Adhikarana athAto dvividhopakramaNIyo nAma caturviMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో ద్వివిధోపక్రమణీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो द्विविधोपक्रमणीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వేఽధ్యాయే వ్యాధినిర్ఘాతనముక్తం| అత్ర తు తస్యైవ ద్వైవిధ్యప్రదర్శనార్థమధ్యాయారంభః-అథాత ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana upakramasya dvaividhyaM tatparyAyau ca (2) · Śloka 2
ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ ద్విధైవోపక్రమో మతః| ఏకః సంతర్పణస్తత్ర ద్వితీయశ్చాపతర్పణః| బృంహణో లంఘనశ్చేతి తత్పర్యాయావుదాహృతౌ||2||
उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद् द्विधैवोपक्रमो मतः| एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ||२||
🔊 Audio coming soon
ఉపక్రమశ్చికిత్సేతి పర్యాయౌ| ద్వివిధ ఏవోపక్రమః| కుతః ? ఉపక్రమస్య వ్యాధితస్య సంతర్ప్యాపతర్ప్యాభేదాద్ ద్వైవిధ్యాత్|| 2||
Adhikarana bRuMhaNala~gghanasvarUpaM tayormahAbhUtasa~ggatishca (3) · Śloka 3
బృంహణం యద్ బృహత్వాయ లంఘనం లాఘవాయ యత్| దేహస్య భవతః ప్రాయో భౌమాపమితరచ్చ తే||3||
बृंहणं यद् बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्| देहस्य भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||३||
🔊 Audio coming soon
బృంహణమిత్యాదినా బృంహణలంఘనయోశశబ్దయోరన్వర్థతాం వదన్ సంతర్పణాపతర్పణయోః స్వరూపం వక్తి| యద్దేహస్య శరీరస్య బృహత్వాయ కల్పతే తత్ బృంహణం| తథా దేహస్య యల్లాఘవాయ కల్పతే తల్లంఘనం| తే చ బృంహణలంఘనే భౌమాపమితరచ్చ భవతః| తేనైతదుక్తం భవతి-భౌమాపం బృంహణం మతం| ఇతరదాగ్నేయవాయవ్యనాభసం లంఘనమితి|| 3||
Adhikarana snehanAdInAmapi bRuMhaNala~gghanayorevAntarbhAvaHgh (4) · Śloka 4
స్నేహనం రూక్షణం కర్మ స్వేదనం స్తంభనంచ యత్| భూతానాం తదపి ద్వైధ్యాద్ ద్వితయం నాతివర్తతే||4||
स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनञ्च यत्| भूतानां तदपि द्वैध्याद् द्वितयं नातिवर्तते||४||
🔊 Audio coming soon
బహూపక్రమవాదినం ప్రతీదముచ్యతే-స్నేహనమిత్యాది| స్నేహనం రూక్షణంచ యత్ కర్మ ఉపక్రమః| తథా స్వేదనం స్తంభనంచ యత్ కర్మ తత్ కర్మచతుష్టయం భూతానామగ్నీషోమాత్మకరూపద్వైవిధ్యాత్ ద్వితయం బృంహణలంఘనాఖ్యం నాతివర్తతే| తేనైతదుక్తం భవతి-స్నేహనస్తంభనే సౌమ్యత్వాత్ బృంహణవర్గే పతతః| రూక్షణస్వేదనే చాగ్నేయత్వాల్లంఘన ఇతి| శోధనాంగస్య స్నేహస్య లంఘనఫలత్వాల్లంఘనత్వం| తత్కాలంతు బృంహణత్వమేవ ఏవం స్వేదాదీనామపి విచార్యం| తస్మాద్ ద్వావేవోపక్రమౌ|| 4||
Adhikarana la~gghanaM dvividham (5) · Śloka 5
శోధనం శమంచేతి ద్విధా తత్రాపి లంఘనం||5||
शोधनं शमञ्चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర లంఘనం శోధనశమనభేదేన ద్వివిధం| శోధనం శమనంచ|
Adhikarana shodhanalakShaNantasya pa~jcavidhatva~jca (6) · Śloka 6
యదీరయేద్బహిర్దోషాన్ పంచధా శోధనంచ తత్| నిరూహో వమనం కాయశిరోరేకోఽస్రవిస్రుతిః||6||
यदीरयेद्बहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनञ्च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||६||
🔊 Audio coming soon
కిముచ్యత ఇత్యాహ-యదీరయేదిత్యాదినా| పంచధా పంచభిర్వమనాదిభిః ప్రకారైర్యదౌషధమంతశ్శరీరస్థాన్ దోషాన్ వాతాదీన్ బహిరీరయేత్ తచ్ఛోధనం| నిరూహ ఇత్యాదినా పంచప్రకారాన్ దర్శయతి| నిరుద్ధో గుదప్రణిధేయమౌషధం క్వాథస్నేహాది| వమనం, కాయవిరేకశిశరోవిరేకః| అస్రవిస్రుతిరితి|| 6||
Adhikarana shamanalakShaNantasya saptavidhatva~jcabRuMhaNasyAvasthAyAM shamanatvam (7) · Śloka 7
న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి విషమాన్ శమనం తచ్చ సప్తధా| పాచనం దీపనం క్షుత్తృడ్వ్యాయామాతపమారుతాః| బృంహణం శమనంత్వేవ వాయోః పిత్తానిలస్య చ||7||
न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| बृंहणं शमनन्त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
🔊 Audio coming soon
