Adhikarana athAto dvividhopakramaNIyo nAma caturviMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ദ്വിവിധോപക്രമണീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो द्विविधोपक्रमणीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വേऽധ്യായേ വ്യാധിനിര്ഘാതനമുക്തമ്| അത്ര തു തസ്യൈവ ദ്വൈവിധ്യപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ-അഥാത ഇത്യാദി|| ൧||
Adhikarana upakramasya dvaividhyaM tatparyAyau ca (2) · Śloka 2
ഉപക്രമ്യസ്യ ഹി ദ്വിത്വാദ് ദ്വിധൈവോപക്രമോ മതഃ| ഏകഃ സന്തര്പണസ്തത്ര ദ്വിതീയശ്ചാപതര്പണഃ| ബൃംഹണോ ലങ്ഘനശ്ചേതി തത്പര്യായാവുദാഹൃതൌ||൨||
उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद् द्विधैवोपक्रमो मतः| एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ||२||
🔊 Audio coming soon
ഉപക്രമശ്ചികിത്സേതി പര്യായൌ| ദ്വിവിധ ഏവോപക്രമഃ| കുതഃ ? ഉപക്രമസ്യ വ്യാധിതസ്യ സന്തര്പ്യാപതര്പ്യാഭേദാദ് ദ്വൈവിധ്യാത്|| ൨||
Adhikarana bRuMhaNala~gghanasvarUpaM tayormahAbhUtasa~ggatishca (3) · Śloka 3
ബൃംഹണം യദ് ബൃഹത്വായ ലങ്ഘനം ലാഘവായ യത്| ദേഹസ്യ ഭവതഃ പ്രായോ ഭൌമാപമിതരച്ച തേ||൩||
बृंहणं यद् बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्| देहस्य भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||३||
🔊 Audio coming soon
ബൃംഹണമിത്യാദിനാ ബൃംഹണലങ്ഘനയോശശബ്ദയോരന്വര്ഥതാം വദന് സന്തര്പണാപതര്പണയോഃ സ്വരൂപം വക്തി| യദ്ദേഹസ്യ ശരീരസ്യ ബൃഹത്വായ കല്പതേ തത് ബൃംഹണമ്| തഥാ ദേഹസ്യ യല്ലാഘവായ കല്പതേ തല്ലങ്ഘനമ്| തേ ച ബൃംഹണലങ്ഘനേ ഭൌമാപമിതരച്ച ഭവതഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ഭൌമാപം ബൃംഹണം മതമ്| ഇതരദാഗ്നേയവായവ്യനാഭസം ലങ്ഘനമിതി|| ൩||
Adhikarana snehanAdInAmapi bRuMhaNala~gghanayorevAntarbhAvaHgh (4) · Śloka 4
സ്നേഹനം രൂക്ഷണം കര്മ സ്വേദനം സ്തമ്ഭനഞ്ച യത്| ഭൂതാനാം തദപി ദ്വൈധ്യാദ് ദ്വിതയം നാതിവര്തതേ||൪||
स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनञ्च यत्| भूतानां तदपि द्वैध्याद् द्वितयं नातिवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
ബഹൂപക്രമവാദിനം പ്രതീദമുച്യതേ-സ്നേഹനമിത്യാദി| സ്നേഹനം രൂക്ഷണഞ്ച യത് കര്മ ഉപക്രമഃ| തഥാ സ്വേദനം സ്തമ്ഭനഞ്ച യത് കര്മ തത് കര്മചതുഷ്ടയം ഭൂതാനാമഗ്നീഷോമാത്മകരൂപദ്വൈവിധ്യാത് ദ്വിതയം ബൃംഹണലങ്ഘനാഖ്യം നാതിവര്തതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സ്നേഹനസ്തമ്ഭനേ സൌമ്യത്വാത് ബൃംഹണവര്ഗേ പതതഃ| രൂക്ഷണസ്വേദനേ ചാഗ്നേയത്വാല്ലങ്ഘന ഇതി| ശോധനാങ്ഗസ്യ സ്നേഹസ്യ ലങ്ഘനഫലത്വാല്ലങ്ഘനത്വമ്| തത്കാലന്തു ബൃംഹണത്വമേവ ഏവം സ്വേദാദീനാമപി വിചാര്യമ്| തസ്മാദ് ദ്വാവേവോപക്രമൌ|| ൪||
Adhikarana la~gghanaM dvividham (5) · Śloka 5
ശോധനം ശമഞ്ചേതി ദ്വിധാ തത്രാപി ലങ്ഘനമ്||൫||
शोधनं शमञ्चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ലങ്ഘനം ശോധനശമനഭേദേന ദ്വിവിധമ്| ശോധനം ശമനഞ്ച|
Adhikarana shodhanalakShaNantasya pa~jcavidhatva~jca (6) · Śloka 6
യദീരയേദ്ബഹിര്ദോഷാന് പഞ്ചധാ ശോധനഞ്ച തത്| നിരൂഹോ വമനം കായശിരോരേകോऽസ്രവിസ്രുതിഃ||൬||
यदीरयेद्बहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनञ्च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||६||
🔊 Audio coming soon
കിമുച്യത ഇത്യാഹ-യദീരയേദിത്യാദിനാ| പഞ്ചധാ പഞ്ചഭിര്വമനാദിഭിഃ പ്രകാരൈര്യദൌഷധമന്തശ്ശരീരസ്ഥാന് ദോഷാന് വാതാദീന് ബഹിരീരയേത് തച്ഛോധനമ്| നിരൂഹ ഇത്യാദിനാ പഞ്ചപ്രകാരാന് ദര്ശയതി| നിരുദ്ധോ ഗുദപ്രണിധേയമൌഷധം ക്വാഥസ്നേഹാദി| വമനം, കായവിരേകശിശരോവിരേകഃ| അസ്രവിസ്രുതിരിതി|| ൬||
Adhikarana shamanalakShaNantasya saptavidhatva~jcabRuMhaNasyAvasthAyAM shamanatvam (7) · Śloka 7
ന ശോധയതി യദ്ദോഷാന് സമാന്നോദീരയത്യപി| സമീകരോതി വിഷമാന് ശമനം തച്ച സപ്തധാ| പാചനം ദീപനം ക്ഷുത്തൃഡ്വ്യായാമാതപമാരുതാഃ| ബൃംഹണം ശമനന്ത്വേവ വായോഃ പിത്താനിലസ്യ ച||൭||
न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| बृंहणं शमनन्त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
🔊 Audio coming soon
