12. dvividhauṣadhavijñānīyaḥ

Adhikarana atha dvividhauShadhavij~jAnIyo nAma dvAdasho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

ఆహారముక్త్వా తత్సంస్కారోపయోగిత్వాన్మిథ్యాహారోద్భవరోగసాధనోపయోగిత్వాచ్చ ప్రాయోపయోగినాం ద్రవ్యాణాం స్వరూపపరిజ్ఞానార్థముచ్యతే| తదర్థమధ్యాయారంభః|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో ద్వివిధౌషధవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana auShadhasya dvividhauShadhakrameNa nirdeshaH (2) · Śloka 2

ద్వివిధమౌషధం- ఊర్జస్కరం రోగఘ్నంచ| ఉభయమపి చోభయాత్మకం| బాహుల్యేన తు నిర్దేశః| తత్రోర్జరస్కరం ద్వివిధం రసాయనం వాజీకరణంచ| రోగఘ్నమపి ద్వివిధం- రోగస్య ప్రశమనమపునర్భవకరంచ||2||

సర్వం శరీరవిషయం వస్తు ద్వివిధమౌషధమనౌషధం చ| తత్ర ఔషధం పథ్యమనౌషధం చ శరీరస్యాపథ్యం| తత్రౌషధం ప్రాధాన్యాదాదావుచ్యతే| అనౌషధం వక్ష్యామః సర్వమౌషధం శరీరహితం ద్వివిధం| ఊర్జస్కరం రోగఘ్నంచ| ఊర్జస్కరం యత్స్వస్థస్యాపి బలవర్ణాద్యుపచయం కరోతి| రోగఘ్నం వ్యాధినాశనం| ఉభయమపి ద్వయమపి పునర్ద్రవ్యాత్మకమూర్జ్జస్కరేఽపి ధాతుసామ్యకరణశక్తత్వాత్ వ్యాధ్యుపశమః సంభవతి| వ్యాధ్యుపశమే తు వర్ణబలాద్యుపచయః స్పష్ట ఏవ| తస్మాద్ ద్వయమపి ద్రవ్యాత్మకం తత్రాపి యద్యత్ర ప్రధానం తేన వ్యపదేశే ఊర్జస్కరం రోగఘ్నం చేతి| తత్రోర్జస్కరం ద్వివిధం- రసాయనవాజీకరణభేదేన| రోగఘ్నమపి ద్వివిధం- వ్యాధేః స్థితస్య నాశనం నష్టస్య చ పునరుత్పత్తిరక్షణం| అనేనాఽపి ప్రకారేణ ద్వివిధం రోగఘ్నం||2||

Adhikarana dravyAdravyabhedenauShadhabhedAH (3) · Śloka 3

పునశ్చ ద్వివిధం ద్రవ్యమద్రవ్యంచ| తత్ర ద్రవ్యం త్రివిధం- భౌమమౌద్భిదం జంగమమితి| తేషు వక్ష్యమాణం హేమాదిలవణాంతం ప్రాయేణ భౌమం| ఔద్భిదం పునర్వనస్పతివానస్పత్యవీరుదౌషధిభేదేన చతుర్విధం భవతి| తత్ర ఫలినో వనస్పతిః, పుష్పఫలవాన్ వానస్పత్యః, వల్లీగుల్మం వీరుత్, ఫలపాకాంతాశ్చౌషధ్య ఇతి| జంగమోద్భవం మధుఘృతాది జంగమద్రవ్యమాహుః| అద్రవ్యం పునరుపవాసానిలాతపచ్ఛాయామంత్రసాంత్వదాన-భయోత్త్రాససంక్షోభణహర్షణ- భర్త్సనహసనస్వ్వప్నజాగరణసంవాహనాదీని||3||

ద్రవ్యమద్రవ్యం చ| ద్రవ్యం మూర్త్తం సకలేంద్రియవిషయం చ| అతోఽన్యదద్రవ్యం| ఏతచ్చ ద్వయమపి రోగస్య ప్రశమనే పునర్భవరక్షణే వ సమర్థం భవతి| తత్ర భౌమాదిభేదేన త్రివిధం ద్రవ్యమిహాధ్యాయే వక్ష్యమాణం| సువర్ణాదిలవణాంతం బాహుల్యేన భౌమం| ఔద్భిదం వనస్పత్యాదిభేదేన చతుర్విధం| తత్ర ఫలినో వనస్పతిః| ఫలినశబ్దః ఫలవతి వర్తతే| ఫలబర్హాభ్యామినజితీనచ్ప్రత్యాయంతః| పుష్పప్రాధాన్యేన ఫలవాన్ వానస్పత్యః| వల్లీ సంతానవతీ లతాగుల్మం చ| హ్రస్వం భూమిలగ్నం బహుసూక్ష్మశాఖం చ వీరుచ్ఛబ్దేనోచ్యతే| ఫలపాకేఽంతః పర్ణాదివినాశలక్షణో యాసాం తా ఔషధ్యః| జంగమప్రాణియోనిత్వాన్మధుఘృతమూత్రాది జంగమముచ్యతే| అద్రవ్యం పునరుపవాసాది| అనిలస్యాసకలేంద్రియగ్రాహ్యత్వాదమూర్త్తత్వాచ్చాద్రవ్యత్వమత్రైవ వ్యవహారార్థం| బాహ్యస్య సంవాహనమంగమర్దనం| ఏతే చోపవాసాదయోఽస్మిన్ తంత్రే యథాప్రదేశం రోగఘ్నత్వేనోక్తాః||3||

Adhikarana draivavyapAshrayAdibhedenauShadhasya traividhyam (4) · Śloka 4

పునరపి చ త్రివిధం దైవవ్యపాశ్రయం యుక్తివ్యపాశ్రయం సత్త్వావజయశ్చేతి| తత్ర దైవవ్యపాశ్రయం మంత్రౌషధిమణిమంగలబల్యుపహారహోమనియమప్రాయశ్చిత్తోప-వాసస్వస్త్యనప్రణిధానగమనాది| యుక్తివ్యపాశ్రయమాహారౌషధయోజనాది| సత్త్వావజయః పునరహితాన్ మనోనిగ్రహః||4||