శమనం పునర్యదౌషధమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ దోషాన్నాశయతి| సమాంశ్చ దోషాన్నోదీరయతి నోత్క్లేశయతి| విషమాన్ ప్రవృద్ధాన్ సమీకరోతి స్వరూపేణ స్థాపయతి| తచ్ఛమనం| విషమశబ్దః సమాన్ నోదీరయత్యపీతి వాక్యసామార్థ్యాద్ వృద్ధావేవ వర్తతే| తచ్చ శమనం సప్తభిః ప్రకారైః పాచనత్వాదిభిర్భవతి| పాచనత్వాదీనాం దోషశమనత్వముక్తం| తచ్చ వాయౌ వాతపిత్తే చాసౌమ్యత్వాన్న సంభవతీత్యాహ బృంహణమిత్యాది| యద్యపి శమనం లంఘనం తథాపి వాయౌ వాతపిత్తే చ బృంహణమేవ యథోక్తలక్షణం శమనం| పిత్తస్య తు కేవలస్యాస్వరూపత్వాల్లంఘనమేవ శమనం| వాతశ్లేష్మణోస్తు వాయోః శైత్యాద్యోగవాహిత్వాచ్చ లంఘనమేవ కఫేఽపి చ| సుబోధం|| 7||
Adhikarana bRuMhyAH bRuMhaNAni ca (8) · Śloka 8
బృంహయేద్వ్యాధిభైషజ్యమద్యస్త్రీశోకకర్శితాన్| భారాధ్వోరఃక్షతక్షీణరూక్షదుర్బలవాతలాన్| గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధాన్ గ్రీష్మేఽపరానపి| మాంసక్షీరసితాసర్పిర్మధురస్నిగ్ధబస్తిభిః| స్వప్నశయ్యాసుఖాభ్యంగస్నాననిర్వృతిహర్షణైః||8||
बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः| स्वप्नशय्यासुख़ाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः||८||
🔊 Audio coming soon
నను చ క్వ బృంహణం విధేయం క్వ వా లంఘనమిత్యాహ-బృంహయేదిత్యాది| వ్యాధ్యాదికర్శితాన్ బృంహయేత్| క్షీణశబ్దస్య భారాదిభిః సంబంధః| తథా గ్రీష్మే అపరాన్ సర్వానిత్యర్థః| కేన బృంహయేదిత్యాహ-మాంసేత్యాది| ఇతి బృంహణీయాని|| 8||
Adhikarana la~gGyAH (9) · Śloka 9
మేహామదోషాతిస్నిగ్ధజ్వరోరుస్తంభకుష్ఠినః| విసర్పవిద్రధిప్లీహశిరః కంఠాక్షిరోగిణః| స్థూలాంశ్చ లంఘయేన్నిత్యం శిశిరే త్వపరానపి||9||
मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः| विसर्पविद्रधिप्लीहशिरः कण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्ग़येन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||९||
🔊 Audio coming soon
మేహాదీన్ లంఘయేదితి సంబంధః| నిత్యమేవ న తు కదాచిత్| శిశిరే త్వపరానపి ల~ఘ్ఘయేత్| శ్లేష్మచయభయాత్| అపరానితి వ్యాధితానాం గ్రహణం| అన్యథా స్వస్థవృత్తే శిశిరే హేమంతవిధిస్సవిశేషై ర్నిర్దిష్టః|| 9||
Adhikarana sthUlAdibhedena la~gghanabhedAH (10) · Śloka 10
తత్ర సంశోధనైః స్థౌల్యబలపిత్తకఫాధికాన్| ఆమదోషజ్వరచ్ఛర్దిరతీసారహృదామయైః| విబంధగౌరవోద్గారహృల్లాసాదిభిరాతురాన్| మధ్యస్థౌల్యాదికాన్ ప్రాయః పూర్వం పాచనదీపనైః| ఏభిరేవామయైరార్తాన్ హీనస్థౌల్యబలాదికాన్| క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైర్దోషైస్త్వార్తాన్ మధ్యబలైర్దృఢాన్| సమీరణాతపాయాసైః కిముతాఽల్పబలైర్నరాన్||10||
तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्| समीरणातपायासैः किमुताऽल्पबलैर्नरान्||१०||
🔊 Audio coming soon
కేన లంఘనేన తాన్ లంఘయేదితి ఆహ-తత్రేత్యాది| ఆమదోషాదిభిర్వ్యాధిభిరాతురాన్ స్థౌల్యాదిభిః స్థూలత్వాదిభిర్గుణైరధికాన్ ఉత్కృష్టస్థౌల్యబలాదికాన్ సతః పూర్వం ప్రథమం పాచనైర్దీపనైశ్చ లంఘయేత్| తతో యథార్హేణ లంఘనేన ప్రాయోగ్రహణం దోషబలాద్యపేక్షయా నియమస్యాసర్వవిషయత్వప్రదర్శనార్థం| తథా ఏభిరేవామదోషాదిభిరామయైరార్తాన్ హీనస్థౌల్యబలాదికాన్ సతః క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైర్లంఘయేత్| తథా సర్వవ్యాధితాన్ మధ్యబలైరపి దోషైర్వాతాదిభిరార్తాన్ సమీరణాదిభిర్లంఘయేత్| కిముతాల్పబలైర్దోషైరార్తాన్|| 10||
Adhikarana la~gghanIyeShu bRuMhaNaniShedhaH deshAdivashAttadanumatishca (11) · Śloka 11
న బృంహయేల్లంఘనీయాన్ బృంహ్యాంస్తు మృదు లంఘయేత్| యుక్త్యా వా దేశకాలాదిబలతస్తానపాచరేత్||11||
न बृंहयेल्लङ्घनीयान् बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानपाचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