ശമനം പുനര്യദൌഷധമനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ ദോഷാന്നാശയതി| സമാംശ്ച ദോഷാന്നോദീരയതി നോത്ക്ലേശയതി| വിഷമാന് പ്രവൃദ്ധാന് സമീകരോതി സ്വരൂപേണ സ്ഥാപയതി| തച്ഛമനമ്| വിഷമശബ്ദഃ സമാന് നോദീരയത്യപീതി വാക്യസാമാര്ഥ്യാദ് വൃദ്ധാവേവ വര്തതേ| തച്ച ശമനം സപ്തഭിഃ പ്രകാരൈഃ പാചനത്വാദിഭിര്ഭവതി| പാചനത്വാദീനാം ദോഷശമനത്വമുക്തമ്| തച്ച വായൌ വാതപിത്തേ ചാസൌമ്യത്വാന്ന സമ്ഭവതീത്യാഹ ബൃംഹണമിത്യാദി| യദ്യപി ശമനം ലങ്ഘനം തഥാപി വായൌ വാതപിത്തേ ച ബൃംഹണമേവ യഥോക്തലക്ഷണം ശമനമ്| പിത്തസ്യ തു കേവലസ്യാസ്വരൂപത്വാല്ലങ്ഘനമേവ ശമനമ്| വാതശ്ലേഷ്മണോസ്തു വായോഃ ശൈത്യാദ്യോഗവാഹിത്വാച്ച ലങ്ഘനമേവ കഫേऽപി ച| സുബോധമ്|| ൭||
Adhikarana bRuMhyAH bRuMhaNAni ca (8) · Śloka 8
ബൃംഹയേദ്വ്യാധിഭൈഷജ്യമദ്യസ്ത്രീശോകകര്ശിതാന്| ഭാരാധ്വോരഃക്ഷതക്ഷീണരൂക്ഷദുര്ബലവാതലാന്| ഗര്ഭിണീസൂതികാബാലവൃദ്ധാന് ഗ്രീഷ്മേऽപരാനപി| മാംസക്ഷീരസിതാസര്പിര്മധുരസ്നിഗ്ധബസ്തിഭിഃ| സ്വപ്നശയ്യാസുഖാഭ്യങ്ഗസ്നാനനിര്വൃതിഹര്ഷണൈഃ||൮||
बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः| स्वप्नशय्यासुख़ाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः||८||
🔊 Audio coming soon
നനു ച ക്വ ബൃംഹണം വിധേയം ക്വ വാ ലങ്ഘനമിത്യാഹ-ബൃംഹയേദിത്യാദി| വ്യാധ്യാദികര്ശിതാന് ബൃംഹയേത്| ക്ഷീണശബ്ദസ്യ ഭാരാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| തഥാ ഗ്രീഷ്മേ അപരാന് സര്വാനിത്യര്ഥഃ| കേന ബൃംഹയേദിത്യാഹ-മാംസേത്യാദി| ഇതി ബൃംഹണീയാനി|| ൮||
Adhikarana la~gGyAH (9) · Śloka 9
മേഹാമദോഷാതിസ്നിഗ്ധജ്വരോരുസ്തമ്ഭകുഷ്ഠിനഃ| വിസര്പവിദ്രധിപ്ലീഹശിരഃ കണ്ഠാക്ഷിരോഗിണഃ| സ്ഥൂലാംശ്ച ലങ്ഘയേന്നിത്യം ശിശിരേ ത്വപരാനപി||൯||
मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः| विसर्पविद्रधिप्लीहशिरः कण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्ग़येन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||९||
🔊 Audio coming soon
മേഹാദീന് ലങ്ഘയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| നിത്യമേവ ന തു കദാചിത്| ശിശിരേ ത്വപരാനപി ല~ഘ്ഘയേത്| ശ്ലേഷ്മചയഭയാത്| അപരാനിതി വ്യാധിതാനാം ഗ്രഹണമ്| അന്യഥാ സ്വസ്ഥവൃത്തേ ശിശിരേ ഹേമന്തവിധിസ്സവിശേഷൈ ര്നിര്ദിഷ്ടഃ|| ൯||
Adhikarana sthUlAdibhedena la~gghanabhedAH (10) · Śloka 10
തത്ര സംശോധനൈഃ സ്ഥൌല്യബലപിത്തകഫാധികാന്| ആമദോഷജ്വരച്ഛര്ദിരതീസാരഹൃദാമയൈഃ| വിബന്ധഗൌരവോദ്ഗാരഹൃല്ലാസാദിഭിരാതുരാന്| മധ്യസ്ഥൌല്യാദികാന് പ്രായഃ പൂര്വം പാചനദീപനൈഃ| ഏഭിരേവാമയൈരാര്താന് ഹീനസ്ഥൌല്യബലാദികാന്| ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൈര്ദോഷൈസ്ത്വാര്താന് മധ്യബലൈര്ദൃഢാന്| സമീരണാതപായാസൈഃ കിമുതാऽല്പബലൈര്നരാന്||൧൦||
तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्| समीरणातपायासैः किमुताऽल्पबलैर्नरान्||१०||
🔊 Audio coming soon
കേന ലങ്ഘനേന താന് ലങ്ഘയേദിതി ആഹ-തത്രേത്യാദി| ആമദോഷാദിഭിര്വ്യാധിഭിരാതുരാന് സ്ഥൌല്യാദിഭിഃ സ്ഥൂലത്വാദിഭിര്ഗുണൈരധികാന് ഉത്കൃഷ്ടസ്ഥൌല്യബലാദികാന് സതഃ പൂര്വം പ്രഥമം പാചനൈര്ദീപനൈശ്ച ലങ്ഘയേത്| തതോ യഥാര്ഹേണ ലങ്ഘനേന പ്രായോഗ്രഹണം ദോഷബലാദ്യപേക്ഷയാ നിയമസ്യാസര്വവിഷയത്വപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| തഥാ ഏഭിരേവാമദോഷാദിഭിരാമയൈരാര്താന് ഹീനസ്ഥൌല്യബലാദികാന് സതഃ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൈര്ലങ്ഘയേത്| തഥാ സര്വവ്യാധിതാന് മധ്യബലൈരപി ദോഷൈര്വാതാദിഭിരാര്താന് സമീരണാദിഭിര്ലങ്ഘയേത്| കിമുതാല്പബലൈര്ദോഷൈരാര്താന്|| ൧൦||
Adhikarana la~gghanIyeShu bRuMhaNaniShedhaH deshAdivashAttadanumatishca (11) · Śloka 11
ന ബൃംഹയേല്ലങ്ഘനീയാന് ബൃംഹ്യാംസ്തു മൃദു ലങ്ഘയേത്| യുക്ത്യാ വാ ദേശകാലാദിബലതസ്താനപാചരേത്||൧൧||
न बृंहयेल्लङ्घनीयान् बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानपाचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
ലങ്ഘനീയാന് ലങ്ഘനാര്ഹാന് വ്യാധീന് ന കദാചന ബൃംഹയേത്| യതസ്തേ ബൃംഹണേന സ്വല്പേനാപി പരാം വൃദ്ധിമായാന്തി| യേ തു വ്യാധയോ ബൃംഹണീയാസ്താന് മൃദു സ്വല്പം ലങ്ഘയേത്| ബൃംഹണോപയോഗയോഗ്യതാപാദനായാऽഗ്നിസന്ധുക്ഷണായ ച| ലഘുതാതിശയോത്പത്തയേ വാऽഥവാ താന് ബൃംഹണീയാന് ലങ്ഘനീയാംശ്ച ദേശകാലാദ്യവേക്ഷ്യ യുക്ത്യോപചരേത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ദേശകാലാദ്യപേക്ഷയാ ലങ്ഘനീയാനപി ബൃംഹയേത്| തഥാ ച ശ്വോവമ്യസ്യ മത്സ്യാദയഃ പ്രയുജ്യന്ത ഏവ തഥാ ദേശാദ്യപേക്ഷയാ ബൃംഹണീയാനപി ലങ്ഘയേദിതി|| ൧൧||
