuṣṭhakaphapraṇut| gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṁ śōṣaśōphajit| tadvattīkṣṇaṁ viśēṣēṇa tadvikāṣi sudurjaram|12|
चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादु तिक्तकम्| लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्| गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्| तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana padmarAgAdiguNAH (12) · Śloka 12
padmarāgamahānīlapuṣparāgāvidūrakāḥ| muktāvidrumavajrēndravaiḍūryasphaṭikādikam| maṇiratnaṁ saraṁ śītaṁ kaṣāyaṁ svādulēkhanam| cakṣuṣyaṁ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham| dhanyamāyuṣyamōjasyaṁ harṣōtsāhakaraṁ śivam||12||
पद्मरागमहानीलपुष्परागाविदूरकाः| मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्| मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम्| चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्| धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्||१२||
🔊 Audio coming soon
muktādayaḥ sarvē maṇayō vaiḍūryāni ca ratnāni śaityādiguṇayuktāni śiraḥprabhr̥tiṣu dhāraṇāt pāpmādināśanāni||12||
Adhikarana kAcaguNAH (13) · Śloka 13
sakṣāra uṣṇavīryaśca kācō dr̥ṣṭikr̥dañjanāt|13|
सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्|१३|
🔊 Audio coming soon
anyat subōdham||13||
Adhikarana sha~gkha-udadhimalayorguNAH (13) · Śloka 13
śaṅkhōdadhimalau śītau kaṣāyāvatilēkhanau|13|
शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tutthakaguNAH (13) · Śloka 13
tutthakaṁ kaṭu sakṣāraṁ kaṣāyaṁ viśadaṁ laghu| lēkhanaṁ bhēdi cakṣuṣyaṁ kaṇḍūkr̥miviṣāpaham|13|
तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु| लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gairikaguNAH (13) · Śloka 13
viśadō gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhurō himaḥ|13|
विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manohvAguNAH (13) · Śloka 13
kaphaghnī tiktakaṭukā manōhvā lēkhanī sarā||13||
कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana haritAlaguNAH (14) · Śloka 14
snigdhaṁ kaṣāyakaṭukaṁ haritālaṁ viṣapraṇut| srōtō'ñjanātsauvīrāñjanasya śrēṣṭhatvam kaṣāyaṁ madhuraṁ śītaṁ lēkhanaṁ snigdhamañjanam| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṁ dr̥kprasādanam| srōtō'ñjanaṁ varaṁ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam||14||
स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्| स्रोतोऽञ्जनात्सौवीराञ्जनस्य श्रेष्ठत्वम् कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्| रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्| स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
udadhimalaṁ samudraphēnam| sauvīramañjanaṁ kaṣāyatvādiguṇayuktaṁ tasya jātiviśēṣātsrōtōñjanādināmaviśēṣaḥ| tatra añjanajātiṣu madhyē srōtōñjanaṁ śrēṣṭhaṁ tatō'pi sauvīram||14||
Adhikarana rasA~jjanaguNAH (15) · Śloka 15
kaphaghnaṁ tiktakaṭukaṁ chēdi sōṣṇaṁ rasāñjanam||15||
कफघ्नं तिक्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
rasāñjanaṁ tārkṣyaśailam| dāruharidrāvikāraḥ kaphaghnatvādiyuktaḥ||15||
Adhikarana shilAjatuguNAH (16) · Śloka 16
svādu hidhmāpraśamanaṁ kāsamēhakṣayāpaham| kaphaghnamuṣṇaṁ kaṭukaṁ śilājatu rasāyanam| tiktañca chēdanaṁ yōgavāhitvātsarvarōgajit| viśēṣāt kr̥cchramēhārśaḥpāṇḍuśōphakaphāpaham|16|
स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्| कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्| तिक्तञ्च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्| विशेषात् कृच्छ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaMsharocanAguNAH (16) · Śloka 16
kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṁśarōcanā|16|
कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tugAkShIrIguNAH (16) · Śloka 16
tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā|16|
तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNasAmAnyaguNAH (16) · Śloka 16
viṣyandi lavaṇaṁ sarvaṁ sūkṣmaṁ sr̥ṣṭamalaṁ viduḥ| vātaghnaṁ pāki tīkṣṇōṣṇaṁ rōcanaṁ kaphapittakr̥t||16||
विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः| वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्||१६||
🔊 Audio coming soon
viṣyandītyādinā pāṁsūtthāntānāṁ sarvēṣāṁ lavaṇānāṁ sāmānyaguṇāḥ| pākī pācakasya svabhāvaḥ||16||
Adhikarana saindhavaguNAH (17) · Śloka 17
saindhavaṁ tatra sasvādu vr̥ṣyaṁ hr̥dyaṁ tridōṣanut| laghvanuṣṇaṁ dr̥śaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam||17||
सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्| लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
saindhavamityādi lavaṇaviśēṣaguṇāḥ| atra cōtsargāpavādōpabr̥ṁhakavacanādi sarvaṁ svabuddhyā kalpanīyam||17||
Adhikarana sauvarcalaguNAH (18) · Śloka 18
laghu sauvarcalaṁ hr̥dyaṁ sugandhyudgāraśōdhanam| kaṭupākaṁ vibandhaghnaṁ dīpanīyaṁ rucipradam|18|
लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्| कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDguNAH (18) · Śloka 18
ūrdhvādhaḥ kaphavātānulōmanaṁ dīpanaṁ viḍam| vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam|18|
ऊर्ध्वाधः कफवातानुलोमनं दीपनं विडम्| विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmudralavaNaguNAH (18) · Śloka 18
vipākē svādu sāmudraṁ guru ślēṣmavivardhanam|18|
विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana audBidalavaNaguNAH (18) · Śloka 18
satiktakaṭukakṣāraṁ tīkṣṇamutklēdi caudbhidam||18||
सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्||१८||
🔊 Audio coming soon
utklēdi raktaṁ māṁsaṁ ca klēdayati||18||
Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (19) · Śloka 19
kr̥ṣṇē sauvarcalaguṇā lavaṇē gandhavarjitāḥ|19|
कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana romakalavaNaguNAH (19) · Śloka 19
rōmakaṁ laghu pāṁsūtthaṁ sakṣāraṁ ślēṣmalaṁ guru|19|
रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNaprayoge kramanirdeshaH (19) · Śloka 19
lavaṇānāṁ prayōgē tu saindhavādīn prayōjayēt||19||
लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
yatra tvēkaṁ lavaṇaṁ dvē lavaṇē trīṇi lavaṇānītyādi saṁkhyayā prayōgaḥ tatra saindhavādiryathāsthitakramō yōjyaḥ| saindhavam, saindhavasauvarcalē, saindhavasauvarcalaviḍānyēvamanyē'pi||19||
Adhikarana yavakShAraguNAH (20) · Śloka 20
gulmahr̥d grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān| śvāsārśaḥ kaphavātāṁśca śamayēdyavaśūkajaḥ||20||
गुल्महृद् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्| श्वासार्शः कफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः||२०||
🔊 Audio coming soon
yavakṣārō gulmādināśanaḥ||20||
Adhikarana svarjikAkShAraguNAHsarvakShAraguNAH (21) · Śloka 21
svarjikā tadguṇānnyūnā kṣārēṇa tu tatō'dhikā| kṣāraḥ sarvaśca paramaṁ tīkṣṇōṣṇaḥ kr̥mijillaghuḥ| pittāsr̥gdūṣaṇaḥ pākī chēdyahr̥dyō vidāraṇaḥ| apathyaḥ kaṭulāvaṇyācchukraujaḥ kēśacakṣuṣām||21||
स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका| क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः| पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः| अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजः केशचक्षुषाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvaśca svarjikādiḥ kṣārō'tyarthatīkṣṇatvādiyuktaḥ||21||