లంఘనీయాన్ లంఘనార్హాన్ వ్యాధీన్ న కదాచన బృంహయేత్| యతస్తే బృంహణేన స్వల్పేనాపి పరాం వృద్ధిమాయాంతి| యే తు వ్యాధయో బృంహణీయాస్తాన్ మృదు స్వల్పం లంఘయేత్| బృంహణోపయోగయోగ్యతాపాదనాయాఽగ్నిసంధుక్షణాయ చ| లఘుతాతిశయోత్పత్తయే వాఽథవా తాన్ బృంహణీయాన్ లంఘనీయాంశ్చ దేశకాలాద్యవేక్ష్య యుక్త్యోపచరేత్| తేనైతదుక్తం భవతి-దేశకాలాద్యపేక్షయా లంఘనీయానపి బృంహయేత్| తథా చ శ్వోవమ్యస్య మత్స్యాదయః ప్రయుజ్యంత ఏవ తథా దేశాద్యపేక్షయా బృంహణీయానపి లంఘయేదితి|| 11||
Adhikarana bRuMhatila~gGitalakShaNAni (12) · Śloka 12
బృంహితే స్యాద్బలం పుష్టిస్తత్సాధ్యామయసంక్షయః| విమలేంద్రియతా సర్గో మలానాం లాఘవం రుచిః| క్షుత్తృట్సహోదయశ్శుద్ధహృదయోద్గారకంఠతా| వ్యాధిమార్దవముత్సాహస్తంద్రానాశశ్చ లంఘితే||12||
बृंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः| विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाग़वं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयश्शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्ग़िते||१२||
🔊 Audio coming soon
నను బృంహితో లంఘితశ్చ కథం జ్ఞేయ ఇత్యాహ-బృంహితే స్యాదిత్యాది| బృంహితే పురుషే బలం పుష్టిశ్చ స్యాత్| తథా తత్సాధ్యానాం బృంహణసాధ్యా-నామామయానాం సంక్షయశ్చ స్యాత్| విమలేంద్రియతాదీనాంచ స్యాదిత్యనేన సంబంధః| ల~ఘ్ఘితే కిమిత్యాహ-క్షుత్తృడిత్యాది| క్షుత్తృషోస్సహైకకాలముదయః| తథా శుద్ధహృదయతా శుద్ధోద్గారతా శుద్ధకంఠతా వ్యాధేర్లంఘనసాధ్యస్య మార్దవముత్సాహశ్చ స్యాదితి ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| తేనైతదుక్తం భవతి-క్షుత్తృట్సహోదయాదీనాం సమస్తానాం నిర్దేశో దోషదేశాద్యనురోధేనైకస్య ద్వయోస్త్రిచతురాణాం సర్వేషాంచ లంఘితలక్షణత్వద్యోతనార్థం| అన్యథైషామశేషాణామేవ లక్షణా నాముత్పత్తౌ ల~ఘ్ఘితలక్షణత్వం భవేదితి|| 12||
Adhikarana atibRuMhite~atila~gGite ca doShAH (13) · Śloka 13
అనపేక్షితమాత్రాదిసేవితే కురుతస్తు తే| అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదీన్ వక్ష్యంతే తే చ సౌషధాః| రూపం తైరేవ చ జ్ఞేయమతిబృంహితలంఘితే||13||
अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन् वक्ष्यन्ते ते च सौषधाः| रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्ग़िते||१३||
🔊 Audio coming soon
అనపేక్షితేత్యాది| తే బృంహణలంఘనే మాత్రాద్యనపేక్షయా కృతే అతిస్థౌల్యాదీనతికార్శ్యాదీంశ్చ కురుతః| అస్మిన్నేవాధ్యాయే తే వ్యాధయో వక్ష్యంతే| తేషామౌషధం చ వక్ష్యతే| తథా తైరేవాతిస్థౌల్యాదిభిరతికార్శ్యాదిభిశ్చ కరణభూతైర్యథాసంఖ్యేనాతిబృంహితేఽతిలంఘితే చ లక్షణం జానీయాదితి బృంహణలంఘనాతియోగలక్షణం|
Adhikarana atisthaulyanidAnasamprAptilakShaNAni atisthUlasvarUpam (14) · Śloka 14
తత్ర శోధనముద్దిశ్య స్థౌల్యాద్యాః ప్రాగుదాహృతాః| గుర్వాదివృద్ధసంలీనశ్లేష్మమిశ్రోఽన్నజో రసః| ఆమ ఏవ శ్లథీకుర్వన్ ధాతూన్ స్థౌల్యముపానయేత్| అతిస్థౌల్యాదతిక్షుత్తృట్ప్రస్వేదశ్వాసనిద్రతాః| ఆయాసాక్షమతా జాడ్యమల్పాయుర్బలవేగతా| దౌర్గంధ్యం గద్గదత్వంచ భవేన్మేదోఽతిపుష్టితః| స్రోతః సు మేదోరుద్ధేషు వాయుః కోష్ఠే విశేషతః| చరన్ ప్రజ్వలయత్యగ్నిం క్షుత్తృషౌ స్తస్తతోఽధికం| స్థూలం కోటరవద్దృద్ధౌ దహతోఽగ్న్యనిలౌ చ తం| స్వేదవాహిసిరామూలభావాద్విష్యందనాదపి| మేదసః శ్లేష్మయోగాచ్చ భవతి స్వేదభూరితా| కోష్ఠ ఏవ విపక్వేఽస్య సంరుద్ధస్రోతసో రసే| సర్వత్రాలబ్ధవృత్తిత్వాత్ప్రాయో మేదః ప్రచీయతే| తచ్ఛేషోఽల్పరసోఽల్పత్వాన్నాలం రక్తాదిపుష్టయే| తుల్యేఽపి వాయ్వాదిచయే ప్రాక్చితం చీయతేతరాం| మేదస్తేనాఽసమస్తేన ధాతూనాం విదధాతి తత్| శ్వాసాదీనచిరాచ్చాన్యాన్ జ్వరోదరభగందరాన్| మేహోరుస్తంభపిటకా విద్రధిప్రభృతీన్ గదాన్| అయథోపచయోత్సాహశ్చలస్ఫిగుదరస్తనః| అతిస్థూలః స్మృతో .....................||14||