Adhikarana bRuMhatila~gGitalakShaNAni (12) · Śloka 12
ബൃംഹിതേ സ്യാദ്ബലം പുഷ്ടിസ്തത്സാധ്യാമയസങ്ക്ഷയഃ| വിമലേന്ദ്രിയതാ സര്ഗോ മലാനാം ലാഘവം രുചിഃ| ക്ഷുത്തൃട്സഹോദയശ്ശുദ്ധഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠതാ| വ്യാധിമാര്ദവമുത്സാഹസ്തന്ദ്രാനാശശ്ച ലങ്ഘിതേ||൧൨||
बृंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः| विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाग़वं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयश्शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्ग़िते||१२||
🔊 Audio coming soon
നനു ബൃംഹിതോ ലങ്ഘിതശ്ച കഥം ജ്ഞേയ ഇത്യാഹ-ബൃംഹിതേ സ്യാദിത്യാദി| ബൃംഹിതേ പുരുഷേ ബലം പുഷ്ടിശ്ച സ്യാത്| തഥാ തത്സാധ്യാനാം ബൃംഹണസാധ്യാ-നാമാമയാനാം സങ്ക്ഷയശ്ച സ്യാത്| വിമലേന്ദ്രിയതാദീനാഞ്ച സ്യാദിത്യനേന സമ്ബന്ധഃ| ല~ഘ്ഘിതേ കിമിത്യാഹ-ക്ഷുത്തൃഡിത്യാദി| ക്ഷുത്തൃഷോസ്സഹൈകകാലമുദയഃ| തഥാ ശുദ്ധഹൃദയതാ ശുദ്ധോദ്ഗാരതാ ശുദ്ധകണ്ഠതാ വ്യാധേര്ലങ്ഘനസാധ്യസ്യ മാര്ദവമുത്സാഹശ്ച സ്യാദിതി പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ക്ഷുത്തൃട്സഹോദയാദീനാം സമസ്താനാം നിര്ദേശോ ദോഷദേശാദ്യനുരോധേനൈകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രിചതുരാണാം സര്വേഷാഞ്ച ലങ്ഘിതലക്ഷണത്വദ്യോതനാര്ഥമ്| അന്യഥൈഷാമശേഷാണാമേവ ലക്ഷണാ നാമുത്പത്തൌ ല~ഘ്ഘിതലക്ഷണത്വം ഭവേദിതി|| ൧൨||
Adhikarana atibRuMhite~atila~gGite ca doShAH (13) · Śloka 13
അനപേക്ഷിതമാത്രാദിസേവിതേ കുരുതസ്തു തേ| അതിസ്ഥൌല്യാതികാര്ശ്യാദീന് വക്ഷ്യന്തേ തേ ച സൌഷധാഃ| രൂപം തൈരേവ ച ജ്ഞേയമതിബൃംഹിതലങ്ഘിതേ||൧൩||
अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन् वक्ष्यन्ते ते च सौषधाः| रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्ग़िते||१३||
🔊 Audio coming soon
അനപേക്ഷിതേത്യാദി| തേ ബൃംഹണലങ്ഘനേ മാത്രാദ്യനപേക്ഷയാ കൃതേ അതിസ്ഥൌല്യാദീനതികാര്ശ്യാദീംശ്ച കുരുതഃ| അസ്മിന്നേവാധ്യായേ തേ വ്യാധയോ വക്ഷ്യന്തേ| തേഷാമൌഷധം ച വക്ഷ്യതേ| തഥാ തൈരേവാതിസ്ഥൌല്യാദിഭിരതികാര്ശ്യാദിഭിശ്ച കരണഭൂതൈര്യഥാസങ്ഖ്യേനാതിബൃംഹിതേऽതിലങ്ഘിതേ ച ലക്ഷണം ജാനീയാദിതി ബൃംഹണലങ്ഘനാതിയോഗലക്ഷണമ്|
Adhikarana atisthaulyanidAnasamprAptilakShaNAni atisthUlasvarUpam (14) · Śloka 14
തത്ര ശോധനമുദ്ദിശ്യ സ്ഥൌല്യാദ്യാഃ പ്രാഗുദാഹൃതാഃ| ഗുര്വാദിവൃദ്ധസംലീനശ്ലേഷ്മമിശ്രോऽന്നജോ രസഃ| ആമ ഏവ ശ്ലഥീകുര്വന് ധാതൂന് സ്ഥൌല്യമുപാനയേത്| അതിസ്ഥൌല്യാദതിക്ഷുത്തൃട്പ്രസ്വേദശ്വാസനിദ്രതാഃ| ആയാസാക്ഷമതാ ജാഡ്യമല്പായുര്ബലവേഗതാ| ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗദ്ഗദത്വഞ്ച ഭവേന്മേദോऽതിപുഷ്ടിതഃ| സ്രോതഃ സു മേദോരുദ്ധേഷു വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ| ചരന് പ്രജ്വലയത്യഗ്നിം ക്ഷുത്തൃഷൌ സ്തസ്തതോऽധികമ്| സ്ഥൂലം കോടരവദ്ദൃദ്ധൌ ദഹതോऽഗ്ന്യനിലൌ ച തമ്| സ്വേദവാഹിസിരാമൂലഭാവാദ്വിഷ്യന്ദനാദപി| മേദസഃ ശ്ലേഷ്മയോഗാച്ച ഭവതി സ്വേദഭൂരിതാ| കോഷ്ഠ ഏവ വിപക്വേऽസ്യ സംരുദ്ധസ്രോതസോ രസേ| സര്വത്രാലബ്ധവൃത്തിത്വാത്പ്രായോ മേദഃ പ്രചീയതേ| തച്ഛേഷോऽല്പരസോऽല്പത്വാന്നാലം രക്താദിപുഷ്ടയേ| തുല്യേऽപി വായ്വാദിചയേ പ്രാക്ചിതം ചീയതേതരാമ്| മേദസ്തേനാऽസമസ്തേന ധാതൂനാം വിദധാതി തത്| ശ്വാസാദീനചിരാച്ചാന്യാന് ജ്വരോദരഭഗന്ദരാന്| മേഹോരുസ്തമ്ഭപിടകാ വിദ്രധിപ്രഭൃതീന് ഗദാന്| അയഥോപചയോത്സാഹശ്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ| അതിസ്ഥൂലഃ സ്മൃതോ .....................||൧൪||
तत्र शोधनमुद्दिश्य स्थौल्याद्याः प्रागुदाहृताः| गुर्वादिवृद्धसंलीनश्लेष्ममिश्रोऽन्नजो रसः| आम एव श्लथीकुर्वन् धातून् स्थौल्यमुपानयेत्| अतिस्थौल्यादतिक्षुत्तृट्प्रस्वेदश्वासनिद्रताः| आयासाक्षमता जाड्यमल्पायुर्बलवेगता| दौर्गन्ध्यं गद्गदत्वञ्च भवेन्मेदोऽतिपुष्टितः| स्रोतः सु मेदोरुद्धेषु वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् प्रज्वलयत्यग्निं क्षुत्तृषौ स्तस्ततोऽधिकम्| स्थूलं कोटरवद्दृद्धौ दहतोऽग्न्यनिलौ च तम्| स्वेदवाहिसिरामूलभावाद्विष्यन्दनादपि| मेदसः श्लेष्मयोगाच्च भवति स्वेदभूरिता| कोष्ठ एव विपक्वेऽस्य संरुद्धस्रोतसो रसे| सर्वत्रालब्धवृत्तित्वात्प्रायो मेदः प्रचीयते| तच्छेषोऽल्परसोऽल्पत्वान्नालं रक्तादिपुष्टये| तुल्येऽपि वाय्वादिचये प्राक्चितं चीयतेतराम्| मेदस्तेनाऽसमस्तेन धातूनां विदधाति तत्| श्वासादीनचिराच्चान्यान् ज्वरोदरभगन्दरान्| मेहोरुस्तम्भपिटका विद्रधिप्रभृतीन् गदान्| अयथोपचयोत्साहश्चलस्फिगुदरस्तनः| अतिस्थूलः स्मृतो .....................||१४||