ఇత్యౌషధస్యోర్జస్కరత్వరోగఘ్నత్వాభ్యాం ద్వైవిధ్యముక్త్వా తస్యైవ దైవవ్యపాశ్రయత్వాదినా తైవిధ్యముచ్యతే| తత్ర దైవవ్యపాశ్రయం యత్ పాపస్యోపఘాతకత్వేనైవ జఠరాగ్నిసంయోగేన వినా ధాతుసామ్యకరం మంత్రౌషధ్యాది| అత్రౌషధీనాం ధారణమేవాభిప్రేతం| బలేరుపహారో దేవాదిషు| నియమో వర్జ్యవర్జనం| ప్రాయశ్చిత్తం వ్రతాది| ఉపవాసః ప్రసిద్ధః పాపహర్తృత్వే| స్వస్త్యయనం వేదోక్తం కర్మ| యుక్తివ్యపాశ్రయం తు జాఠరాగ్నిసంయోగమాత్రాదివిశేషేణ ధాతుసామ్యకరం తచ్చాహారస్యౌషధస్య చ యోజనం| సత్త్వావజయః సత్త్వస్య మనసోఽవజయః| అహితాద్విషయాన్నిగ్రహో నివారణం||4||

Adhikarana apakarShaNAdibhedenauShadhasya traividhyam (5) · Śloka 5

పునరపి చ త్రివిధం| అపకర్షణం ప్రకృతివిఘాతో నిదానత్యాగశ్చ| తే పునరపకర్షణాదయో ద్వివిధాః బాహ్యాభ్యంతరభేదేన| తత్ర బాహ్యమపకర్షణం గ్రంథ్యర్బుదోపపక్ష్మక్రిమిశల్యాదిషు శస్త్రహస్తయంత్రాదిభిః| ఆభ్యంతరం పునర్వమనవిరేచనాదిభిః| ప్రకృతివిఘాతః సంశమనం| తద్బాహ్యమభ్యంగస్వేదప్రదేహపరిషేకోపమర్దనాది| ఆభ్యంతరం యదంతరమనుప్రవిశ్యావిక్షోభయద్దోషాన్ శమయతి| నిదానత్యాగో యథాదోషం శీతోష్ణాశనవ్యాయామాదీనాం వర్జనం స్నిగ్ధరూక్షాద్యనభ్యవహారశ్చ| తత్ర శస్త్రాదిసాధ్యే భేషజమనుక్రమతే న తు భేషజసాధ్యే శస్త్రాది||5||

ఇత్యౌషధస్య దైవవ్యపాశ్రయత్వాదినా త్రైవిధ్యముక్త్వా అపకర్షణాదిభేదేన తస్యైవ త్రైవిధ్యముచ్యతే| తాని చాపకర్షణాదీని ప్రత్యేకం బాహ్యాభ్యంతరభేదేన ద్వివిధాని| తత్ర గ్రంథ్య్దీనాం శస్త్రాదిభిరపకర్షణం బాహ్యమపకర్షణం| వమనవిరేచనాదినాంతఃస్థితస్య దోషస్యాపకర్షణమాభ్యంతరం| ప్రకృతివిఘాతో దుష్టస్య దోషాదేర్దేహస్థస్య శమనం సామ్యకరం| బహిఃప్రయోగేణ దోషశమనమభ్యంగాది బాహ్యః ప్రకృతివిఘాతః| యద్ ద్రవ్యమంతర్మహాస్రోతః ప్రవిశ్య దోషానక్షోభయచ్ఛమయతి తదాభ్యంతరః ప్రకృతివిఘాతః| ఏతచ్చ పాచనదీపనాదినా సప్తవిధం వక్ష్యామః| నిదానత్యాగో యథాదోషం శీతాదిగుణానామాహారాదీనాం వర్జనం| వ్యాయామాదివర్జనం యథాదోషమేవ| యథా శ్లేష్మణి తత్సదృశగుణానామాహారవిహారాదీనాం త్యాగః| ఏవం వాతపిత్తయోరపి| ప్రసంగాదాహ-బాహ్యాపకర్షణేన శస్త్రాదినా సాధ్యే గ్రంథ్యాదౌ వ్యాధౌ భేషజమౌషధమాంతరాపకర్షణం| ప్రకృతివిఘాతో నిదానత్యాగశ్చోపయుజ్యతే| న తు యథోక్తభేషజసాధ్యే గ్రహణీరోగాదౌ శస్త్రాది బాహ్యమపకర్షణమనుక్రమతే| సోపయోగం న భవతీతి సంబంధః||5||

Adhikarana hetuviparItAdibhedenauShadhasya traividhyam (6) · Śloka 6

పునరపి త్రివిధం హేతువిపరీతం వ్యాధివిపరీతముభయార్థకారి చ| తత్ర హేతువిపరీతం గురుస్నిగ్ధశీతాదిజే వ్యాధౌ లఘురూక్షోష్ణాది తథేతరస్మిన్నితరత్| వ్యాధివిపరీతం ద్వౌ మూలోపక్రమౌ లంఘనబృంహణే| పంచకర్మాణి వమనాదీని సధూమధూపాంజనాదీని చ| తథా విమ్లాపనోపనాహనపాటనాదీని| యచ్చ దోషశమనత్వే సత్యపి జ్వరే విశేషతో హితం ముస్తాపర్పటకం యవాగ్వశ్చ ప్రమేహే రజనీ యవాన్నం చేత్యాది| రక్తపిత్తే చోర్ధ్వగే విరేచనమధోగే వమనం||6||