तत्र शोधनमुद्दिश्य स्थौल्याद्याः प्रागुदाहृताः| गुर्वादिवृद्धसंलीनश्लेष्ममिश्रोऽन्नजो रसः| आम एव श्लथीकुर्वन् धातून् स्थौल्यमुपानयेत्| अतिस्थौल्यादतिक्षुत्तृट्प्रस्वेदश्वासनिद्रताः| आयासाक्षमता जाड्यमल्पायुर्बलवेगता| दौर्गन्ध्यं गद्गदत्वञ्च भवेन्मेदोऽतिपुष्टितः| स्रोतः सु मेदोरुद्धेषु वायुः कोष्ठे विशेषतः| चरन् प्रज्वलयत्यग्निं क्षुत्तृषौ स्तस्ततोऽधिकम्| स्थूलं कोटरवद्दृद्धौ दहतोऽग्न्यनिलौ च तम्| स्वेदवाहिसिरामूलभावाद्विष्यन्दनादपि| मेदसः श्लेष्मयोगाच्च भवति स्वेदभूरिता| कोष्ठ एव विपक्वेऽस्य संरुद्धस्रोतसो रसे| सर्वत्रालब्धवृत्तित्वात्प्रायो मेदः प्रचीयते| तच्छेषोऽल्परसोऽल्पत्वान्नालं रक्तादिपुष्टये| तुल्येऽपि वाय्वादिचये प्राक्चितं चीयतेतराम्| मेदस्तेनाऽसमस्तेन धातूनां विदधाति तत्| श्वासादीनचिराच्चान्यान् ज्वरोदरभगन्दरान्| मेहोरुस्तम्भपिटका विद्रधिप्रभृतीन् गदान्| अयथोपचयोत्साहश्चलस्फिगुदरस्तनः| अतिस्थूलः स्मृतो .....................||१४||
🔊 Audio coming soon
తత్రాతిబృంహణేన యే జాయంతేఽతిస్థౌల్యాదయః తే ప్రాక్ పూర్వం రోగానుత్పాదనీయే సంశోధనభేషజద్వేషోద్భవత్వేనాతిస్థౌల్యాగ్నిసదనేత్యాదినోదాహృతాః| యత్త్వస్మిన్నేవాధ్యాయే వక్ష్యంత ఇత్యుక్తం తచ్చికిత్సానురోధాత్| తత్రాతిస్థౌల్యప్రాధాన్యాదత్ర గుర్వాదీత్యాదినా హేతుస్వరూపకథనం క్రియతే| తత్రాన్నరసః స్థౌల్యముపానయేత్ కుర్యాత్| కింకుర్వన్నాహ-ధాతూన్ రక్తాదీన్ శ్లథీకుర్వన్నిబిడభావమాపాదయన్| కింభూతో రసః గుర్వాదిభిస్సౌమ్యైస్సాత్మ్యైర్వృద్ధేన సంలీనేన చ శ్లేష్మణామిశ్రస్సంలీనోఽనుత్క్లిష్టరూపః| అత ఏవామః అపరిపూర్ణపాకః తతశ్చాఽతిస్థౌల్యాదతిక్షుదాదిగద్గదత్వాంతం భవేత్| తస్మింశ్చాతిస్థౌల్యే మేదోవృద్ధికారణైరాహారాదిభిర్యది మేదసోఽన్యధాత్వపేక్షయాఽతిశయేన పుష్టిర్భవతి తతో మేదోఽతిపుష్టితో హేతోర్వాయోశ్శాఖాసంచరణాయ స్రోతోముఖేషు మేదసా రుద్ధేషు సత్సు వాయురన్యత్రాగచ్ఛన్ కోష్ఠ ఏవ చరన్ తత్రస్థమేవాగ్ని యతః ప్రజ్వలయత్యతో హేతోః స్థూలేషు పురుషేషు క్షుత్తృషౌ అధికం స్తౌ భవతః| తౌ చ మహాస్రోతస్థితావగ్న్యనిలౌ స్థూలం దహతః| యథా కోటరం తరుమగ్న్యనిలౌ దహతస్తద్వదితి| తత్ర చ స్థూలే స్వేదభూరితా భవతి| కుత ఆహ-మేదసః స్వేదవాహిసిరామూలభావాద్విష్యందనాచ్ఛ్లేష్మయోగాచ్చ| విష్యందనం స్రుతిస్వరూపత్వం| నను చోక్తం స్థూలస్య మేదోఽతిపుష్టిం యాతీతి| తత్ కథమిత్యాహ-కోష్ఠ ఏవేత్యాది| అస్య స్థూలస్య మేదఃకారణైః స్వశక్త్యా సమృద్ధేన ఉపలేపాత్మకేన మేదసా రుద్ధేషు రసవహస్రోతస్సు ప్రత్యహమన్నరసే కోష్ఠ ఏవ విపక్వే సతి యతస్స రసస్సర్వధాతుష్వప్రాప్తవృత్తిర్భవతి| గురుమధురాదిభిశ్చ మేదస్సాదృశ్యం భజతే| అతోఽస్య పురుషస్య మేద ఏవ ప్రచీయతే తేన రసేన| తథా తస్మాన్మేదసశ్శేషోఽపి రసో రక్తాదిధాతుపంచకపుష్టయే స్వల్పత్వాన్నాలం న పర్యాప్తః| నను చ కథం రసరక్తాభ్యామప్రవృద్ధాభ్యాం మేదసో వృద్ధిః ? కథంచ మేదసి వృద్ధేఽస్థ్యాదీని వృద్ధిన్నయాంతీతి ? యత ఉక్తం పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్ వృద్ధః క్షీణశ్చ తద్విధమితి| తథా ధాత్వాహారాశ్చ ధాతవ ఇతి| తస్మాద్యావత్సర్వే ధాతవో న క్షీణా వృద్ధా వా తావదేకస్య వృద్ధిక్షయౌ దురుపపాదకావిత్యత్రోచ్యతే| న హ్యేష ఏవ పక్షః యత్ పూర్వధాతూపమర్దేనానేన పరధాతుసంభవః అన్యధాతూద్భవః| అపి తు యుగపదన్నరసేన సకలధాతూనాం పరిపోషోఽపి| తంత్రాంతరే వక్ష్యతే| తత్రైవ యథోక్తం విజ్ఞాస్యతే| భవతు నామైవం| యత్ర తు క్రమేణ పూర్వధాతూపమర్దనేనాన్యధాతూద్భవస్తత్ర కేవలస్య మేదసః కథం వృద్ధిరత్రాప్యుచ్యతే| న హి కేవలమేవ మేదశ్చీయతే| అపితు రక్తాదయోఽపి చీయంత ఏవ| మేదః పునః పూర్వకారణశక్త్యతిశయేన వృద్ధం సత్ పునరన్యధాత్వపేక్షయా సుతరాం వర్ధత ఇతి| ఏతదేవాహ-తుల్యేఽపీత్యాది| అతస్తేన ధాతూనామసమత్వేన కారణేన మేదః స్థూలస్య శ్వాసాదీన్ జనయతి| అతిస్థూలః కీదృశ ఉచ్యత ఇత్యాహ-అథథోపచయేత్యాది| ఉపచయేనావయవసంహననేన సదృశ ఉత్సాహో యస్య స యథోపచయోత్సాహః| న యథోపచయోత్సాహః అయథోపచయోత్సాహః| అంగైర్మహాన్ ఉత్సాహేన తు స్తోక ఇత్యర్థః| చలాః స్ఫిగాదయో యస్య స తథావిధః తాదృశః పురుషోఽతిస్థూలః స్మృతః|| 14||
Adhikarana atisthaulye AhArauShadhAdi (15) · Śloka 15