Adhikarana harItakIguNAH (22) · Śloka 22
kaṣāyā madhurā pākē rūkṣā vilavaṇā laghuḥ| dīpanī pācanī mēdhyā vayasaḥ sthāpanī param| uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā| kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān| śirō'kṣipāṇḍuhr̥drōgakāmalāgrahaṇīgadān| saśōṣaśōphātīsāramēhamōhavamikrimīn| śvāsakāsaprasēkārśaḥplīhānāhagarōdaram| vibandhaṁ srōtasāṁ gulmamūrustambhamarōcakam| harītakarī jayēdvyādhīṁstāṁstāṁśca kaphavātajān||22||
कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः| दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्| उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा| कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्| शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्| सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्| श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्| विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्| हरीतकरी जयेद्व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान्||२२||
🔊 Audio coming soon
harītakī kaṣāyatvādiguṇayuktā| vilavaṇā iti lavaṇarasavarjitā| balāduktaṁ bhavati pañcarasā iti| tatrāpi kaṣāyō'dhikaḥ| sā harītakī kuṣṭhādīnanyāṁśca rōgān vātaślēṣmōdbhavān nāśayati||22||
Adhikarana AmalakaguNAH (23) · Śloka 23
tadvadāmalakaṁ śītaṁ mādhuryāt pittajitparam| kaphaṁ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutañjayēt| paraṁ ca kaṇṭhyaṁ cakṣuṣyaṁ hr̥dyaṁ dāhajvarāpaham||23||
तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित्परम्| कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतञ्जयेत्| परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्||२३||
🔊 Audio coming soon
āmalakaṁ tadvat, guṇairharītakīsadr̥śamityarthaḥ||23||
Adhikarana bibhItakaguNAH (24) · Śloka 24
akṣantu tadguṇānnyūnaṁ kaṣāyamadhuraṁ himam| kāsaśvāsagalaślēṣmapittaśukraharaṁ laghu| paraṁ kēśyastu tanmajjā śukraghnañca tatō'ñjanam||24||
अक्षन्तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्| कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु| परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नञ्च ततोऽञ्जनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
akṣaṁ bibhītakaṁ kaṭuvipākitvādiguṇayuktaṁ irṣacca tadguṇaṁ harītakīguṇayuktamityarthaḥ||24||
Adhikarana triphalAguNAH (25) · Śloka 25
iyaṁ rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā| rōpaṇī tvaggadaklēdamēdōmēhakaphāsrajit||25||
इयं रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा| रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्||२५||
🔊 Audio coming soon
iyaṁ triphalā harītakyāmalakabibhītakasamāhāraḥ||25||
Adhikarana trijAtakacaturjAtakayorguNAH (26) · Śloka 26
sakēsaraṁ caturjātaṁ tvakpatrailaṁ trijātakam| pittaprakōpi tīkṣṇōṣṇaṁ rūkṣaṁ rōcanadīpanam| (patrakaṁ kaphavātaghnaṁ trisugandhi trijātakam| kēsaraṁ raktagudajaviṣapittakaphāpaham| tadyuktaṁ taccaturjātaṁ nātiśītōṣṇamucyatē)||26||
सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्| (पत्रकं कफवातघ्नं त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्| केसरं रक्तगुदजविषपित्तकफापहम्| तद्युक्तं तच्चतुर्जातं नातिशीतोष्णमुच्यते)||२६||
🔊 Audio coming soon
tvagāditrayaṁ trijātakasaṁjñamētadēva nāgakēsarayuktaṁ caturjātakam| subōdham||26||
Adhikarana maricaguNAH (27) · Śloka 27
rasē pākē ca kaṭukaṁ kaphaghnaṁ maricaṁ laghu||27||
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु||२७||
🔊 Audio coming soon
maricaṁ rasapākayōḥ kaṭukaṁ kaphaghnatvādiyuktaṁ ca||27||
Adhikarana ArdrapippalIguNAH (28) · Śloka 28
ślēṣmalā svāduśītārdrā gurvī snigdhā ca pippalī||28||