🔊 Audio coming soon
തത്രാതിബൃംഹണേന യേ ജായന്തേऽതിസ്ഥൌല്യാദയഃ തേ പ്രാക് പൂര്വം രോഗാനുത്പാദനീയേ സംശോധനഭേഷജദ്വേഷോദ്ഭവത്വേനാതിസ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനേത്യാദിനോദാഹൃതാഃ| യത്ത്വസ്മിന്നേവാധ്യായേ വക്ഷ്യന്ത ഇത്യുക്തം തച്ചികിത്സാനുരോധാത്| തത്രാതിസ്ഥൌല്യപ്രാധാന്യാദത്ര ഗുര്വാദീത്യാദിനാ ഹേതുസ്വരൂപകഥനം ക്രിയതേ| തത്രാന്നരസഃ സ്ഥൌല്യമുപാനയേത് കുര്യാത്| കിങ്കുര്വന്നാഹ-ധാതൂന് രക്താദീന് ശ്ലഥീകുര്വന്നിബിഡഭാവമാപാദയന്| കിമ്ഭൂതോ രസഃ ഗുര്വാദിഭിസ്സൌമ്യൈസ്സാത്മ്യൈര്വൃദ്ധേന സംലീനേന ച ശ്ലേഷ്മണാമിശ്രസ്സംലീനോऽനുത്ക്ലിഷ്ടരൂപഃ| അത ഏവാമഃ അപരിപൂര്ണപാകഃ തതശ്ചാऽതിസ്ഥൌല്യാദതിക്ഷുദാദിഗദ്ഗദത്വാന്തം ഭവേത്| തസ്മിംശ്ചാതിസ്ഥൌല്യേ മേദോവൃദ്ധികാരണൈരാഹാരാദിഭിര്യദി മേദസോऽന്യധാത്വപേക്ഷയാऽതിശയേന പുഷ്ടിര്ഭവതി തതോ മേദോऽതിപുഷ്ടിതോ ഹേതോര്വായോശ്ശാഖാസഞ്ചരണായ സ്രോതോമുഖേഷു മേദസാ രുദ്ധേഷു സത്സു വായുരന്യത്രാഗച്ഛന് കോഷ്ഠ ഏവ ചരന് തത്രസ്ഥമേവാഗ്നി യതഃ പ്രജ്വലയത്യതോ ഹേതോഃ സ്ഥൂലേഷു പുരുഷേഷു ക്ഷുത്തൃഷൌ അധികം സ്തൌ ഭവതഃ| തൌ ച മഹാസ്രോതസ്ഥിതാവഗ്ന്യനിലൌ സ്ഥൂലം ദഹതഃ| യഥാ കോടരം തരുമഗ്ന്യനിലൌ ദഹതസ്തദ്വദിതി| തത്ര ച സ്ഥൂലേ സ്വേദഭൂരിതാ ഭവതി| കുത ആഹ-മേദസഃ സ്വേദവാഹിസിരാമൂലഭാവാദ്വിഷ്യന്ദനാച്ഛ്ലേഷ്മയോഗാച്ച| വിഷ്യന്ദനം സ്രുതിസ്വരൂപത്വമ്| നനു ചോക്തം സ്ഥൂലസ്യ മേദോऽതിപുഷ്ടിം യാതീതി| തത് കഥമിത്യാഹ-കോഷ്ഠ ഏവേത്യാദി| അസ്യ സ്ഥൂലസ്യ മേദഃകാരണൈഃ സ്വശക്ത്യാ സമൃദ്ധേന ഉപലേപാത്മകേന മേദസാ രുദ്ധേഷു രസവഹസ്രോതസ്സു പ്രത്യഹമന്നരസേ കോഷ്ഠ ഏവ വിപക്വേ സതി യതസ്സ രസസ്സര്വധാതുഷ്വപ്രാപ്തവൃത്തിര്ഭവതി| ഗുരുമധുരാദിഭിശ്ച മേദസ്സാദൃശ്യം ഭജതേ| അതോऽസ്യ പുരുഷസ്യ മേദ ഏവ പ്രചീയതേ തേന രസേന| തഥാ തസ്മാന്മേദസശ്ശേഷോऽപി രസോ രക്താദിധാതുപഞ്ചകപുഷ്ടയേ സ്വല്പത്വാന്നാലം ന പര്യാപ്തഃ| നനു ച കഥം രസരക്താഭ്യാമപ്രവൃദ്ധാഭ്യാം മേദസോ വൃദ്ധിഃ ? കഥഞ്ച മേദസി വൃദ്ധേऽസ്ഥ്യാദീനി വൃദ്ധിന്നയാന്തീതി ? യത ഉക്തം പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ് വൃദ്ധഃ ക്ഷീണശ്ച തദ്വിധമിതി| തഥാ ധാത്വാഹാരാശ്ച ധാതവ ഇതി| തസ്മാദ്യാവത്സര്വേ ധാതവോ ന ക്ഷീണാ വൃദ്ധാ വാ താവദേകസ്യ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ദുരുപപാദകാവിത്യത്രോച്യതേ| ന ഹ്യേഷ ഏവ പക്ഷഃ യത് പൂര്വധാതൂപമര്ദേനാനേന പരധാതുസമ്ഭവഃ അന്യധാതൂദ്ഭവഃ| അപി തു യുഗപദന്നരസേന സകലധാതൂനാം പരിപോഷോऽപി| തന്ത്രാന്തരേ വക്ഷ്യതേ| തത്രൈവ യഥോക്തം വിജ്ഞാസ്യതേ| ഭവതു നാമൈവമ്| യത്ര തു ക്രമേണ പൂര്വധാതൂപമര്ദനേനാന്യധാതൂദ്ഭവസ്തത്ര കേവലസ്യ മേദസഃ കഥം വൃദ്ധിരത്രാപ്യുച്യതേ| ന ഹി കേവലമേവ മേദശ്ചീയതേ| അപിതു രക്താദയോऽപി ചീയന്ത ഏവ| മേദഃ പുനഃ പൂര്വകാരണശക്ത്യതിശയേന വൃദ്ധം സത് പുനരന്യധാത്വപേക്ഷയാ സുതരാം വര്ധത ഇതി| ഏതദേവാഹ-തുല്യേऽപീത്യാദി| അതസ്തേന ധാതൂനാമസമത്വേന കാരണേന മേദഃ സ്ഥൂലസ്യ ശ്വാസാദീന് ജനയതി| അതിസ്ഥൂലഃ കീദൃശ ഉച്യത ഇത്യാഹ-അഥഥോപചയേത്യാദി| ഉപചയേനാവയവസംഹനനേന സദൃശ ഉത്സാഹോ യസ്യ സ യഥോപചയോത്സാഹഃ| ന യഥോപചയോത്സാഹഃ അയഥോപചയോത്സാഹഃ| അങ്ഗൈര്മഹാന് ഉത്സാഹേന തു സ്തോക ഇത്യര്ഥഃ| ചലാഃ സ്ഫിഗാദയോ യസ്യ സ തഥാവിധഃ താദൃശഃ പുരുഷോऽതിസ്ഥൂലഃ സ്മൃതഃ|| ൧൪||
Adhikarana atisthaulye AhArauShadhAdi (15) · Śloka 15