...........................యోజ్యం తత్రాన్నం మారుతాపహం| శ్లేష్మమేదోహరం యచ్చ కులత్థా యవకా యవాః| జూర్ణశ్యామాకముద్గాద్యాః పానేఽరిష్టాం మధూదకం| మస్తు తక్రంచ తీక్ష్ణోష్ణం రూక్షం ఛేది చ భేషజం| చింతావ్యవాయవ్యాయామశోధనాస్వపనం భజేత్| దేహాపేక్షీ తథా రూక్షం స్నానముద్వర్తనాది చ| మధునా త్రిఫలాం లిహ్యాద్గుడూచీమభయాం ఘనం| రసాంజనస్య మహతః పంచమూలస్య గుగ్గులోః| శిలాహ్వస్య ప్రయోగశ్చ సాగ్నిమంథరసో హితః| విడంగం నాగరం క్షారః కాలలోహరజో మధు| యవామలకచూర్ణంచ యోగోఽతిస్థౌల్యదోషజిత్| మదనం త్రిఫలా ముస్తా సప్తాహ్వారిష్టవత్సకం| సపాఠారగ్వధం పీతమతిబృంహణరోగజిత్| తద్వద్వత్సకశమ్యాకదేవదారునిశాద్వయం| సముస్తపాఠాఖదిరత్రిఫలానింబగోక్షురం| మదనాదీని చాలేపః స్నానాదిష్వపి యోజయేత్| హింగుగోమేదకవ్యోషకుష్ఠక్రౌంచాస్థిగోక్షురం| ఏలావృక్షకషడ్గ్రంథాఖరాశ్వోపలభేదకం| తక్రేణ దధిమండేన పీతం కోలరసేన వా| మూత్రకృచ్ఛ్రం కృమీన్ మేహం స్థూలతాంచ వ్యపోహతి| కృమిఘ్నత్రిఫలం తైలసక్తుత్ర్యూషణదీప్యకైః| లోహోదకాప్లుతో మంథః శస్తో బృంహణరోగిణాం| వ్యోషకట్వీవరాశిగ్రువిడంగాతివిషాస్థిరాః| హింగుసౌవర్చలాజాజీయవానీధాన్యచిత్రకాః| నిశే బృహత్యౌ హపుషా పాఠా మూలంచ కేంబుకాత్| ఏషాం చూర్ణం మధు ఘృతం తైలం చ సదృశాంశకం| సక్తుభిః షోడశగుణైర్యుక్తం పీతం నిహంతి తత్| అతిస్థౌల్యాదికాన్సర్వాన్ రోగానన్యాంశ్చ తద్విధాన్| హృద్రోగకామలాశ్విత్రశ్వాసకాసగలగ్రహాన్| బుద్ధిమేధాస్మృతికరం సన్నస్యాగ్నేశ్చ దీపనం| యోజ్యం తథా యథావ్యాధి స్వేదాసృక్స్రావణాన్యపి||15||
...........................योज्यं तत्रान्नं मारुतापहम्| श्लेष्ममेदोहरं यच्च कुलत्था यवका यवाः| जूर्णश्यामाकमुद्गाद्याः पानेऽरिष्टां मधूदकम्| मस्तु तक्रञ्च तीक्ष्णोष्णं रूक्षं छेदि च भेषजम्| चिन्ताव्यवायव्यायामशोधनास्वपनं भजेत्| देहापेक्षी तथा रूक्षं स्नानमुद्वर्तनादि च| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां ग़नम्| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाह्वस्य प्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः| विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णञ्च योगोऽतिस्थौल्यदोषजित्| मदनं त्रिफला मुस्ता सप्ताह्वारिष्टवत्सकम्| सपाठारग्वधं पीतमतिबृंहणरोगजित्| तद्वद्वत्सकशम्याकदेवदारुनिशाद्वयम्| समुस्तपाठाख़दिरत्रिफलानिम्बगोक्षुरम्| मदनादीनि चालेपः स्नानादिष्वपि योजयेत्| हिङ्गुगोमेदकव्योषकुष्ठक्रौञ्चास्थिगोक्षुरम्| एलावृक्षकषड्ग्रन्थाख़राश्वोपलभेदकम्| तक्रेण दधिमण्डेन पीतं कोलरसेन वा| मूत्रकृच्छ्रं कृमीन् मेहं स्थूलताञ्च व्यपोहति| कृमिग़्नत्रिफलं तैलसक्तुत्र्यूषणदीप्यकैः| लोहोदकाप्लुतो मन्थः शस्तो बृंहणरोगिणाम्| व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलञ्च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु ग़ृतं तैलं च सदृशांशकम्| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान्सर्वान् रोगानन्यांश्च तद्विधान्| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्| योज्यं तथा यथाव्याधि स्वेदासृक्स्रावणान्यपि||१५||
🔊 Audio coming soon
తత్రాతిస్థూలే మారుతాపహమన్నం యోజ్యం| తథా యచ్చాన్నాదికం శ్లేష్మమేదోహరం తత్సర్వం యోజ్యం| తథా కులత్థాదయః| పానే త్వరిష్టాదీని| భేషజమౌషధం యత్ కించిత్ తీక్ష్ణత్వాదియుక్తం| తథాతిస్థూలో దేహమపేక్ష్య యథోచితాంశ్చింతావ్యవాయవ్యాయామాదీన్ భజేత్| అస్వప్నం నిద్రాప్రతిషేధః తథా రూక్షస్నానాదీన్యపి భజేత్| తథా త్రిఫలాగుడూచ్యాదీనామన్యతమం మధునా లిహ్యాత్| తథా రసాంజనాదీనాం చ ప్రయోగ అగ్నిమంథరససహితోఽతిస్థూలే హితః| విడంగాదియోగః సర్వసమభాగోఽతిస్థౌల్యదోషజిత్| మదనాద్యౌషధదశకం సమభాగం జలేన పీతమతిబృంహణోద్భవాన్ రోగాన్నాశయతి| వత్సకాది గోక్షురకాంతం తద్వన్మదనాదిదశకవదతిబృంహణరోగజిత్| తథా మదనాదీన్యనంతరపఠితాని క్వాథాదినా స్నానానులేపోద్ధర్షాదిష్వపి యోజయేత్| తథా హింగ్వాద్యుపలభేదాంతం తక్రాదీనామన్యతమేన పీతం మూత్రకృచ్ఛ్రాదీనపోహతి| తథా కృమిఘ్నాద్యౌషధదశకేన సమభాగేన కృతో లోహోదకేన శస్త్రభాజనోషితపానీయేనాప్లుతో మంథోఽతిబృంహణోత్థరోగాణాం పథ్యః| వ్యోషాదీన్యౌషధాని చతుర్విశతిః పరస్పరసమభాగానీత్యయమేకో భాగః| తత్సమో మధునో ద్వితీయః| ఘృతస్య తృతీయః| తైలస్య చతుర్థః| ఏషాం చతుర్ణాం భాగానాం మిశ్రీభూతానాం షోడశగుణా యవసక్తవః| అయం మంథః పీతః సన్ అతిస్థౌల్యాదికాన్ యథాపఠితాన్ సర్వాన్ రోగాన్ నిహంతి| అన్యాంశ్చ తద్విధాన్ బృంహణోత్థానిత్యర్థః| తథా హృద్రోగాదీన్ నిహంతి| బుద్ధ్యాదికరః| సన్నస్య చాగ్నేర్దీపన ఇతి| తథా తేషు బృంహణోత్థేషు రోగేషు యథావ్యాధి వ్యాధేః సాదృశ్యేన క్రమేణ స్వేదరక్తస్రావాద్యపి యోజ్యం|