श्लेष्मला स्वादुशीतार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली||२८||
🔊 Audio coming soon
ārdrā pippalī ślēṣmalādiguṇā||28||
Adhikarana shuShkapippalIguNAH (29) · Śloka 29
sā śuṣkā viparītātaḥ snigdhā vr̥ṣyā rasē kaṭuḥ| svādupākānilaślēṣmaśvāsakāsāpahā sarā|29|
सा शुष्का विपरीतातः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः| स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा|२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyA atyupayoganiShedho~apavAdashca (29) · Śloka 29
na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṁ vinā||29||
न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना||२९||
🔊 Audio coming soon
sā pipppalī śuṣkā ataḥ ārdrīyāḥ sakāśāt viparītāsnigdhatvādiguṇayuktā ca| ēvaṁvidhāmapi tāṁ ca pippalīmatiyōgēna nōpayuñjīta vinā rasāyanavidhinā||29||
Adhikarana nAgaraguNAH ArdrakaguNAshca (30) · Śloka 30
nāgaraṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ grāhi hr̥dyaṁ vibandhanut| rucyaṁ laghu svādupākaṁ snigdhōṣṇaṁ kaphavātajit| tadvadārdrakamētacca trayaṁ trikaṭukaṁ jayēt| sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān||30||
नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्| रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्| तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्| स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्||३०||
🔊 Audio coming soon
ētacca trayaṁ maricapippalīnāgarasaṁjñakaṁ trikaṭukasaṁjñam||30||
Adhikarana cavikApippalImUlaguNAH (31) · Śloka 31
cavikā pippalīmūlaṁ maricālpāntaraṁ guṇaiḥ||31||
चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः||३१||
🔊 Audio coming soon
cavikā pippalīmūlaṁ ca maricāt kramēṇālpaguṇam||31||
Adhikarana citrakaguNAH (32) · Śloka 32
citrakō'gnisamaḥ pākē śōphārśaḥ kr̥mikuṣṭhahā||32||
चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शः कृमिकुष्ठहा||३२||
🔊 Audio coming soon
citrakaḥ pākē pākakartr̥tvē'gnisamaḥ||32||
Adhikarana pa~jcakolaguNAH (33) · Śloka 33
pañcakōlakamētacca maricēna vinā smr̥tam| gulmaplīhōdarānāhaśūlaghnaṁ dīpanaṁ param||33||
पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्| गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्||३३||
🔊 Audio coming soon
ētat pippalyādicitrakāntaṁ pañcakōlasaṁjñitam||33||
Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34
bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat| jayētkaṣāyaṁ tiktōṣṇaṁ pañcamūlaṁ kaphānilau||34||
बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत्| जयेत्कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hrasvapa~jcamUlaguNAH (2) · Śloka 2
hrasvaṁ br̥hatyaṁśumatīdvayagōkṣurakaiḥ smr̥tam| svādupākarasaṁ nātiśītōṣṇaṁ sarvadōṣajit||2||
ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्| स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34
balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayēna ca| madhyamaṁ kaphavātaghnaṁ nātipittakaraṁ laghu|34|
बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च| मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIvanapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34
abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smr̥tam| jīvanākhyaṁ tu cakṣuṣyaṁ vr̥ṣyaṁ pittānilāpaham|34|
अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्| जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuNapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34
tr̥ṇākhyaṁ śaradarbhēkṣuśālikāśaistu pittajit| ajaśr̥ṅgī haridrā ca vidārī sārivā'mr̥tāḥ|34|
तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित्| अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारी सारिवाऽमृताः|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vallIkaNTakapa~jcamUlayorguNAH (34) · Śloka 34
ballyākhyaṁ kaṇṭakākhyaṁ tu śvadaṁṣṭrā'bhīrusairyakaiḥ| sahiṁsrākaramardīkaiḥ sarvadōṣaharē ca tē||34||
बल्ल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राऽभीरुसैर्यकैः| सहिंस्राकरमर्दीकैः सर्वदोषहरे च ते||३४||
🔊 Audio coming soon
miśrībhāvāt bilvādikaṁ mahat pañcamūlaṁ vātaślēṣmāṇau jayēt kaṣāyatvādiguṇayuktañca| br̥hatyādipañcamūlañca hrasvaṁ madhurarasatvādiguṇayuktaṁ ca| balādi madhyamaṁ kaphavātaghnatvādiyuktam| abhīrvādi jīvanaṁ nāma pañcamūlaṁ cakṣuṣyatvādiyuktam| darbhāditr̥ṇapañcamūlasaṁjñitaṁ pittajit| ajaśr̥ṅgyādipañcamūlaṁ vallīnāma sarvadōṣaharam| śvadaṁṣṭrādi kaṇṭakanāma| ētacca sarvadōṣaharam|
Adhikarana kAravyAdiguNAH (35) · Śloka 35
kāravī kuñcivājājīkabarīdhānyatumburu| annagandhaharaṁ rucyaṁ dīpanaṁ kaphavātajit||35||
कारवी कुञ्चिवाजाजीकबरीधान्यतुम्बुरु| अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
kāravyādi pratyēkamannānāmāhāryāṇāṁ durgandhaṁ nāśayati||35||
Adhikarana bAShpikArAjikayorguNAH (36) · Śloka 36
bāṣpikā kaṭutiktōṣṇā kr̥miślēṣmaharā param| tadvacca rājikā vighnasādanī dīpanī parā| śūlāṭōpaharā rucyā..........................||36||
बाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्| तद्वच्च राजिका विघ्नसादनी दीपनी परा| शूलाटोपहरा रुच्या..........................||३६||
🔊 Audio coming soon
bāṣpikā kaṭukatvādiyuktā| rājikā bāṣpikāsadr̥śaguṇā||
Adhikarana dIpyakaguNAH (37) · Śloka 37
...............dīpyakaḥ kōṣṭhaśūlajit|37|
...............दीप्यकः कोष्ठशूलजित्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarShapaguNAH (37) · Śloka 37
ahr̥dyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ|37|
अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hi~gguguNAH (37) · Śloka 37
hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṁ pittakōpanam| kaṭupākarasaṁ rucyaṁ dīpanaṁ pācanaṁ laghu| pittāsrakōpi taccaiva śrēṣṭhaṁ bōṣkāṇadēśajam| tatō nyūnaguṇaṁ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam|37|
हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्| कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु| पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्| ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shatAhvAdInAM guNAH (37) · Śloka 37
śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruharēṇavaḥ| ēlailavālusaralatvagvyāghranakhacōrakāḥ| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pākē kaphavātanibarhaṇāḥ|37|
शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः| एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः| लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sairyakaguNAH (37) · Śloka 37
sairyakastiktamadhuraḥ snigdhōṣṇaḥ kaphavātajit|37|
सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gokShurakaguNAH (37) · Śloka 37
bastimūtravibandhaghnō vr̥ṣyō gōkṣurakō himaḥ|37|
बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShAdvayaguNAH (37) · Śloka 37
pācanaṁ kaphapittaghnaṁ tiktaṁ śītaṁ viṣādvayam||37||
पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्||३७||
🔊 Audio coming soon
viṣādvayamativiṣā prativiṣā ca||37||
Adhikarana mustaguNAH (38) · Śloka 38
kaphaghnaṁ tiktakaṭukaṁ mustaṁ saṁgrāhi pācanam|38|
कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amRutAguNAH (38) · Śloka 38
tiktā'mr̥tā tridōṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratr̥ḍdāhakāmalāvātaraktanut|38|