...........................യോജ്യം തത്രാന്നം മാരുതാപഹമ്| ശ്ലേഷ്മമേദോഹരം യച്ച കുലത്ഥാ യവകാ യവാഃ| ജൂര്ണശ്യാമാകമുദ്ഗാദ്യാഃ പാനേऽരിഷ്ടാം മധൂദകമ്| മസ്തു തക്രഞ്ച തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രൂക്ഷം ഛേദി ച ഭേഷജമ്| ചിന്താവ്യവായവ്യായാമശോധനാസ്വപനം ഭജേത്| ദേഹാപേക്ഷീ തഥാ രൂക്ഷം സ്നാനമുദ്വര്തനാദി ച| മധുനാ ത്രിഫലാം ലിഹ്യാദ്ഗുഡൂചീമഭയാം ഘനമ്| രസാഞ്ജനസ്യ മഹതഃ പഞ്ചമൂലസ്യ ഗുഗ്ഗുലോഃ| ശിലാഹ്വസ്യ പ്രയോഗശ്ച സാഗ്നിമന്ഥരസോ ഹിതഃ| വിഡങ്ഗം നാഗരം ക്ഷാരഃ കാലലോഹരജോ മധു| യവാമലകചൂര്ണഞ്ച യോഗോऽതിസ്ഥൌല്യദോഷജിത്| മദനം ത്രിഫലാ മുസ്താ സപ്താഹ്വാരിഷ്ടവത്സകമ്| സപാഠാരഗ്വധം പീതമതിബൃംഹണരോഗജിത്| തദ്വദ്വത്സകശമ്യാകദേവദാരുനിശാദ്വയമ്| സമുസ്തപാഠാഖദിരത്രിഫലാനിമ്ബഗോക്ഷുരമ്| മദനാദീനി ചാലേപഃ സ്നാനാദിഷ്വപി യോജയേത്| ഹിങ്ഗുഗോമേദകവ്യോഷകുഷ്ഠക്രൌഞ്ചാസ്ഥിഗോക്ഷുരമ്| ഏലാവൃക്ഷകഷഡ്ഗ്രന്ഥാഖരാശ്വോപലഭേദകമ്| തക്രേണ ദധിമണ്ഡേന പീതം കോലരസേന വാ| മൂത്രകൃച്ഛ്രം കൃമീന് മേഹം സ്ഥൂലതാഞ്ച വ്യപോഹതി| കൃമിഘ്നത്രിഫലം തൈലസക്തുത്ര്യൂഷണദീപ്യകൈഃ| ലോഹോദകാപ്ലുതോ മന്ഥഃ ശസ്തോ ബൃംഹണരോഗിണാമ്| വ്യോഷകട്വീവരാശിഗ്രുവിഡങ്ഗാതിവിഷാസ്ഥിരാഃ| ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലാജാജീയവാനീധാന്യചിത്രകാഃ| നിശേ ബൃഹത്യൌ ഹപുഷാ പാഠാ മൂലഞ്ച കേമ്ബുകാത്| ഏഷാം ചൂര്ണം മധു ഘൃതം തൈലം ച സദൃശാംശകമ്| സക്തുഭിഃ ഷോഡശഗുണൈര്യുക്തം പീതം നിഹന്തി തത്| അതിസ്ഥൌല്യാദികാന്സര്വാന് രോഗാനന്യാംശ്ച തദ്വിധാന്| ഹൃദ്രോഗകാമലാശ്വിത്രശ്വാസകാസഗലഗ്രഹാന്| ബുദ്ധിമേധാസ്മൃതികരം സന്നസ്യാഗ്നേശ്ച ദീപനമ്| യോജ്യം തഥാ യഥാവ്യാധി സ്വേദാസൃക്സ്രാവണാന്യപി||൧൫||
...........................योज्यं तत्रान्नं मारुतापहम्| श्लेष्ममेदोहरं यच्च कुलत्था यवका यवाः| जूर्णश्यामाकमुद्गाद्याः पानेऽरिष्टां मधूदकम्| मस्तु तक्रञ्च तीक्ष्णोष्णं रूक्षं छेदि च भेषजम्| चिन्ताव्यवायव्यायामशोधनास्वपनं भजेत्| देहापेक्षी तथा रूक्षं स्नानमुद्वर्तनादि च| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां ग़नम्| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाह्वस्य प्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णञ्च योगोऽतिस्थौल्यदोषजित्| मदनं त्रिफला मुस्ता सप्ताह्वारिष्टवत्सकम्| सपाठारग्वधं पीतमतिबृंहणरोगजित्| तद्वद्वत्सकशम्याकदेवदारुनिशाद्वयम्| समुस्तपाठाख़दिरत्रिफलानिम्बगोक्षुरम्| मदनादीनि चालेपः स्नानादिष्वपि योजयेत्| हिङ्गुगोमेदकव्योषकुष्ठक्रौञ्चास्थिगोक्षुरम्| एलावृक्षकषड्ग्रन्थाख़राश्वोपलभेदकम्| तक्रेण दधिमण्डेन पीतं कोलरसेन वा| मूत्रकृच्छ्रं कृमीन् मेहं स्थूलताञ्च व्यपोहति| कृमिग़्नत्रिफलं तैलसक्तुत्र्यूषणदीप्यकैः| लोहोदकाप्लुतो मन्थः शस्तो बृंहणरोगिणाम्| व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलञ्च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु ग़ृतं तैलं च सदृशांशकम्| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान्सर्वान् रोगानन्यांश्च तद्विधान्| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्| योज्यं तथा यथाव्याधि स्वेदासृक्स्रावणान्यपि||१५||
🔊 Audio coming soon
തത്രാതിസ്ഥൂലേ മാരുതാപഹമന്നം യോജ്യമ്| തഥാ യച്ചാന്നാദികം ശ്ലേഷ്മമേദോഹരം തത്സര്വം യോജ്യമ്| തഥാ കുലത്ഥാദയഃ| പാനേ ത്വരിഷ്ടാദീനി| ഭേഷജമൌഷധം യത് കിഞ്ചിത് തീക്ഷ്ണത്വാദിയുക്തമ്| തഥാതിസ്ഥൂലോ ദേഹമപേക്ഷ്യ യഥോചിതാംശ്ചിന്താവ്യവായവ്യായാമാദീന് ഭജേത്| അസ്വപ്നം നിദ്രാപ്രതിഷേധഃ തഥാ രൂക്ഷസ്നാനാദീന്യപി ഭജേത്| തഥാ ത്രിഫലാഗുഡൂച്യാദീനാമന്യതമം മധുനാ ലിഹ്യാത്| തഥാ രസാഞ്ജനാദീനാം ച പ്രയോഗ അഗ്നിമന്ഥരസസഹിതോऽതിസ്ഥൂലേ ഹിതഃ| വിഡങ്ഗാദിയോഗഃ സര്വസമഭാഗോऽതിസ്ഥൌല്യദോഷജിത്| മദനാദ്യൌഷധദശകം സമഭാഗം ജലേന പീതമതിബൃംഹണോദ്ഭവാന് രോഗാന്നാശയതി| വത്സകാദി ഗോക്ഷുരകാന്തം തദ്വന്മദനാദിദശകവദതിബൃംഹണരോഗജിത്| തഥാ മദനാദീന്യനന്തരപഠിതാനി ക്വാഥാദിനാ സ്നാനാനുലേപോദ്ധര്ഷാദിഷ്വപി യോജയേത്| തഥാ ഹിങ്ഗ്വാദ്യുപലഭേദാന്തം തക്രാദീനാമന്യതമേന പീതം മൂത്രകൃച്ഛ്രാദീനപോഹതി| തഥാ കൃമിഘ്നാദ്യൌഷധദശകേന സമഭാഗേന കൃതോ ലോഹോദകേന ശസ്ത്രഭാജനോഷിതപാനീയേനാപ്ലുതോ മന്ഥോऽതിബൃംഹണോത്ഥരോഗാണാം പഥ്യഃ| വ്യോഷാദീന്യൌഷധാനി ചതുര്വിശതിഃ പരസ്പരസമഭാഗാനീത്യയമേകോ ഭാഗഃ| തത്സമോ മധുനോ ദ്വിതീയഃ| ഘൃതസ്യ തൃതീയഃ| തൈലസ്യ ചതുര്ഥഃ| ഏഷാം ചതുര്ണാം ഭാഗാനാം മിശ്രീഭൂതാനാം ഷോഡശഗുണാ യവസക്തവഃ| അയം മന്ഥഃ പീതഃ സന് അതിസ്ഥൌല്യാദികാന് യഥാപഠിതാന് സര്വാന് രോഗാന് നിഹന്തി| അന്യാംശ്ച തദ്വിധാന് ബൃംഹണോത്ഥാനിത്യര്ഥഃ| തഥാ ഹൃദ്രോഗാദീന് നിഹന്തി| ബുദ്ധ്യാദികരഃ| സന്നസ്യ ചാഗ്നേര്ദീപന ഇതി| തഥാ തേഷു ബൃംഹണോത്ഥേഷു രോഗേഷു യഥാവ്യാധി വ്യാധേഃ സാദൃശ്യേന ക്രമേണ സ്വേദരക്തസ്രാവാദ്യപി യോജ്യമ്|
Adhikarana atili~gGitalakShaNAni atikRushAsyAyAsAdyasahatvam kRushasulaBA vyAdhayaH (16) · Śloka 16