Adhikarana atili~gGitalakShaNAni atikRushAsyAyAsAdyasahatvam kRushasulaBA vyAdhayaH (16) · Śloka 16
అతికార్శ్య భ్రమః కాసస్తృష్ణాధిక్యమరోచకః| స్నేహాగ్నినిద్రాదృక్శ్రోత్రశుక్రౌజః క్షుత్స్వరక్షయః| బస్తిహృన్మూర్ద్ధజంఘోరుత్రికపార్శ్వరుజా జ్వరః| ప్రలాపోర్ధ్వానిలగ్లానిచ్ఛర్దిపర్వాస్థిభేదనం| వర్చోమూత్రగ్రహాద్యాశ్చ జాయంతేఽతివిలంఘనాత్| అతికార్శ్యేన నాయాసవర్షశీతోష్ణతృట్క్షుధః| తృప్తివ్యాధ్యౌషధమదాన్ సహతేఽల్పబలత్వతః| శ్వాసకాసక్షయప్లీహగుల్మార్శోవహ్నిమందతాః| కృశం ప్రాయశ్చ ధావంతి రక్తపిత్తానిలామయాః||16||
अतिकार्श्य भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजः क्षुत्स्वरक्षयः| बस्तिहृन्मूर्द्धजङ्ग़ोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्ग़नात्| अतिकार्श्येन नायासवर्षशीतोष्णतृट्क्षुधः| तृप्तिव्याध्यौषधमदान् सहतेऽल्पबलत्वतः| श्वासकासक्षयप्लीहगुल्मार्शोवह्निमन्दताः| कृशं प्रायश्च धावन्ति रक्तपित्तानिलामयाः||१६||
🔊 Audio coming soon
అతిలంఘనోత్థా అతికార్శ్యాదయో వక్ష్యంత ఇత్యుక్తమిత్యుచ్యతే-అతికార్శ్యమిత్యాది| స్నేహాదీనాం క్షయశబ్దేన సమాసః| బస్త్యాదీనాం రుజాశబ్దేన| మూత్రగ్రహాద్యాశ్చేత్యత్రాదిగ్రహణేన నానావిధానాం వాతజానాం రోగాణాం గ్రహణం| ఏతే హ్యతికార్శ్యాదయోఽతిలంఘనాజ్జాయంతే| తత్ర చాతికార్శ్యస్య ప్రాధాన్యాత్ పృథగుక్తిః| ఏతేనాతి కార్శ్యేన హేతునా యదా త్వబలత్వం తతోఽల్పబలత్వతో హేతోరాయాసాదీన్ పురుషో న సహతే| మదశబ్దస్య వ్యాధ్యౌషధాభ్యాం సమాసః| తథా కృశం పురుషం శ్వాసాదయోఽన్యే చ రక్తపిత్తానిలజా ఆమయా ధావంతి| తమతికృశమాయాంతీత్యర్థః|| 16||
Adhikarana sthaulyAtkArshyasya varatvantatra hetushca (17) · Śloka 17
కార్శ్యమేవ వరం స్థౌల్యాన్న హి స్థూలస్య భేషజం| బృంహణం ల~ఘ్గనం నాలమతిమేదోఽగ్నివాతజిత్| మధురస్నిగ్ధసౌహిత్యైర్యత్ సౌఖ్యేన చ నశ్యతి| క్రశిమా స్థవిమాత్యంతవిపరీతనిషేవణైః||17||
कार्श्यमेव वरं स्थौल्यान्न हि स्थूलस्य भेषजम्| बृंहणं ल~ग़्गनं नालमतिमेदोऽग्निवातजित्| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत् सौख़्येन च नश्यति| क्रशिमा स्थविमात्यन्तविपरीतनिषेवणैः||१७||
🔊 Audio coming soon
యద్యప్యయం కార్శ్యాఖ్యో మహాన్ రోగస్తథాప్యతిస్థౌల్యాత్ కార్శ్యమేవ వరం కుత ఏవమిత్యాహ-న హీత్యాది| అతిస్థూలస్య హి భేషజమతిమేదసోఽగ్నేర్వాయోశ్చ నాశనం యత్తత్ సాధు| తథావిధం చాతిమేదోఽగ్నివాతజిద్ భేషజమతిస్థూలసాధనం న బృంహణం పర్యాప్తం నాపి లంఘనం| తేనైతదుక్తం భవతి-అతిస్థూలాయ యది బృంహణం దీయతే తదగ్నివాతజిద్భవతి| న తు మేదోజిదథ లంఘనం తద్ధి మేదోజిద్భవతి న త్వగ్నివాతజిదితి| తస్మాదతిస్థౌల్యస్య దుశ్చికిత్స్యత్వాత్ కార్శ్యమేవ వరం| తథాయమపరః కార్శ్యవరత్వే హేతుః| యన్మధురాదిభిః ప్రియసుఖైః క్రశిమా నశ్యతి| స్థవిమాత్యంతం తచ్చిత్తదేహవిపరీతానాం వ్యాయామచింతాదీనాం నిషేవణైరితి|| 17||
Adhikarana atikRushalakShaNam (18) · Śloka 18
శుష్కస్ఫిగుదరగ్రీవః స్థూలపర్వా సిరా తతః| ఉచ్యతేఽతికృశః...............................||18||
शुष्कस्फिगुदरग्रीवः स्थूलपर्वा सिरा ततः| उच्यतेऽतिकृशः...............................||१८||
🔊 Audio coming soon
శుష్కస్ఫిగిత్యాదినాతికృశలక్షణముచ్యతే| ఏవంవిధో హి పురుషోఽతికృశ ఇత్యుచ్యతే|| 18||
Adhikarana atikArshye BeShajam prakRuShTabRuMhaNopAyAH (19) · Śloka 19
.....................తత్ర ప్రాగుక్తో బృంహణో విధిః| అశ్వగంధావిదార్యాద్యా వృష్యాశ్చౌషధయో హితాః| అచింతయా హర్షణేన ధ్రువం సంతర్పణేన చ| స్వప్నప్రసంగాచ్చ కృశో వరాహ ఇవ పుష్యతి||19||
.....................तत्र प्रागुक्तो बृंहणो विधिः| अश्वगन्धाविदार्याद्या वृष्याश्चौषधयो हिताः| अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||१९||
🔊 Audio coming soon