ఇత్యపకర్షణాదిభేదేనౌషధస్య త్రైవిధ్యముక్త్వా తస్యైవ హేతువిపరీతత్వాదినా త్రైవిధ్యముచ్యతే| తత్ర హేతువిపరీతం యత్ వ్యాధివిశేషావివక్షాయాం వ్యాధిజనకదోషకారణవిపరీతగుణం| యథా గుర్వాదిగుణయుక్తద్రవ్యజే వ్యాధౌ లఘ్వాదిగుణమౌషధం| తథేతరస్మిన్ లఘ్వాదిజే ఇతరత్ గుర్వాది| వ్యాధివిపరీతం తు యత్ర హేతువిశేషవివక్షా నాశ్రీయతే కేవలం యథోపదేశం స్వవిషయవ్యాధివిశేషేణోపయుజ్యతే| యథా ద్వౌ మూలోపక్రమౌ| లంఘనం బృంహణం చ| పంచకర్మాణి వమనాదీని క్రమేణ ధూమాదీని చ| శస్త్రాది సాధ్యానాం చ గుల్మాదీనాం వ్యాధివిపరీతం విమ్లాపనాది| విమ్లాపనం విలయనముపనాహః పిండబంధః| న కేవలమేతావదేవ వ్యాధివిపరీతలక్షణం యావదిదమపి| యచ్చేతి సముచ్చయే| యద్ ద్రవ్యం సత్యపి వ్యాధ్యారంభకదోషశమనత్వే న తజ్జేషు సర్వవ్యాధిషు తథా పథ్యం| యథైకస్మిన్నేవ వ్యాధౌ దృష్టాంతో ముస్తాపర్పటకం యద్యపి పిత్తశ్లేష్మఘ్నం న తథా గుల్మాదిషు పిత్తశ్లేష్మజేషు హితం యథా జ్వర ఇతి| ఏవం యవాగ్వాద్యపి యథాయథం బుద్ధ్యా వికల్ప్య వాచ్యం||6||

Adhikarana hetuvyAdhiviparItArthakAryauShadham (7) · Śloka 7

ఉభయార్థకారి పునర్దైవవ్యపాశ్రయమౌషధం| తథా ఛర్ద్యాం ఛర్దనమతిసారే విరేచనం, మదాత్యయే మద్యపానం, తుత్థదగ్ధేఽగ్నిప్రతపనం, పిత్తేఽంతర్న్నిగూఢే విమార్గగే వా స్వేదః కట్వమ్లలవణతీక్ష్ణోష్ణాభ్యవహారశ్చ బహిః ప్రవర్త్తనాయ స్వమార్గాపాదనాయ చ| శ్లేష్మణి చాంతర్నిగూఢే స్తబ్ధే బహిః శీతోపచారస్తత్పీడితస్యోష్మణోఽంతఃప్రవేశేన కఫో విలయతాముపయాతి| ఏవంవిధం హ్యవిపరీతమేవ సద్భేషజం హేతువ్యాధివిపరీతమర్థం కరోతి||7||

ఉభయార్థకారి యదుభయస్య హేతువిపరీతస్య వ్యాధివిపరీతస్య చ సంబంధినమర్థం రోగోపశమలక్షణమేతద్గుణమపి కరోతి| తచ్చ దైవవ్యపాశ్రయం మణిమంత్రాదికృతం| తథా రోగస్వభావాదివిపరీతస్వరూపమపి యద్రోగోపశమనం కరోతి తదుభయార్థకారి| యథా ఛర్ద్యాం తత్స్వరూపమేవ వమనమేవమపి స్వబుద్ధ్యా వికల్ప్యం| పిత్తే వాంతర్నిగూఢే స్వేదః శస్యతే| అవిపరీతోఽపి పిత్తాత్ కట్వాదిరసాభ్యవహారశ్చేతి యథాసంఖ్యేన ప్రయోజనమంతర్నిగూఢే బహిః ప్రవర్త్తనాయ విమార్గగే స్వమార్గాపాదనాయాత్ర తు స్వేదస్య పిత్తస్యాతిశయప్రాప్తేరౌషధత్వం న తు శ్లేష్మాదిప్రతిబంధకనాశనేన స్వేదస్యేతి కామలాదౌ దృశ్యతే| శ్లేష్మణి చాంతర్నిగూఢ ఇతి హేమంతేఽగ్నిబలవత్త్వయుక్త్యా జ్ఞాయతే| ఏవమనేన ప్రకారేణ రోగాదవిపరీతమపి విపరీతార్థం రోగస్య నాశనం కరోతీతి||7||

Adhikarana anauShadhasya dvaividhyam (8) · Śloka 8

అనౌషధం పునర్ద్వివిధం బాధనమనుబాధనంచ| తత్ర సద్యః ప్రాణహరం బాధనం| కాలాంతరేణానుబాధనం ఇతి||8||

బహుభిర్భేదైరౌషధముక్త్వాఽనౌషధముచ్యతే| తచ్చ ద్వివిధం ఇత్యాది సుబోధం||8||

Adhikarana pradhAnadravyANAM svarUpakathanapratij~jA (9) · Śloka 9

పరం చాతో రసవీర్యాదిభేదేన యథాస్థూలమౌషధైకదేశ ఉపదిశ్యతే||9||

అతః పరం ప్రధానద్రవ్యాణాం రసాదిభేదైః స్వరూపముచ్యతే| అన్యేషాం రసాద్యనుమాణాద్రసభేదీయాదౌ వక్ష్యామః||9||

Adhikarana suvarNaguNAH (10) · Śloka 10

సువర్ణం బృంహణం స్నిగ్ధం మధురం రసపాకయోః| విషదోషహరం శీతం సకషాయం రసాయనం||10||

సువర్ణమిత్యాది సుబోధం||10||

Adhikarana rUpyaguNAH (11) · Śloka 11

రూప్యం స్నిగ్ధం కషాయామ్లం విపాకే మధురం రసం| వయసః స్థాపనం శీతం లేఖనం వాతపిత్తజిత్|11|

Adhikarana tAmraguNAH (11) · Śloka 11

తామ్రం సతిక్తమధురం కషాయం లేఖనం లఘు| కటుపాకరసం శీతం రోపణం కఫపిత్తజిత్|11|

Adhikarana kAMsyaguNAH (11) · Śloka 11

కాంస్యం కషాయానురసం విశదం లేఖనం లఘు| దృష్టిప్రసాదనం రూక్షం తిక్తం పిత్తకఫాహం|11|

Adhikarana trapu-sIsayorguNAH (11) · Śloka 11

సతిక్తలవణం భేది పాండుత్వకృమివాతనుత్| లేఖనం పిత్తలం కించిత్త్రపుసీసంచ తద్గుణం||11||