तिक्ताऽमृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी| दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhUnimbaparpaTayorguNAH (38) · Śloka 38
tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau|38|
तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nimbaguNAH (38) · Śloka 38
nimbastiktō himaḥ kuṣṭhakr̥mipittakaphāpahaḥ|38|
निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAnimbaguNAH (38) · Śloka 38
mahānimbaḥ paraṁ grāhī kaṣāyō rūkṣaśītalaḥ|38|
महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gugguluguNAH (38) · Śloka 38
gugguluḥ picchilasparśē viśadō'bhyavahārataḥ| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ sakaṣāyō rasāyanam| varṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pākē rūkṣaḥ sūkṣmō'gnidīpanaḥ| klēdamēdōnilaślēṣmagaṇḍamēhāpacīkrimīn| piṭakāgranthiśōphāṁśca hantyuṣṇaḥ sraṁsanō laghuḥ||38||
गुग्गुलुः पिच्छिलस्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः| सस्वादुः सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्| वर्ण्यः स्वर्यः कटुः पाके रूक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः| क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन्| पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः||३८||
🔊 Audio coming soon
gugguluḥ sparśē picchilaḥ abhyavahārāttu srōtōvaiśadyakr̥t| tathā svādurasatvādiyuktaḥ sraṁsanō'nulōmanaḥ||38||
Adhikarana sha~gKapuShpIguNAH (39) · Śloka 39
śaṅkhapuṣpī sarā tiktā mēdhyā kr̥miviṣāpahā|39|
शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aguruguNAH (39) · Śloka 39
kaṭutiktōṣṇamaguru snigdhaṁ vātakaphāpaham| pittāsraviṣatr̥ḍdāhaklamaghnaṁ guru rūkṣaṇam|39|
कटुतिक्तोष्णमगुरु स्निग्धं वातकफापहम्| पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caMdanasAmAnyaguNAH (39) · Śloka 39
sarvaṁ satiktamadhuraṁ candanaṁ śiśiraṁ param| laghu raktam......................||39||
सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्| लघु रक्तम्......................||३९||
🔊 Audio coming soon
sarvaṁ candanaṁ śvētaṁ raktaṁ pītaṁ ca tiktarasatvādiyuktam| tēbhyō raktacandanaṁ laghu| balāduktaṁ bhavati śēṣē guruṇī iti||39||
Adhikarana ushIravAlakayorguNAH (40) · Śloka 40
..............tathōśīraṁ vālakaṁ pācanaṁ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham||40||
..............तथोशीरं वालकं पाचनं च तत्| ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्||४०||
🔊 Audio coming soon
uśīraṁ vālakaṁ ca tathaiva raktacandanavad guṇairvijñēyaṁ jvarādināśanañca||40||
Adhikarana madhukaguNAH (41) · Śloka 41
madhukaṁ raktapittaghnaṁ vraṇaśōdhanarōpaṇam| guru svādu himaṁ vr̥ṣyaṁ cakṣuṣyaṁ svaravarṇakr̥t||41||
मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्| गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्||४१||
🔊 Audio coming soon
subōdham||41||
Adhikarana nishAdvayaguNAH (42) · Śloka 42
kaṭutiktē niśē kuṣṭhamēhapittakaphāpahē| pralēpājjayataḥ kaṇḍūṁ śōphaṁ duṣṭavraṇaṁ viṣam|42|
कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे| प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्|४२|
🔊 Audio coming soon
niśē dvē piṇḍaharidrā dāruharidrā ca||42||
Adhikarana prapauNDarIkaguNAH (42) · Śloka 42
prapauṇḍarīkaṁ cakṣuṣyaṁ śiśiraṁ vraṇarōpaṇam| kaṣāyatiktamadhuraṁ raktapittaprasādanam|42|
प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्| कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्|४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAtrayaguNAH (42) · Śloka 42
balātrayaṁ svādu vr̥ṣyaṁ snigdhaṁ śītaṁ balapradam|42|
बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्|४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAgabalAguNAH (42) · Śloka 42
tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ||42||
तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAmbUlaguNAH (43) · Śloka 43
tāmbūlaṁ kaṭu sakṣāraṁ rucyamuṣṇaṁ kaphapraṇut||43||
ताम्बूलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्||४३||
🔊 Audio coming soon
tāmbūlaṁ tāmbūlīlatāpatraṁ sakṣāramīṣat kṣāraguṇayuktam|
Adhikarana pUgaguNAH (44) · Śloka 44
bhēdi sammōhakr̥t pūgaṁ kaṣāyaṁ svādu rōcanam|44|
भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्|४४|
🔊 Audio coming soon
subōdham||44||
Adhikarana jAtipatryAdInAM guNAH (44) · Śloka 44
jātipatrī kaṭuphalaṁ kaṅkōlakalavaṅgakam| laghu tr̥ṣṇāpahaṁ hr̥dyaṁ vaktradaurgandhyanāśanam||44||
जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्| लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karpUraguNAH (1) · Śloka 1
sasvādutiktastr̥ṣṇāghnaḥ karpūraśchēdanō himaḥ||1||
सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्छेदनो हिमः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana latAkastUrikAguNAH (44) · Śloka 44
latākastūrikā tadvanmukhaśōṣaharā param|44|
लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana padmAdInAM guNAH (44) · Śloka 44
kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ padmaṁ pittakaphāsrajit| tadvadvakulapunnāgakumudōtpalapāṭalam||44||
कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित्| तद्वद्वकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana campakAdInAM guNAH (45) · Śloka 45
sacampakaṁ tatō nyūnaṁ guṇaiḥ kōraṇḍakiṁśukam| mālatīmallikāpuṣpaṁ tiktaṁ jayati mārutam||45||
सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम्| मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्||४५||
🔊 Audio coming soon
kōraṇḍaṁ kiṁśukaṁ ca padmādūnaguṇam||45||
Adhikarana nAgakesarasindhuvArayorguNAH (46) · Śloka 46
viṣapittakaphānnāgaṁ sinduvāraṁ ca tadguṇam||46||
विषपित्तकफान्नागं सिन्दुवारं च तद्गुणम्||४६||
🔊 Audio coming soon
nāgaṁ nāgapuṣpam||46||
Adhikarana ketakIshirIShapuShpayoH guNAH (47) · Śloka 47
kaphaghnaṁ kaitakaṁ tiktaṁ śairīṣaṁ viṣahāri ca|47|
कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agastyapuShpaguNAH (47) · Śloka 47
vātalaṁ puṣpamāgastyaṁ kaṣāyaṁ kaphapittajit| caturthikajvaraharaṁ nāvanēnōpayōjitam|47|
वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्| चतुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhUkayUthikApuShpayorguNAH (47) · Śloka 47
bandhūkaṁ ślēṣmalaṁ grāhi tadvadēva ca yūthikā|47|
बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ku~gkumaguNAH (47) · Śloka 47
kaphaghnamuṣṇavīryaṁ ca kuṅkumaṁ vraṇaśōdhanam|47|
कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avalgujaiDagajabIjayorguNAH (47) · Śloka 47
avalgvēḍakajaṁ bījaṁ kaṭivātakaphapraṇut|47|
अवल्ग्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsyA-adhva-caMkramaNa-guNAH (47) · Śloka 47
āsyā varṇaślēṣmamēdaḥ saukumāryakr̥danyathā| atō'dhvāgnibalāyūṁṣi kuryāccaṅkramaṇaṁ sukham| mārutasyānulōmyaṁ ca khuḍastambhaśramāpaham||47||
आस्या वर्णश्लेष्ममेदः सौकुमार्यकृदन्यथा| अतोऽध्वाग्निबलायूंषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुख़म्| मारुतस्यानुलोम्यं च ख़ुडस्तम्भश्रमापहम्||४७||
🔊 Audio coming soon
āsyā niṣkriyasyāsanē abhyāsaḥ varṇakr̥tvādiguṇayuktā| adhvā ētadviparītaguṇaḥ| caṅkramaṇamagnivr̥ddhyādikaraṁ mārutasya vāyōrānulōmyaṁ ca karōti||47||
Adhikarana pAdatraguNAH (48) · Śloka 48