తత్రాతికృశే స విధిర్హితో యః పూర్వస్మిన్నధ్యాయే బృంహణత్వేనోక్తః| తథాశ్వగంధాద్యాశ్చ మధురబృంహణా నానావిధైః ప్రయోగైరౌషధయో హితాః| తథాతికృశోఽచింతాప్రభృతిభిః కారణైః పుష్యతి పుష్టిం ప్రాప్నోతి| తథా స్వప్నప్రసంగేన చ పుష్యతి వరాహ ఇవ| యథా వరాహః సూకరః స్వప్నప్రసంగాత్ పుష్యత్యేవం కృశోఽపీతి|| 19||
Adhikarana cirakShINasadyaHkShINayorupakrame visheShaH (20) · Śloka 20
లంఘనోత్థేషు రోగేషు శేషేష్వప్యుపకల్పయేత్| యత్తదాత్వే సమర్థం స్యాద్యచ్చాభ్యాసేన పుష్టయే| సద్యః క్షీణో యతః సద్యో బృంహణేనోపచీయతే| చిరం క్రమేణ చ క్షీణస్తదభ్యాసేన తత్ర చ| బృంహణం తత్ర మాత్రాగ్నిబలాదీన్వీక్ష్య యోజయేత్||20||
लङ्ग़नोत्थेषु रोगेषु शेषेष्वप्युपकल्पयेत्| यत्तदात्वे समर्थं स्याद्यच्चाभ्यासेन पुष्टये| सद्यः क्षीणो यतः सद्यो बृंहणेनोपचीयते| चिरं क्रमेण च क्षीणस्तदभ्यासेन तत्र च| बृंहणं तत्र मात्राग्निबलादीन्वीक्ष्य योजयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
అతికార్శ్యస్య చికిత్సాముక్త్వా అన్యేష్వపి లంఘనోత్థేషు వివక్షురిదమాహ-లంఘనోత్థేష్విత్యాది| శేషేష్వపి లంఘనోత్థేషు కార్శ్యాదవశిష్టేషు భ్రమకాసాదిషూపకల్పయేత్| కిమిత్యాహ-యత్తదాత్వ ఇత్యాది| తదాత్వే తత్కాలం ప్రయోగానంతర్యేణైవ యద్రోగోపశమనే సమర్థం స్యాత్ యచ్చౌషధాదికమభ్యాసేన పుష్టయే భవతి తదప్యుపకల్పయేదితి సంబంధః| కుతో ద్వివిధముపకల్పయేదిత్యాహ-యతః సద్యః క్షీణః సద్య ఏవోపయుక్తేన బృంహణేనోపచయం ప్రాప్నోతి| యః పునః చిరం బహుకాలం క్రమేణ చ క్షీణః స తదభ్యాసేన బృంహణాభ్యాసేనోపచీయత ఇత్యర్థః| తస్మాదుభయమపి యోజయేత్|| 20||
Adhikarana bRuMhaNe mAMsasya rasakShIrAdInA~jca prayogaH (21) · Śloka 21
న హి మాంససమం కించిదన్యద్ దేహబృహత్త్వకృత్| మాంసాదమాంసం మాంసేన సంభృతత్వాద్ విశేషతః| క్రవ్యాన్మాంసరసాంస్తస్మాద్దకలావణికాన్ లఘూన్| వేశవారీకృతైస్తద్వజ్జాంగలైశ్చ కృతాకృతాన్| రసాంస్తథా చ క్షీరాదీన్ తర్పణాంస్తర్పణాన్ పునః| యుంజ్యాత్కృశానాం జ్వరిణాం కాసినాం మూత్రకృచ్ఛ్రిణాం| తృష్యతామూర్ధ్వవాతానాం మూఢమారుతవర్చసాం||21||
न हि मांससमं किञ्चिदन्यद् देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद् विशेषतः| क्रव्यान्मांसरसांस्तस्माद्दकलावणिकान् लग़ून्| वेशवारीकृतैस्तद्वज्जाङ्गलैश्च कृताकृतान्| रसांस्तथा च क्षीरादीन् तर्पणांस्तर्पणान् पुनः| युञ्ज्यात्कृशानां ज्वरिणां कासिनां मूत्रकृच्छ्रिणाम्| तृष्यतामूर्ध्ववातानां मूढमारुतवर्चसाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
మాంసేన సమం చాన్యన్న కించిద్ దేహస్య బృంహణత్వకృత్సంభవతి| మాంసాదానామామిషభుజాం ప్రాణినాం సింహాదీనాం సంబంధిః మాంసం మృగాదిమాంసేన సంభృతత్వాద్విశేషతో బృంహణత్వకృదితి సంబంధః| యస్మాద్యత ఏవముక్తమతః క్రవ్యాన్మాంసానాం రసాన్ దకలావణికాన్ ల~ఘ్ఘనోత్థేషు రోగేషు యుంజ్యాత్| తథా జాంగలైరపి మాంసైర్వేశవారీకృతైరతిసూక్ష్మచ్ఛిన్నైః కృతానకృతాంశ్చ రసాన్ యుంజ్యాత్| తథా క్షీరాదీనపి సంతర్పణాన్ యుంజ్యాత్| ఆదిగ్రహణేనేక్షురసాదీనాం గ్రహణం| తథా కృశానాం జ్వరితాదీనాం తర్పణాదీన్యపి యుంజ్యాత్| అనేన హి తర్పణశబ్దేన సక్తవ ఉచ్యంతే|| 21||
Adhikarana santarpaNAH manthayogAH (22) · Śloka 22
సమైః కృష్ణాసితాతైలక్షౌద్రాద్యైద్వర్యంశతర్పణైః| మంథస్తద్వత్సితాక్షౌద్రమదిరాసక్తుయోజితః| ఫాణితం సక్తవః సర్పిర్దధిమండోఽమ్లకాంజికం| తర్పణం మూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నముదావర్త్తహరం పరం| మంథః ఖర్జూరమృద్వీకావృక్షామ్లామ్లీకదాడిమైః| పరూషకైః సామలకైః సద్యస్తృష్ణాదిరోగజిత్| స్వాదురమ్లో జలకృతః సస్నేహో రూక్ష ఏవ వా| సద్యః సంతర్పణో మంథః స్థైర్యవర్ణబలప్రదః||22||