త్రపు తిక్తలవణాదిగుణం లేఖనం కించిత్ పిత్తలం చ| సీసం తద్గుణం త్రపుగుణం||11||

Adhikarana kRuShNalohasya guNAH (12) · Śloka 12

చక్షుష్యం కృష్ణలోహం తు కషాయం స్వాదు తిక్తకం| లేఖనం వాతలం శీతం కృమికుష్ఠకఫప్రణుత్| గాత్రశైథిల్యపాలిత్యపాండుఘ్నం శోషశోఫజిత్| తద్వత్తీక్ష్ణం విశేషేణ తద్వికాషి సుదుర్జరం|12|

Adhikarana padmarAgAdiguNAH (12) · Śloka 12

పద్మరాగమహానీలపుష్పరాగావిదూరకాః| ముక్తావిద్రుమవజ్రేంద్రవైడూర్యస్ఫటికాదికం| మణిరత్నం సరం శీతం కషాయం స్వాదులేఖనం| చక్షుష్యం ధారణాత్తత్తు పాప్మాలక్ష్మీవిషాపహం| ధన్యమాయుష్యమోజస్యం హర్షోత్సాహకరం శివం||12||

ముక్తాదయః సర్వే మణయో వైడూర్యాని చ రత్నాని శైత్యాదిగుణయుక్తాని శిరఃప్రభృతిషు ధారణాత్ పాప్మాదినాశనాని||12||

Adhikarana kAcaguNAH (13) · Śloka 13

సక్షార ఉష్ణవీర్యశ్చ కాచో దృష్టికృదంజనాత్|13|

అన్యత్ సుబోధం||13||

Adhikarana sha~gkha-udadhimalayorguNAH (13) · Śloka 13

శంఖోదధిమలౌ శీతౌ కషాయావతిలేఖనౌ|13|

Adhikarana tutthakaguNAH (13) · Śloka 13

తుత్థకం కటు సక్షారం కషాయం విశదం లఘు| లేఖనం భేది చక్షుష్యం కండూకృమివిషాపహం|13|

Adhikarana gairikaguNAH (13) · Śloka 13

విశదో గైరికః స్నిగ్ధః కషాయమధురో హిమః|13|

Adhikarana manohvAguNAH (13) · Śloka 13

కఫఘ్నీ తిక్తకటుకా మనోహ్వా లేఖనీ సరా||13||

Adhikarana haritAlaguNAH (14) · Śloka 14

స్నిగ్ధం కషాయకటుకం హరితాలం విషప్రణుత్| స్రోతోఽంజనాత్సౌవీరాంజనస్య శ్రేష్ఠత్వం కషాయం మధురం శీతం లేఖనం స్నిగ్ధమంజనం| రక్తపిత్తవిషచ్ఛర్దిహిధ్మాఘ్నం దృక్ప్రసాదనం| స్రోతోఽంజనం వరం తత్ర తతః సౌవీరకాంజనం||14||

ఉదధిమలం సముద్రఫేనం| సౌవీరమంజనం కషాయత్వాదిగుణయుక్తం తస్య జాతివిశేషాత్స్రోతోంజనాదినామవిశేషః| తత్ర అంజనజాతిషు మధ్యే స్రోతోంజనం శ్రేష్ఠం తతోఽపి సౌవీరం||14||

Adhikarana rasA~jjanaguNAH (15) · Śloka 15

కఫఘ్నం తిక్తకటుకం ఛేది సోష్ణం రసాంజనం||15||

రసాంజనం తార్క్ష్యశైలం| దారుహరిద్రావికారః కఫఘ్నత్వాదియుక్తః||15||

Adhikarana shilAjatuguNAH (16) · Śloka 16

స్వాదు హిధ్మాప్రశమనం కాసమేహక్షయాపహం| కఫఘ్నముష్ణం కటుకం శిలాజతు రసాయనం| తిక్తంచ ఛేదనం యోగవాహిత్వాత్సర్వరోగజిత్| విశేషాత్ కృచ్ఛ్రమేహార్శఃపాండుశోఫకఫాపహం|16|

Adhikarana vaMsharocanAguNAH (16) · Śloka 16

కషాయా మధురా రూక్షా కాసఘ్నీ వంశరోచనా|16|

Adhikarana tugAkShIrIguNAH (16) · Śloka 16

తుగాక్షీరీ క్షయశ్వాసకాసఘ్నీ మధురా హిమా|16|

Adhikarana lavaNasAmAnyaguNAH (16) · Śloka 16

విష్యంది లవణం సర్వం సూక్ష్మం సృష్టమలం విదుః| వాతఘ్నం పాకి తీక్ష్ణోష్ణం రోచనం కఫపిత్తకృత్||16||

విష్యందీత్యాదినా పాంసూత్థాంతానాం సర్వేషాం లవణానాం సామాన్యగుణాః| పాకీ పాచకస్య స్వభావః||16||

Adhikarana saindhavaguNAH (17) · Śloka 17

సైంధవం తత్ర సస్వాదు వృష్యం హృద్యం త్రిదోషనుత్| లఘ్వనుష్ణం దృశః పథ్యమవిదాహ్యగ్నిదీపనం||17||

సైంధవమిత్యాది లవణవిశేషగుణాః| అత్ర చోత్సర్గాపవాదోపబృంహకవచనాది సర్వం స్వబుద్ధ్యా కల్పనీయం||17||

Adhikarana sauvarcalaguNAH (18) · Śloka 18

లఘు సౌవర్చలం హృద్యం సుగంధ్యుద్గారశోధనం| కటుపాకం విబంధఘ్నం దీపనీయం రుచిప్రదం|18|

Adhikarana viDguNAH (18) · Śloka 18

ఊర్ధ్వాధః కఫవాతానులోమనం దీపనం విడం| విబంధానాహవిష్టంభశూలగౌరవనాశనం|18|

Adhikarana sAmudralavaNaguNAH (18) · Śloka 18

విపాకే స్వాదు సాముద్రం గురు శ్లేష్మవివర్ధనం|18|

Adhikarana audBidalavaNaguNAH (18) · Śloka 18

సతిక్తకటుకక్షారం తీక్ష్ణముత్క్లేది చౌద్భిదం||18||

ఉత్క్లేది రక్తం మాంసం చ క్లేదయతి||18||

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

కృష్ణే సౌవర్చలగుణా లవణే గంధవర్జితాః|19|

Adhikarana romakalavaNaguNAH (19) · Śloka 19

రోమకం లఘు పాంసూత్థం సక్షారం శ్లేష్మలం గురు|19|

Adhikarana lavaNaprayoge kramanirdeshaH (19) · Śloka 19

లవణానాం ప్రయోగే తు సైంధవాదీన్ ప్రయోజయేత్||19||

యత్ర త్వేకం లవణం ద్వే లవణే త్రీణి లవణానీత్యాది సంఖ్యయా ప్రయోగః తత్ర సైంధవాదిర్యథాస్థితక్రమో యోజ్యః| సైంధవం, సైంధవసౌవర్చలే, సైంధవసౌవర్చలవిడాన్యేవమన్యేఽపి||19||