അതികാര്ശ്യ ഭ്രമഃ കാസസ്തൃഷ്ണാധിക്യമരോചകഃ| സ്നേഹാഗ്നിനിദ്രാദൃക്ശ്രോത്രശുക്രൌജഃ ക്ഷുത്സ്വരക്ഷയഃ| ബസ്തിഹൃന്മൂര്ദ്ധജങ്ഘോരുത്രികപാര്ശ്വരുജാ ജ്വരഃ| പ്രലാപോര്ധ്വാനിലഗ്ലാനിച്ഛര്ദിപര്വാസ്ഥിഭേദനമ്| വര്ചോമൂത്രഗ്രഹാദ്യാശ്ച ജായന്തേऽതിവിലങ്ഘനാത്| അതികാര്ശ്യേന നായാസവര്ഷശീതോഷ്ണതൃട്ക്ഷുധഃ| തൃപ്തിവ്യാധ്യൌഷധമദാന് സഹതേऽല്പബലത്വതഃ| ശ്വാസകാസക്ഷയപ്ലീഹഗുല്മാര്ശോവഹ്നിമന്ദതാഃ| കൃശം പ്രായശ്ച ധാവന്തി രക്തപിത്താനിലാമയാഃ||൧൬||
अतिकार्श्य भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजः क्षुत्स्वरक्षयः| बस्तिहृन्मूर्द्धजङ्ग़ोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्ग़नात्| अतिकार्श्येन नायासवर्षशीतोष्णतृट्क्षुधः| तृप्तिव्याध्यौषधमदान् सहतेऽल्पबलत्वतः| श्वासकासक्षयप्लीहगुल्मार्शोवह्निमन्दताः| कृशं प्रायश्च धावन्ति रक्तपित्तानिलामयाः||१६||
🔊 Audio coming soon
അതിലങ്ഘനോത്ഥാ അതികാര്ശ്യാദയോ വക്ഷ്യന്ത ഇത്യുക്തമിത്യുച്യതേ-അതികാര്ശ്യമിത്യാദി| സ്നേഹാദീനാം ക്ഷയശബ്ദേന സമാസഃ| ബസ്ത്യാദീനാം രുജാശബ്ദേന| മൂത്രഗ്രഹാദ്യാശ്ചേത്യത്രാദിഗ്രഹണേന നാനാവിധാനാം വാതജാനാം രോഗാണാം ഗ്രഹണമ്| ഏതേ ഹ്യതികാര്ശ്യാദയോऽതിലങ്ഘനാജ്ജായന്തേ| തത്ര ചാതികാര്ശ്യസ്യ പ്രാധാന്യാത് പൃഥഗുക്തിഃ| ഏതേനാതി കാര്ശ്യേന ഹേതുനാ യദാ ത്വബലത്വം തതോऽല്പബലത്വതോ ഹേതോരായാസാദീന് പുരുഷോ ന സഹതേ| മദശബ്ദസ്യ വ്യാധ്യൌഷധാഭ്യാം സമാസഃ| തഥാ കൃശം പുരുഷം ശ്വാസാദയോऽന്യേ ച രക്തപിത്താനിലജാ ആമയാ ധാവന്തി| തമതികൃശമായാന്തീത്യര്ഥഃ|| ൧൬||
Adhikarana sthaulyAtkArshyasya varatvantatra hetushca (17) · Śloka 17
കാര്ശ്യമേവ വരം സ്ഥൌല്യാന്ന ഹി സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജമ്| ബൃംഹണം ല~ഘ്ഗനം നാലമതിമേദോऽഗ്നിവാതജിത്| മധുരസ്നിഗ്ധസൌഹിത്യൈര്യത് സൌഖ്യേന ച നശ്യതി| ക്രശിമാ സ്ഥവിമാത്യന്തവിപരീതനിഷേവണൈഃ||൧൭||
कार्श्यमेव वरं स्थौल्यान्न हि स्थूलस्य भेषजम्| बृंहणं ल~ग़्गनं नालमतिमेदोऽग्निवातजित्| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत् सौख़्येन च नश्यति| क्रशिमा स्थविमात्यन्तविपरीतनिषेवणैः||१७||
🔊 Audio coming soon
യദ്യപ്യയം കാര്ശ്യാഖ്യോ മഹാന് രോഗസ്തഥാപ്യതിസ്ഥൌല്യാത് കാര്ശ്യമേവ വരം കുത ഏവമിത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| അതിസ്ഥൂലസ്യ ഹി ഭേഷജമതിമേദസോऽഗ്നേര്വായോശ്ച നാശനം യത്തത് സാധു| തഥാവിധം ചാതിമേദോऽഗ്നിവാതജിദ് ഭേഷജമതിസ്ഥൂലസാധനം ന ബൃംഹണം പര്യാപ്തം നാപി ലങ്ഘനമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-അതിസ്ഥൂലായ യദി ബൃംഹണം ദീയതേ തദഗ്നിവാതജിദ്ഭവതി| ന തു മേദോജിദഥ ലങ്ഘനം തദ്ധി മേദോജിദ്ഭവതി ന ത്വഗ്നിവാതജിദിതി| തസ്മാദതിസ്ഥൌല്യസ്യ ദുശ്ചികിത്സ്യത്വാത് കാര്ശ്യമേവ വരമ്| തഥായമപരഃ കാര്ശ്യവരത്വേ ഹേതുഃ| യന്മധുരാദിഭിഃ പ്രിയസുഖൈഃ ക്രശിമാ നശ്യതി| സ്ഥവിമാത്യന്തം തച്ചിത്തദേഹവിപരീതാനാം വ്യായാമചിന്താദീനാം നിഷേവണൈരിതി|| ൧൭||
Adhikarana atikRushalakShaNam (18) · Śloka 18
ശുഷ്കസ്ഫിഗുദരഗ്രീവഃ സ്ഥൂലപര്വാ സിരാ തതഃ| ഉച്യതേऽതികൃശഃ...............................||൧൮||
शुष्कस्फिगुदरग्रीवः स्थूलपर्वा सिरा ततः| उच्यतेऽतिकृशः...............................||१८||
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കസ്ഫിഗിത്യാദിനാതികൃശലക്ഷണമുച്യതേ| ഏവംവിധോ ഹി പുരുഷോऽതികൃശ ഇത്യുച്യതേ|| ൧൮||
Adhikarana atikArshye BeShajam prakRuShTabRuMhaNopAyAH (19) · Śloka 19
.....................തത്ര പ്രാഗുക്തോ ബൃംഹണോ വിധിഃ| അശ്വഗന്ധാവിദാര്യാദ്യാ വൃഷ്യാശ്ചൌഷധയോ ഹിതാഃ| അചിന്തയാ ഹര്ഷണേന ധ്രുവം സന്തര്പണേന ച| സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാച്ച കൃശോ വരാഹ ഇവ പുഷ്യതി||൧൯||
.....................तत्र प्रागुक्तो बृंहणो विधिः| अश्वगन्धाविदार्याद्या वृष्याश्चौषधयो हिताः| अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||१९||
🔊 Audio coming soon
തത്രാതികൃശേ സ വിധിര്ഹിതോ യഃ പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ ബൃംഹണത്വേനോക്തഃ| തഥാശ്വഗന്ധാദ്യാശ്ച മധുരബൃംഹണാ നാനാവിധൈഃ പ്രയോഗൈരൌഷധയോ ഹിതാഃ| തഥാതികൃശോऽചിന്താപ്രഭൃതിഭിഃ കാരണൈഃ പുഷ്യതി പുഷ്ടിം പ്രാപ്നോതി| തഥാ സ്വപ്നപ്രസങ്ഗേന ച പുഷ്യതി വരാഹ ഇവ| യഥാ വരാഹഃ സൂകരഃ സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാത് പുഷ്യത്യേവം കൃശോऽപീതി|| ൧൯||