समैः कृष्णासितातैलक्षौद्राद्यैद्वर्यंशतर्पणैः| मन्थस्तद्वत्सिताक्षौद्रमदिरासक्तुयोजितः| फाणितं सक्तवः सर्पिर्दधिमण्डोऽम्लकाञ्जिकम्| तर्पणं मूत्रकृच्छ्रग़्नमुदावर्त्तहरं परम्| मन्थः ख़र्जूरमृद्वीकावृक्षाम्लाम्लीकदाडिमैः| परूषकैः सामलकैः सद्यस्तृष्णादिरोगजित्| स्वादुरम्लो जलकृतः सस्नेहो रूक्ष एव वा| सद्यः सन्तर्पणो मन्थः स्थैर्यवर्णबलप्रदः||२२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర కృష్ణాదిభిః సమభాగైర్మిశ్రితైర్ద్విగుణతర్పణైః కృతో మంథః పూర్వేషు రోగేషు హితః| తథా సితాదిభిర్మంథస్తద్వద్విజ్ఞేయః యథోపపాదః కృతః సన్ తథా ఫాణితాదిభిః కృతః ప్రయోగః పరమత్యర్థం తర్పణో మూత్రకృచ్ఛ్రఘ్న ఉదావర్తహరశ్చ| తథా ఖర్జూరాదిభిః సమభాగైః కృతో మంథః సద్యస్తృష్ణాదిరోగజిత్| తథా యః కశ్చిజ్జలకృతో మంథః స్వాదుర్వాఽమ్లో వా సస్నేహో రూక్షోఽపివా స సర్వో మంథః సద్య ఏవ సంతర్పణో దేహస్థైర్యాదిప్రదశ్చ|| 22||
Adhikarana sthUlakRushayorAhAraH (23) · Śloka 23
గురు చాతర్పణం స్థూలే విపరీతం హితం కృశే| యవగోధూమముభయోస్తద్యోగ్యాహితకల్పనం||23||
गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
అనంతరమధ్యాయార్థముపసంహరతి| స్థూలే పురుషే గుర్వపతర్పణంచాహారం యోజ్యం| కృశే త్వేతద్విపరీతం లఘు సంతర్పణంచేత్యర్థః| తథైవోభయోరపి కృశస్థూలయోర్యవగోధూమం హితం| కింభూతం| తద్యోగ్యాహితకల్పనం| తద్యోగ్యా కృశస్థూలయోగ్యా ఆహితా ఉత్పాదితా సంస్కారాదికా కల్పనా యస్మిన్యవగోధూమే తత్తథోక్తం| తేనైతదుక్తం భవతి-యదా స్థూలాయ యవగోధూమం దీయతే తదా స్థూలయోగ్యయైవాపతర్పణార్హయా కల్పనయా| యదా తు తదేవ యవగోధూమం కృశాయ దీయతే తదా కృశయోగ్యయైవ సంతర్పణయా కల్పనయేతి వ్యాధిభూతయోః స్థౌల్య కార్శ్యయోశ్చికిత్సా|| 23||
Adhikarana sahajasthaulyakArshyayoshcikitsAtideshaH (24) · Śloka 24
స్యౌల్యకార్శ్యే ప్రకృత్యాపి స్యాతాం తత్రాఽప్యయం విధిః| సతతం వ్యాధితతయా సదా యోజ్యో విభజ్య చ||24||
स्यौल्यकार्श्ये प्रकृत्यापि स्यातां तत्राऽप्ययं विधिः| सततं व्याधिततया सदा योज्यो विभज्य च||२४||
🔊 Audio coming soon
యత్ర తు పురుషాణాం ప్రకృత్యా సహజత్వేన స్థౌల్యకార్శ్యే స్యాతాం తత్రాప్యయమేవాఽనంతరోక్తో విధిర్విభజ్య వికల్ప్య యథోచితం సదైవ యోజ్యః సతతవ్యాధితత్వాద్ధేతోః| తేనైతదుక్తం భవతి-యద్యపి స్థౌల్యం కార్శ్యం వా కేషాంచిత్ స్వభావేనైవ భవతి| తథాఽపి తే స్వభావేనైవ వ్యాధితా ఉచ్యంతే| అత ఏవ తేషామయం విధిః సదా యోజ్యః|| 24||
Adhikarana mAtrayA bRuMhaNala~gGanayoH sevanaPalam (25) · Śloka 25
మాత్రాదియుక్తే సేవేత యస్తు ల~ఘ్ఘనబృంహణే| సమధాత్వగ్నిదేహోఽసౌ సమసంహననో భవేత్| దృఢేంద్రియబలత్వాచ్చ న ద్వంద్వైరభిభూయతే||25||
मात्रादियुक्ते सेवेत यस्तु ल~ग़्ग़नबृंहणे| समधात्वग्निदेहोऽसौ समसंहननो भवेत्| दृढेन्द्रियबलत्वाच्च न द्वन्द्वैरभिभूयते||२५||
🔊 Audio coming soon
తథా యః పురుషో మాత్రాదియోగేనాతియోగాయోగం పరిరక్షన్ బృంహణలంఘనే సేవేత| అసౌ పురుషః సమధాత్వగ్నిదేహః సన్ సమసంహననో భవేత్| సమా ధాత్వాదయో యస్య స తథోక్తః| దేహస్య సమత్వమంగానామనూనాధికతాం, సమసంహననత్వం దేహసంఘాతసమత్వం| న క్వచిత్ స్థౌల్యం నాపి కార్శ్యమితి| స చ పురుషో దృఢేంద్రియత్వాద్ధేతోర్ద్వంద్వైర్దుఃఖైరాతపాదిభిర్నాభిభూయతే|| 25||
Adhikarana sarvopakramANAM la~gGanabRuMhaNayorevAntarBAvaH (26-27) · Śloka 27
దోషగత్యాతిరిచ్యంతే గ్రాహిభేద్యాదిభేదతః| ఉపక్రమా న తు ద్విత్వాద్భిన్నా అపి గదా ఇవ||26|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్వివిధో- పక్రమణియోనామ చతుర్విశోఽధ్యాయః||27||
दोषगत्यातिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न तु द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||२६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधो- पक्रमणियोनाम चतुर्विशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
నను బహవో గ్రాహ్యాదయ ఉపక్రమాః శాస్త్రే దృష్టాః తత్ కిమిత్యుక్తం ద్విధైవోపక్రమ ఇత్యాహ-దోషగత్యేత్యాది| పరస్పరం భిన్నా అప్యుపక్రమా విలక్షణయా దోషగత్యా హేతుభూతయా గ్రాహ్యాదిభేదాదతిరిచ్యంతే| న తు యథోక్తాద్ ద్విత్వాదతిరిచ్యంతే| యథా గదా వ్యాధయో భిన్నా అపి సంతో ద్విత్వాలంఘ్యబృంహ్యాఖ్యాదగ్నీషోమాత్మకత్వాన్నాతివర్తంతే| తద్వదుపక్రమాః| తేనైతదుక్తం భవతి- లంఘనబృంహణే ఏవ దోషగతివిశేషేణ గ్రాహ్యాదివిశేషం ప్రాప్నుత ఇతి|| 26|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే చతుర్వింశోఽధ్యాయః