Adhikarana yavakShAraguNAH (20) · Śloka 20

గుల్మహృద్ గ్రహణీపాండుప్లీహానాహగలామయాన్| శ్వాసార్శః కఫవాతాంశ్చ శమయేద్యవశూకజః||20||

యవక్షారో గుల్మాదినాశనః||20||

Adhikarana svarjikAkShAraguNAHsarvakShAraguNAH (21) · Śloka 21

స్వర్జికా తద్గుణాన్న్యూనా క్షారేణ తు తతోఽధికా| క్షారః సర్వశ్చ పరమం తీక్ష్ణోష్ణః కృమిజిల్లఘుః| పిత్తాసృగ్దూషణః పాకీ ఛేద్యహృద్యో విదారణః| అపథ్యః కటులావణ్యాచ్ఛుక్రౌజః కేశచక్షుషాం||21||

సర్వశ్చ స్వర్జికాదిః క్షారోఽత్యర్థతీక్ష్ణత్వాదియుక్తః||21||

Adhikarana harItakIguNAH (22) · Śloka 22

కషాయా మధురా పాకే రూక్షా విలవణా లఘుః| దీపనీ పాచనీ మేధ్యా వయసః స్థాపనీ పరం| ఉష్ణవీర్యా సరాయుష్యా బుద్ధీంద్రియబలప్రదా| కుష్ఠవైవర్ణ్యవైస్వర్యపురాణవిషమజ్వరాన్| శిరోఽక్షిపాండుహృద్రోగకామలాగ్రహణీగదాన్| సశోషశోఫాతీసారమేహమోహవమిక్రిమీన్| శ్వాసకాసప్రసేకార్శఃప్లీహానాహగరోదరం| విబంధం స్రోతసాం గుల్మమూరుస్తంభమరోచకం| హరీతకరీ జయేద్వ్యాధీంస్తాంస్తాంశ్చ కఫవాతజాన్||22||

హరీతకీ కషాయత్వాదిగుణయుక్తా| విలవణా ఇతి లవణరసవర్జితా| బలాదుక్తం భవతి పంచరసా ఇతి| తత్రాపి కషాయోఽధికః| సా హరీతకీ కుష్ఠాదీనన్యాంశ్చ రోగాన్ వాతశ్లేష్మోద్భవాన్ నాశయతి||22||

Adhikarana AmalakaguNAH (23) · Śloka 23

తద్వదామలకం శీతం మాధుర్యాత్ పిత్తజిత్పరం| కఫం కటువిపాకిత్వాదమ్లత్వాన్మారుతంజయేత్| పరం చ కంఠ్యం చక్షుష్యం హృద్యం దాహజ్వరాపహం||23||

ఆమలకం తద్వత్, గుణైర్హరీతకీసదృశమిత్యర్థః||23||

Adhikarana bibhItakaguNAH (24) · Śloka 24

అక్షంతు తద్గుణాన్న్యూనం కషాయమధురం హిమం| కాసశ్వాసగలశ్లేష్మపిత్తశుక్రహరం లఘు| పరం కేశ్యస్తు తన్మజ్జా శుక్రఘ్నంచ తతోఽంజనం||24||

అక్షం బిభీతకం కటువిపాకిత్వాదిగుణయుక్తం ఇర్షచ్చ తద్గుణం హరీతకీగుణయుక్తమిత్యర్థః||24||

Adhikarana triphalAguNAH (25) · Śloka 25

ఇయం రసాయనవరా త్రిఫలాక్ష్యామయాపహా| రోపణీ త్వగ్గదక్లేదమేదోమేహకఫాస్రజిత్||25||

ఇయం త్రిఫలా హరీతక్యామలకబిభీతకసమాహారః||25||

Adhikarana trijAtakacaturjAtakayorguNAH (26) · Śloka 26

సకేసరం చతుర్జాతం త్వక్పత్రైలం త్రిజాతకం| పిత్తప్రకోపి తీక్ష్ణోష్ణం రూక్షం రోచనదీపనం| (పత్రకం కఫవాతఘ్నం త్రిసుగంధి త్రిజాతకం| కేసరం రక్తగుదజవిషపిత్తకఫాపహం| తద్యుక్తం తచ్చతుర్జాతం నాతిశీతోష్ణముచ్యతే)||26||

త్వగాదిత్రయం త్రిజాతకసంజ్ఞమేతదేవ నాగకేసరయుక్తం చతుర్జాతకం| సుబోధం||26||

Adhikarana maricaguNAH (27) · Śloka 27

రసే పాకే చ కటుకం కఫఘ్నం మరిచం లఘు||27||

మరిచం రసపాకయోః కటుకం కఫఘ్నత్వాదియుక్తం చ||27||

Adhikarana ArdrapippalIguNAH (28) · Śloka 28

శ్లేష్మలా స్వాదుశీతార్ద్రా గుర్వీ స్నిగ్ధా చ పిప్పలీ||28||

ఆర్ద్రా పిప్పలీ శ్లేష్మలాదిగుణా||28||

Adhikarana shuShkapippalIguNAH (29) · Śloka 29

సా శుష్కా విపరీతాతః స్నిగ్ధా వృష్యా రసే కటుః| స్వాదుపాకానిలశ్లేష్మశ్వాసకాసాపహా సరా|29|