Adhikarana cirakShINasadyaHkShINayorupakrame visheShaH (20) · Śloka 20
ലങ്ഘനോത്ഥേഷു രോഗേഷു ശേഷേഷ്വപ്യുപകല്പയേത്| യത്തദാത്വേ സമര്ഥം സ്യാദ്യച്ചാഭ്യാസേന പുഷ്ടയേ| സദ്യഃ ക്ഷീണോ യതഃ സദ്യോ ബൃംഹണേനോപചീയതേ| ചിരം ക്രമേണ ച ക്ഷീണസ്തദഭ്യാസേന തത്ര ച| ബൃംഹണം തത്ര മാത്രാഗ്നിബലാദീന്വീക്ഷ്യ യോജയേത്||൨൦||
लङ्ग़नोत्थेषु रोगेषु शेषेष्वप्युपकल्पयेत्| यत्तदात्वे समर्थं स्याद्यच्चाभ्यासेन पुष्टये| सद्यः क्षीणो यतः सद्यो बृंहणेनोपचीयते| चिरं क्रमेण च क्षीणस्तदभ्यासेन तत्र च| बृंहणं तत्र मात्राग्निबलादीन्वीक्ष्य योजयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
അതികാര്ശ്യസ്യ ചികിത്സാമുക്ത്വാ അന്യേഷ്വപി ലങ്ഘനോത്ഥേഷു വിവക്ഷുരിദമാഹ-ലങ്ഘനോത്ഥേഷ്വിത്യാദി| ശേഷേഷ്വപി ലങ്ഘനോത്ഥേഷു കാര്ശ്യാദവശിഷ്ടേഷു ഭ്രമകാസാദിഷൂപകല്പയേത്| കിമിത്യാഹ-യത്തദാത്വ ഇത്യാദി| തദാത്വേ തത്കാലം പ്രയോഗാനന്തര്യേണൈവ യദ്രോഗോപശമനേ സമര്ഥം സ്യാത് യച്ചൌഷധാദികമഭ്യാസേന പുഷ്ടയേ ഭവതി തദപ്യുപകല്പയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കുതോ ദ്വിവിധമുപകല്പയേദിത്യാഹ-യതഃ സദ്യഃ ക്ഷീണഃ സദ്യ ഏവോപയുക്തേന ബൃംഹണേനോപചയം പ്രാപ്നോതി| യഃ പുനഃ ചിരം ബഹുകാലം ക്രമേണ ച ക്ഷീണഃ സ തദഭ്യാസേന ബൃംഹണാഭ്യാസേനോപചീയത ഇത്യര്ഥഃ| തസ്മാദുഭയമപി യോജയേത്|| ൨൦||
Adhikarana bRuMhaNe mAMsasya rasakShIrAdInA~jca prayogaH (21) · Śloka 21
ന ഹി മാംസസമം കിഞ്ചിദന്യദ് ദേഹബൃഹത്ത്വകൃത്| മാംസാദമാംസം മാംസേന സമ്ഭൃതത്വാദ് വിശേഷതഃ| ക്രവ്യാന്മാംസരസാംസ്തസ്മാദ്ദകലാവണികാന് ലഘൂന്| വേശവാരീകൃതൈസ്തദ്വജ്ജാങ്ഗലൈശ്ച കൃതാകൃതാന്| രസാംസ്തഥാ ച ക്ഷീരാദീന് തര്പണാംസ്തര്പണാന് പുനഃ| യുഞ്ജ്യാത്കൃശാനാം ജ്വരിണാം കാസിനാം മൂത്രകൃച്ഛ്രിണാമ്| തൃഷ്യതാമൂര്ധ്വവാതാനാം മൂഢമാരുതവര്ചസാമ്||൨൧||
न हि मांससमं किञ्चिदन्यद् देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद् विशेषतः| क्रव्यान्मांसरसांस्तस्माद्दकलावणिकान् लग़ून्| वेशवारीकृतैस्तद्वज्जाङ्गलैश्च कृताकृतान्| रसांस्तथा च क्षीरादीन् तर्पणांस्तर्पणान् पुनः| युञ्ज्यात्कृशानां ज्वरिणां कासिनां मूत्रकृच्छ्रिणाम्| तृष्यतामूर्ध्ववातानां मूढमारुतवर्चसाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
മാംസേന സമം ചാന്യന്ന കിഞ്ചിദ് ദേഹസ്യ ബൃംഹണത്വകൃത്സമ്ഭവതി| മാംസാദാനാമാമിഷഭുജാം പ്രാണിനാം സിംഹാദീനാം സമ്ബന്ധിഃ മാംസം മൃഗാദിമാംസേന സമ്ഭൃതത്വാദ്വിശേഷതോ ബൃംഹണത്വകൃദിതി സമ്ബന്ധഃ| യസ്മാദ്യത ഏവമുക്തമതഃ ക്രവ്യാന്മാംസാനാം രസാന് ദകലാവണികാന് ല~ഘ്ഘനോത്ഥേഷു രോഗേഷു യുഞ്ജ്യാത്| തഥാ ജാങ്ഗലൈരപി മാംസൈര്വേശവാരീകൃതൈരതിസൂക്ഷ്മച്ഛിന്നൈഃ കൃതാനകൃതാംശ്ച രസാന് യുഞ്ജ്യാത്| തഥാ ക്ഷീരാദീനപി സന്തര്പണാന് യുഞ്ജ്യാത്| ആദിഗ്രഹണേനേക്ഷുരസാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തഥാ കൃശാനാം ജ്വരിതാദീനാം തര്പണാദീന്യപി യുഞ്ജ്യാത്| അനേന ഹി തര്പണശബ്ദേന സക്തവ ഉച്യന്തേ|| ൨൧||
Adhikarana santarpaNAH manthayogAH (22) · Śloka 22
സമൈഃ കൃഷ്ണാസിതാതൈലക്ഷൌദ്രാദ്യൈദ്വര്യംശതര്പണൈഃ| മന്ഥസ്തദ്വത്സിതാക്ഷൌദ്രമദിരാസക്തുയോജിതഃ| ഫാണിതം സക്തവഃ സര്പിര്ദധിമണ്ഡോऽമ്ലകാഞ്ജികമ്| തര്പണം മൂത്രകൃച്ഛ്രഘ്നമുദാവര്ത്തഹരം പരമ്| മന്ഥഃ ഖര്ജൂരമൃദ്വീകാവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലീകദാഡിമൈഃ| പരൂഷകൈഃ സാമലകൈഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണാദിരോഗജിത്| സ്വാദുരമ്ലോ ജലകൃതഃ സസ്നേഹോ രൂക്ഷ ഏവ വാ| സദ്യഃ സന്തര്പണോ മന്ഥഃ സ്ഥൈര്യവര്ണബലപ്രദഃ||൨൨||
समैः कृष्णासितातैलक्षौद्राद्यैद्वर्यंशतर्पणैः| मन्थस्तद्वत्सिताक्षौद्रमदिरासक्तुयोजितः| फाणितं सक्तवः सर्पिर्दधिमण्डोऽम्लकाञ्जिकम्| तर्पणं मूत्रकृच्छ्रग़्नमुदावर्त्तहरं परम्| मन्थः ख़र्जूरमृद्वीकावृक्षाम्लाम्लीकदाडिमैः| परूषकैः सामलकैः सद्यस्तृष्णादिरोगजित्| स्वादुरम्लो जलकृतः सस्नेहो रूक्ष एव वा| सद्यः सन्तर्पणो मन्थः स्थैर्यवर्णबलप्रदः||२२||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കൃഷ്ണാദിഭിഃ സമഭാഗൈര്മിശ്രിതൈര്ദ്വിഗുണതര്പണൈഃ കൃതോ മന്ഥഃ പൂര്വേഷു രോഗേഷു ഹിതഃ| തഥാ സിതാദിഭിര്മന്ഥസ്തദ്വദ്വിജ്ഞേയഃ യഥോപപാദഃ കൃതഃ സന് തഥാ ഫാണിതാദിഭിഃ കൃതഃ പ്രയോഗഃ പരമത്യര്ഥം തര്പണോ മൂത്രകൃച്ഛ്രഘ്ന ഉദാവര്തഹരശ്ച| തഥാ ഖര്ജൂരാദിഭിഃ സമഭാഗൈഃ കൃതോ മന്ഥഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണാദിരോഗജിത്| തഥാ യഃ കശ്ചിജ്ജലകൃതോ മന്ഥഃ സ്വാദുര്വാऽമ്ലോ വാ സസ്നേഹോ രൂക്ഷോऽപിവാ സ സര്വോ മന്ഥഃ സദ്യ ഏവ സന്തര്പണോ ദേഹസ്ഥൈര്യാദിപ്രദശ്ച|| ൨൨||