anvarthasaṁjñaṁ pādatraṁ baladr̥kśukravarddhanam||48||
अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
pādatramanvarthasaṁjñaṁ pādarakṣaṇamityarthaḥ| tacca khuḍādināśanam||48||
Adhikarana chatraguNAH (49) · Śloka 49
varṇyaṁ nētrahitaṁ chatraṁ vātavarṣātapāpaham||49||
वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAta- apravAtayorguNAH (50) · Śloka 50
pravātō raukṣyavaivarṇyastambhakr̥ddāhatr̥ḍbhramān| śramāgnimūrcchāṁśca jayēdapravātastvatō'nyathā||50||
प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्| श्रमाग्निमूर्च्छांश्च जयेदप्रवातस्त्वतोऽन्यथा||५०||
🔊 Audio coming soon
pravātaḥ pradēśō yatra prakr̥ṣṭō vātaḥ sa raukṣyādiguṇayuktaḥ| dāhādikaṁ ca jayēt| ētadviparītaguṇō'pravātaḥ||50||
Adhikarana prAgvAtaguNAH (51) · Śloka 51
prāgvāyuruṣṇō'bhiṣyandi tvagdōṣārśōviṣakrimīn| sannipātajvaraṁ śvāsamāmaṁ vāyuṁ ca kōpayēt|51|
प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दि त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्| सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत्|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pashcimavAtaguNAH (51) · Śloka 51
paścimaḥ śiśirō hanti mūrcchāṁ dāhaṁ tr̥ṣaṁ viṣam|51|
पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dakShiNamArutaguNAH (51) · Śloka 51
dakṣiṇō mārutaḥ śrēṣṭhō nētryō'ṅgabalavardhanaḥ| raktapittapraśamanō na ca vātaprakōpanaḥ|51|
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्योऽङ्गबलवर्धनः| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttaravAtaguNAH (51) · Śloka 51
uttarō mārutaḥ snigdhō mr̥durmadhura ēva ca| kaṣāyānurasaḥ śītō dōṣāṇāmaprakōpanaḥ|51|
उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च| कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AtapAdInAM guNAH (51) · Śloka 51
ātapō bhramatr̥ṭsvēdadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryāt pitttāsravahniṁśca chāyā caitānapōhati| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṁ jyōtsnā madhuraśīlatā||51||
आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः| कुर्यात् पित्त्तास्रवह्निंश्च छाया चैतानपोहति| तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता||५१||
🔊 Audio coming soon
chāyā tvētān bhramādīn vyapōhati| adravyāṇāṁ guṇanirdēśastadguṇaśārīradravyābhivr̥ddhināśahētutvapradarśanāya|| 51||
Adhikarana tamasaH guNAH (52) · Śloka 52
tamaḥ kaṣākaṭukaṁ jyōtsnā madhuraśīlatā|52|
तमः कषाकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता|५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasaMhAraH (12) · Śloka 12
bhavati cātra- rasādibhēdairiti bhēṣajānāṁ diṅmātramuktanna yatō'sti kiñcit| anauṣadhaṁ dravyamihāvabōdhō rūpasya tēṣāṁ vanagōcarēbhyaḥ||52|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vividhauṣadhavijñānīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||
भवति चात्र- रसादिभेदैरिति भेषजानां दिङ्मात्रमुक्तन्न यतोऽस्ति किञ्चित्| अनौषधं द्रव्यमिहावबोधो रूपस्य तेषां वनगोचरेभ्यः||५२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विविधौषधविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
rasādīnāṁ rasavīryavipākaprabhāvānāṁ bhēdaiḥ parasparaṁ saṁyōgaprakārairbhēṣajānāmauṣadhānāṁ diṅmātramuktaṁ mārgō darśitaḥ yatō na kiñcidanauṣadhamasti| viṣaṁ māraṇātmakamapi kāryēṣūpayujyatē| yattvanauṣadhaṁ pūrvamuktaṁ tanmātrāvasthākālādivaśāt| tēṣāṁ ca bhēṣajānāṁ rūpāvabōdhō vanagōcarēbhyō gōpatāpasādibhyō vaidyasya niṣpadyatē||52|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā-maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē dvādaśō'dhyāyaḥ||12||