Adhikarana pippalyA atyupayoganiShedho~apavAdashca (29) · Śloka 29

న తామత్యుపయుంజీత రసాయనవిధిం వినా||29||

సా పిప్ప్పలీ శుష్కా అతః ఆర్ద్రీయాః సకాశాత్ విపరీతాస్నిగ్ధత్వాదిగుణయుక్తా చ| ఏవంవిధామపి తాం చ పిప్పలీమతియోగేన నోపయుంజీత వినా రసాయనవిధినా||29||

Adhikarana nAgaraguNAH ArdrakaguNAshca (30) · Śloka 30

నాగరం దీపనం వృష్యం గ్రాహి హృద్యం విబంధనుత్| రుచ్యం లఘు స్వాదుపాకం స్నిగ్ధోష్ణం కఫవాతజిత్| తద్వదార్ద్రకమేతచ్చ త్రయం త్రికటుకం జయేత్| స్థౌల్యాగ్నిసదనశ్వాసకాసశ్లీపదపీనసాన్||30||

ఏతచ్చ త్రయం మరిచపిప్పలీనాగరసంజ్ఞకం త్రికటుకసంజ్ఞం||30||

Adhikarana cavikApippalImUlaguNAH (31) · Śloka 31

చవికా పిప్పలీమూలం మరిచాల్పాంతరం గుణైః||31||

చవికా పిప్పలీమూలం చ మరిచాత్ క్రమేణాల్పగుణం||31||

Adhikarana citrakaguNAH (32) · Śloka 32

చిత్రకోఽగ్నిసమః పాకే శోఫార్శః కృమికుష్ఠహా||32||

చిత్రకః పాకే పాకకర్తృత్వేఽగ్నిసమః||32||

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (33) · Śloka 33

పంచకోలకమేతచ్చ మరిచేన వినా స్మృతం| గుల్మప్లీహోదరానాహశూలఘ్నం దీపనం పరం||33||

ఏతత్ పిప్పల్యాదిచిత్రకాంతం పంచకోలసంజ్ఞితం||33||

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

బిల్వకాశ్మర్యతర్కారీపాటలాటుంటుకైర్మహత్| జయేత్కషాయం తిక్తోష్ణం పంచమూలం కఫానిలౌ||34||

Adhikarana hrasvapa~jcamUlaguNAH (2) · Śloka 2

హ్రస్వం బృహత్యంశుమతీద్వయగోక్షురకైః స్మృతం| స్వాదుపాకరసం నాతిశీతోష్ణం సర్వదోషజిత్||2||

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

బలాపునర్నవైరండశూర్పపర్ణీద్వయేన చ| మధ్యమం కఫవాతఘ్నం నాతిపిత్తకరం లఘు|34|

Adhikarana jIvanapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

అభీరువీరాజీవంతీజీవకర్షభకైః స్మృతం| జీవనాఖ్యం తు చక్షుష్యం వృష్యం పిత్తానిలాపహం|34|

Adhikarana tRuNapa~jcamUlaguNAH (34) · Śloka 34

తృణాఖ్యం శరదర్భేక్షుశాలికాశైస్తు పిత్తజిత్| అజశృంగీ హరిద్రా చ విదారీ సారివాఽమృతాః|34|

Adhikarana vallIkaNTakapa~jcamUlayorguNAH (34) · Śloka 34

బల్ల్యాఖ్యం కంటకాఖ్యం తు శ్వదంష్ట్రాఽభీరుసైర్యకైః| సహింస్రాకరమర్దీకైః సర్వదోషహరే చ తే||34||

మిశ్రీభావాత్ బిల్వాదికం మహత్ పంచమూలం వాతశ్లేష్మాణౌ జయేత్ కషాయత్వాదిగుణయుక్తంచ| బృహత్యాదిపంచమూలంచ హ్రస్వం మధురరసత్వాదిగుణయుక్తం చ| బలాది మధ్యమం కఫవాతఘ్నత్వాదియుక్తం| అభీర్వాది జీవనం నామ పంచమూలం చక్షుష్యత్వాదియుక్తం| దర్భాదితృణపంచమూలసంజ్ఞితం పిత్తజిత్| అజశృంగ్యాదిపంచమూలం వల్లీనామ సర్వదోషహరం| శ్వదంష్ట్రాది కంటకనామ| ఏతచ్చ సర్వదోషహరం|

Adhikarana kAravyAdiguNAH (35) · Śloka 35

కారవీ కుంచివాజాజీకబరీధాన్యతుంబురు| అన్నగంధహరం రుచ్యం దీపనం కఫవాతజిత్||35||

కారవ్యాది ప్రత్యేకమన్నానామాహార్యాణాం దుర్గంధం నాశయతి||35||

Adhikarana bAShpikArAjikayorguNAH (36) · Śloka 36

బాష్పికా కటుతిక్తోష్ణా కృమిశ్లేష్మహరా పరం| తద్వచ్చ రాజికా విఘ్నసాదనీ దీపనీ పరా| శూలాటోపహరా రుచ్యా..........................||36||

బాష్పికా కటుకత్వాదియుక్తా| రాజికా బాష్పికాసదృశగుణా||

Adhikarana dIpyakaguNAH (37) · Śloka 37

...............దీప్యకః కోష్ఠశూలజిత్|37|

Adhikarana sarShapaguNAH (37) · Śloka 37

అహృద్యాః సర్షపాః స్నిగ్ధా బాష్పికావచ్చ కీర్త్తితాః|37|

Adhikarana hi~gguguNAH (37) · Śloka 37

హింగు వాతకఫానాహశూలఘ్నం పిత్తకోపనం| కటుపాకరసం రుచ్యం దీపనం పాచనం లఘు| పిత్తాస్రకోపి తచ్చైవ శ్రేష్ఠం బోష్కాణదేశజం| తతో న్యూనగుణం త్వన్యద్ద్రవ్యవ్యంజనధూపనం|37|

Adhikarana shatAhvAdInAM guNAH (37) · Śloka 37

శతాహ్వాకుష్ఠతగరసురదారుహరేణవః| ఏలైలవాలుసరలత్వగ్వ్యాఘ్రనఖచోరకాః| లఘూష్ణాః కటుకాః పాకే కఫవాతనిబర్హణాః|37|