Adhikarana sthUlakRushayorAhAraH (23) · Śloka 23
ഗുരു ചാതര്പണം സ്ഥൂലേ വിപരീതം ഹിതം കൃശേ| യവഗോധൂമമുഭയോസ്തദ്യോഗ്യാഹിതകല്പനമ്||൨൩||
गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
അനന്തരമധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി| സ്ഥൂലേ പുരുഷേ ഗുര്വപതര്പണഞ്ചാഹാരം യോജ്യമ്| കൃശേ ത്വേതദ്വിപരീതം ലഘു സന്തര്പണഞ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥൈവോഭയോരപി കൃശസ്ഥൂലയോര്യവഗോധൂമം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതമ്| തദ്യോഗ്യാഹിതകല്പനമ്| തദ്യോഗ്യാ കൃശസ്ഥൂലയോഗ്യാ ആഹിതാ ഉത്പാദിതാ സംസ്കാരാദികാ കല്പനാ യസ്മിന്യവഗോധൂമേ തത്തഥോക്തമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-യദാ സ്ഥൂലായ യവഗോധൂമം ദീയതേ തദാ സ്ഥൂലയോഗ്യയൈവാപതര്പണാര്ഹയാ കല്പനയാ| യദാ തു തദേവ യവഗോധൂമം കൃശായ ദീയതേ തദാ കൃശയോഗ്യയൈവ സന്തര്പണയാ കല്പനയേതി വ്യാധിഭൂതയോഃ സ്ഥൌല്യ കാര്ശ്യയോശ്ചികിത്സാ|| ൨൩||
Adhikarana sahajasthaulyakArshyayoshcikitsAtideshaH (24) · Śloka 24
സ്യൌല്യകാര്ശ്യേ പ്രകൃത്യാപി സ്യാതാം തത്രാऽപ്യയം വിധിഃ| സതതം വ്യാധിതതയാ സദാ യോജ്യോ വിഭജ്യ ച||൨൪||
स्यौल्यकार्श्ये प्रकृत्यापि स्यातां तत्राऽप्ययं विधिः| सततं व्याधिततया सदा योज्यो विभज्य च||२४||
🔊 Audio coming soon
യത്ര തു പുരുഷാണാം പ്രകൃത്യാ സഹജത്വേന സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യേ സ്യാതാമ് തത്രാപ്യയമേവാऽനന്തരോക്തോ വിധിര്വിഭജ്യ വികല്പ്യ യഥോചിതം സദൈവ യോജ്യഃ സതതവ്യാധിതത്വാദ്ധേതോഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-യദ്യപി സ്ഥൌല്യം കാര്ശ്യം വാ കേഷാഞ്ചിത് സ്വഭാവേനൈവ ഭവതി| തഥാऽപി തേ സ്വഭാവേനൈവ വ്യാധിതാ ഉച്യന്തേ| അത ഏവ തേഷാമയം വിധിഃ സദാ യോജ്യഃ|| ൨൪||
Adhikarana mAtrayA bRuMhaNala~gGanayoH sevanaPalam (25) · Śloka 25
മാത്രാദിയുക്തേ സേവേത യസ്തു ല~ഘ്ഘനബൃംഹണേ| സമധാത്വഗ്നിദേഹോऽസൌ സമസംഹനനോ ഭവേത്| ദൃഢേന്ദ്രിയബലത്വാച്ച ന ദ്വന്ദ്വൈരഭിഭൂയതേ||൨൫||
मात्रादियुक्ते सेवेत यस्तु ल~ग़्ग़नबृंहणे| समधात्वग्निदेहोऽसौ समसंहननो भवेत्| दृढेन्द्रियबलत्वाच्च न द्वन्द्वैरभिभूयते||२५||
🔊 Audio coming soon
തഥാ യഃ പുരുഷോ മാത്രാദിയോഗേനാതിയോഗായോഗം പരിരക്ഷന് ബൃംഹണലങ്ഘനേ സേവേത| അസൌ പുരുഷഃ സമധാത്വഗ്നിദേഹഃ സന് സമസംഹനനോ ഭവേത്| സമാ ധാത്വാദയോ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ദേഹസ്യ സമത്വമങ്ഗാനാമനൂനാധികതാം, സമസംഹനനത്വം ദേഹസങ്ഘാതസമത്വമ്| ന ക്വചിത് സ്ഥൌല്യം നാപി കാര്ശ്യമിതി| സ ച പുരുഷോ ദൃഢേന്ദ്രിയത്വാദ്ധേതോര്ദ്വന്ദ്വൈര്ദുഃഖൈരാതപാദിഭിര്നാഭിഭൂയതേ|| ൨൫||
Adhikarana sarvopakramANAM la~gGanabRuMhaNayorevAntarBAvaH (26-27) · Śloka 27
ദോഷഗത്യാതിരിച്യന്തേ ഗ്രാഹിഭേദ്യാദിഭേദതഃ| ഉപക്രമാ ന തു ദ്വിത്വാദ്ഭിന്നാ അപി ഗദാ ഇവ||൨൬|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിവിധോ- പക്രമണിയോനാമ ചതുര്വിശോऽധ്യായഃ||൨൭||
दोषगत्यातिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न तु द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||२६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधो- पक्रमणियोनाम चतुर्विशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
നനു ബഹവോ ഗ്രാഹ്യാദയ ഉപക്രമാഃ ശാസ്ത്രേ ദൃഷ്ടാഃ തത് കിമിത്യുക്തം ദ്വിധൈവോപക്രമ ഇത്യാഹ-ദോഷഗത്യേത്യാദി| പരസ്പരം ഭിന്നാ അപ്യുപക്രമാ വിലക്ഷണയാ ദോഷഗത്യാ ഹേതുഭൂതയാ ഗ്രാഹ്യാദിഭേദാദതിരിച്യന്തേ| ന തു യഥോക്താദ് ദ്വിത്വാദതിരിച്യന്തേ| യഥാ ഗദാ വ്യാധയോ ഭിന്നാ അപി സന്തോ ദ്വിത്വാലങ്ഘ്യബൃംഹ്യാഖ്യാദഗ്നീഷോമാത്മകത്വാന്നാതിവര്തന്തേ| തദ്വദുപക്രമാഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- ലങ്ഘനബൃംഹണേ ഏവ ദോഷഗതിവിശേഷേണ ഗ്രാഹ്യാദിവിശേഷം പ്രാപ്നുത ഇതി|| ൨൬|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