Adhikarana sairyakaguNAH (37) · Śloka 37

సైర్యకస్తిక్తమధురః స్నిగ్ధోష్ణః కఫవాతజిత్|37|

Adhikarana gokShurakaguNAH (37) · Śloka 37

బస్తిమూత్రవిబంధఘ్నో వృష్యో గోక్షురకో హిమః|37|

Adhikarana viShAdvayaguNAH (37) · Śloka 37

పాచనం కఫపిత్తఘ్నం తిక్తం శీతం విషాద్వయం||37||

విషాద్వయమతివిషా ప్రతివిషా చ||37||

Adhikarana mustaguNAH (38) · Śloka 38

కఫఘ్నం తిక్తకటుకం ముస్తం సంగ్రాహి పాచనం|38|

Adhikarana amRutAguNAH (38) · Śloka 38

తిక్తాఽమృతా త్రిదోషఘ్నీ గ్రాహిణ్యుష్ణా రసాయనీ| దీపనీ జ్వరతృడ్దాహకామలావాతరక్తనుత్|38|

Adhikarana bhUnimbaparpaTayorguNAH (38) · Śloka 38

తిక్తశీతౌ జ్వరహరౌ లఘూ భూనింబపర్పటౌ|38|

Adhikarana nimbaguNAH (38) · Śloka 38

నింబస్తిక్తో హిమః కుష్ఠకృమిపిత్తకఫాపహః|38|

Adhikarana mahAnimbaguNAH (38) · Śloka 38

మహానింబః పరం గ్రాహీ కషాయో రూక్షశీతలః|38|

Adhikarana gugguluguNAH (38) · Śloka 38

గుగ్గులుః పిచ్ఛిలస్పర్శే విశదోఽభ్యవహారతః| సస్వాదుః సకటుస్తిక్తః సకషాయో రసాయనం| వర్ణ్యః స్వర్యః కటుః పాకే రూక్షః సూక్ష్మోఽగ్నిదీపనః| క్లేదమేదోనిలశ్లేష్మగండమేహాపచీక్రిమీన్| పిటకాగ్రంథిశోఫాంశ్చ హంత్యుష్ణః స్రంసనో లఘుః||38||

గుగ్గులుః స్పర్శే పిచ్ఛిలః అభ్యవహారాత్తు స్రోతోవైశద్యకృత్| తథా స్వాదురసత్వాదియుక్తః స్రంసనోఽనులోమనః||38||

Adhikarana sha~gKapuShpIguNAH (39) · Śloka 39

శంఖపుష్పీ సరా తిక్తా మేధ్యా కృమివిషాపహా|39|

Adhikarana aguruguNAH (39) · Śloka 39

కటుతిక్తోష్ణమగురు స్నిగ్ధం వాతకఫాపహం| పిత్తాస్రవిషతృడ్దాహక్లమఘ్నం గురు రూక్షణం|39|

Adhikarana caMdanasAmAnyaguNAH (39) · Śloka 39

సర్వం సతిక్తమధురం చందనం శిశిరం పరం| లఘు రక్తం......................||39||

సర్వం చందనం శ్వేతం రక్తం పీతం చ తిక్తరసత్వాదియుక్తం| తేభ్యో రక్తచందనం లఘు| బలాదుక్తం భవతి శేషే గురుణీ ఇతి||39||

Adhikarana ushIravAlakayorguNAH (40) · Śloka 40

..............తథోశీరం వాలకం పాచనం చ తత్| జ్వరాతిసారవమథురక్తపిత్తక్షతాపహం||40||

ఉశీరం వాలకం చ తథైవ రక్తచందనవద్ గుణైర్విజ్ఞేయం జ్వరాదినాశనంచ||40||

Adhikarana madhukaguNAH (41) · Śloka 41

మధుకం రక్తపిత్తఘ్నం వ్రణశోధనరోపణం| గురు స్వాదు హిమం వృష్యం చక్షుష్యం స్వరవర్ణకృత్||41||

సుబోధం||41||

Adhikarana nishAdvayaguNAH (42) · Śloka 42

కటుతిక్తే నిశే కుష్ఠమేహపిత్తకఫాపహే| ప్రలేపాజ్జయతః కండూం శోఫం దుష్టవ్రణం విషం|42|

నిశే ద్వే పిండహరిద్రా దారుహరిద్రా చ||42||

Adhikarana prapauNDarIkaguNAH (42) · Śloka 42

ప్రపౌండరీకం చక్షుష్యం శిశిరం వ్రణరోపణం| కషాయతిక్తమధురం రక్తపిత్తప్రసాదనం|42|

Adhikarana balAtrayaguNAH (42) · Śloka 42

బలాత్రయం స్వాదు వృష్యం స్నిగ్ధం శీతం బలప్రదం|42|

Adhikarana nAgabalAguNAH (42) · Śloka 42

తత్ర నాగబలా బల్యా క్షతక్షీణహితా గురుః||42||

Adhikarana tAmbUlaguNAH (43) · Śloka 43

తాంబూలం కటు సక్షారం రుచ్యముష్ణం కఫప్రణుత్||43||

తాంబూలం తాంబూలీలతాపత్రం సక్షారమీషత్ క్షారగుణయుక్తం|

Adhikarana pUgaguNAH (44) · Śloka 44

భేది సమ్మోహకృత్ పూగం కషాయం స్వాదు రోచనం|44|

సుబోధం||44||

Adhikarana jAtipatryAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

జాతిపత్రీ కటుఫలం కంకోలకలవంగకం| లఘు తృష్ణాపహం హృద్యం వక్త్రదౌర్గంధ్యనాశనం||44||

Adhikarana karpUraguNAH (1) · Śloka 1

సస్వాదుతిక్తస్తృష్ణాఘ్నః కర్పూరశ్ఛేదనో హిమః||1||

Adhikarana latAkastUrikAguNAH (44) · Śloka 44

లతాకస్తూరికా తద్వన్ముఖశోషహరా పరం|44|

Adhikarana padmAdInAM guNAH (44) · Śloka 44

కషాయమధురం శీతం పద్మం పిత్తకఫాస్రజిత్| తద్వద్వకులపున్నాగకుముదోత్పలపాటలం||44||

Adhikarana campakAdInAM guNAH (45) · Śloka 45

సచంపకం తతో న్యూనం గుణైః కోరండకింశుకం| మాలతీమల్లికాపుష్పం తిక్తం జయతి మారుతం||45||

కోరండం కింశుకం చ పద్మాదూనగుణం||45||

Adhikarana nAgakesarasindhuvArayorguNAH (46) · Śloka 46

విషపిత్తకఫాన్నాగం సిందువారం చ తద్గుణం||46||

నాగం నాగపుష్పం||46||

Adhikarana ketakIshirIShapuShpayoH guNAH (47) · Śloka 47

కఫఘ్నం కైతకం తిక్తం శైరీషం విషహారి చ|47|

Adhikarana agastyapuShpaguNAH (47) · Śloka 47

వాతలం పుష్పమాగస్త్యం కషాయం కఫపిత్తజిత్| చతుర్థికజ్వరహరం నావనేనోపయోజితం|47|

Adhikarana bandhUkayUthikApuShpayorguNAH (47) · Śloka 47

బంధూకం శ్లేష్మలం గ్రాహి తద్వదేవ చ యూథికా|47|

Adhikarana ku~gkumaguNAH (47) · Śloka 47

కఫఘ్నముష్ణవీర్యం చ కుంకుమం వ్రణశోధనం|47|

Adhikarana avalgujaiDagajabIjayorguNAH (47) · Śloka 47

అవల్గ్వేడకజం బీజం కటివాతకఫప్రణుత్|47|

Adhikarana AsyA-adhva-caMkramaNa-guNAH (47) · Śloka 47

ఆస్యా వర్ణశ్లేష్మమేదః సౌకుమార్యకృదన్యథా| అతోఽధ్వాగ్నిబలాయూంషి కుర్యాచ్చంక్రమణం సుఖం| మారుతస్యానులోమ్యం చ ఖుడస్తంభశ్రమాపహం||47||

ఆస్యా నిష్క్రియస్యాసనే అభ్యాసః వర్ణకృత్వాదిగుణయుక్తా| అధ్వా ఏతద్విపరీతగుణః| చంక్రమణమగ్నివృద్ధ్యాదికరం మారుతస్య వాయోరానులోమ్యం చ కరోతి||47||

Adhikarana pAdatraguNAH (48) · Śloka 48

అన్వర్థసంజ్ఞం పాదత్రం బలదృక్శుక్రవర్ద్ధనం||48||

పాదత్రమన్వర్థసంజ్ఞం పాదరక్షణమిత్యర్థః| తచ్చ ఖుడాదినాశనం||48||

Adhikarana chatraguNAH (49) · Śloka 49

వర్ణ్యం నేత్రహితం ఛత్రం వాతవర్షాతపాపహం||49||

Adhikarana pravAta- apravAtayorguNAH (50) · Śloka 50

ప్రవాతో రౌక్ష్యవైవర్ణ్యస్తంభకృద్దాహతృడ్భ్రమాన్| శ్రమాగ్నిమూర్చ్ఛాంశ్చ జయేదప్రవాతస్త్వతోఽన్యథా||50||

ప్రవాతః ప్రదేశో యత్ర ప్రకృష్టో వాతః స రౌక్ష్యాదిగుణయుక్తః| దాహాదికం చ జయేత్| ఏతద్విపరీతగుణోఽప్రవాతః||50||

Adhikarana prAgvAtaguNAH (51) · Śloka 51

ప్రాగ్వాయురుష్ణోఽభిష్యంది త్వగ్దోషార్శోవిషక్రిమీన్| సన్నిపాతజ్వరం శ్వాసమామం వాయుం చ కోపయేత్|51|

Adhikarana pashcimavAtaguNAH (51) · Śloka 51

పశ్చిమః శిశిరో హంతి మూర్చ్ఛాం దాహం తృషం విషం|51|

Adhikarana dakShiNamArutaguNAH (51) · Śloka 51

దక్షిణో మారుతః శ్రేష్ఠో నేత్ర్యోఽంగబలవర్ధనః| రక్తపిత్తప్రశమనో న చ వాతప్రకోపనః|51|

Adhikarana uttaravAtaguNAH (51) · Śloka 51

ఉత్తరో మారుతః స్నిగ్ధో మృదుర్మధుర ఏవ చ| కషాయానురసః శీతో దోషాణామప్రకోపనః|51|

Adhikarana AtapAdInAM guNAH (51) · Śloka 51

ఆతపో భ్రమతృట్స్వేదదాహమూర్చ్ఛావివర్ణతాః| కుర్యాత్ పిత్త్తాస్రవహ్నింశ్చ ఛాయా చైతానపోహతి| తమః కషాయకటుకం జ్యోత్స్నా మధురశీలతా||51||

ఛాయా త్వేతాన్ భ్రమాదీన్ వ్యపోహతి| అద్రవ్యాణాం గుణనిర్దేశస్తద్గుణశారీరద్రవ్యాభివృద్ధినాశహేతుత్వప్రదర్శనాయ|| 51||

Adhikarana tamasaH guNAH (52) · Śloka 52

తమః కషాకటుకం జ్యోత్స్నా మధురశీలతా|52|

Adhikarana upasaMhAraH (12) · Śloka 12

భవతి చాత్ర- రసాదిభేదైరితి భేషజానాం దిఙ్మాత్రముక్తన్న యతోఽస్తి కించిత్| అనౌషధం ద్రవ్యమిహావబోధో రూపస్య తేషాం వనగోచరేభ్యః||52|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే వివిధౌషధవిజ్ఞానీయో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||

రసాదీనాం రసవీర్యవిపాకప్రభావానాం భేదైః పరస్పరం సంయోగప్రకారైర్భేషజానామౌషధానాం దిఙ్మాత్రముక్తం మార్గో దర్శితః యతో న కించిదనౌషధమస్తి| విషం మారణాత్మకమపి కార్యేషూపయుజ్యతే| యత్త్వనౌషధం పూర్వముక్తం తన్మాత్రావస్థాకాలాదివశాత్| తేషాం చ భేషజానాం రూపావబోధో వనగోచరేభ్యో గోపతాపసాదిభ్యో వైద్యస్య నిష్పద్యతే||52|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా-మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||