31. gaṇḍūṣādividhiḥ

Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગણ્ડૂષાદિવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઊર્ધ્વાઙ્ગપ્રસઙ્ગેન ગણ્ડૂષાદિવિધાનાયાધ્યાય આરભ્યતે-અથાત ઇત્યાદિ|| ૧||

Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2

ચતુર્વિધો ભવતિ ગણ્ડૂષઃ-સ્નૈહિકઃ શમનઃ શોધનો રોપણશ્ચ| તેષામાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્રમેણ વાતપિત્તકફામય- ઘ્નાઃ| રોપણસ્ત્વાસ્યવ્રણઘ્નઃ શમનઃ સ્તમ્ભનઃ પ્રસાદનો નિર્વાપણ ઇતિ પર્યાયાઃ||૨||

સ્નૈહિકાદિભેદેન ચતુર્વિધો ગણ્ડૂશો મુખધાર્યદ્રવઃ| તત્ર સ્નૈહિકો વાતે પિત્તે શમનઃ શોધનઃ કફે આસ્યવ્રણેષુ રોપણઃ|| ૨||

Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3

તત્ર સ્વાદ્વમ્લલવણોષ્ણૈરૌષધૈઃ સિદ્ધો યુક્તો વા નાત્યુષ્ણઃ સ્નેહો માંસરસસ્તિલકલ્કોદકં ક્ષીરં વા સ્નૈહિકઃ| તિક્તકશાયમધુરશીતૈઃ પટોલારિષ્ટજમ્બ્વામ્રમાલતીપલ્લ વોત્પલમધુકક્વાથસિતોદકક્ષૌદ્રક્ષીરેક્ષુરસઘૃતાદિભિઃ શમનઃ| કટ્વમ્લલવણોષ્ણૈઃ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈઃ શુક્ત મદ્યધાન્યામ્લમૂત્રાન્યતમકલ્કિતાલોડિતૈઃ શોધનઃ| રોપ ણસ્તુ કષાયમધુરશીતૈ-ર્યથાસ્વં ચોપદિષ્ટઃ|૩|

તત્ર સ્નૈહિકઃ સ્વાદ્વમ્લાદિભિર્દ્રવ્યૈર્ભવતિ| શમનસ્તિક્તાદિભિઃ| શોધનઃ કટ્વાદિભિઃ| રોપણઃ કષાયાદિભિર્યથાસ્વેષુ પ્રકરણેષુ ચોપદિષ્ટરિદ્રવ્યૈર્ગણ્ડૂષો ભવતિ||૩||

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3

અપિ ચ- દન્તહર્ષે દન્તચાલે મુખરોગે ચ વાતિકે| સુખોષ્ણમથવા શીતં તિલકલ્કોદકં હિતમ્| ગણ્ડૂષધારણે નિત્યં તૈલં માંસરસોઽથવા||૩||

Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4

ઊષાદાહાન્વિતે પાકે ક્ષતે ચાગન્તુસમ્ભવે| વિષે ક્ષારાગ્નિદગ્ધે ચ સર્પિર્ધાર્યં પયોઽથવા| વૈશદ્યં જનયત્યાસ્યે સન્દધાતિ મુખે વ્રણાન્| દાહતૃષ્ણાપ્રશમનં મધુગણ્ડૂષધારણમ્|૪|

Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4

ધાન્યામ્લમાસ્યવૈરસ્યમલદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્| તદેવાલવણં શીતં મુખશોષહરં પરમ્| આશુ ક્ષારામ્બુગણ્ડૂષો ભિનત્તિ શ્લેષ્મણશ્ચયમ્||૪||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| દન્તહર્ષાદિષુ તિલકલ્કોદકં તૈલં વા માંસરસોઽથવ ગણ્ડૂષધારણે નિત્યં હિતઃ| સુબોધમન્યત્|| ૪||

Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5

અથ નિવાતે સાતપે સુખોપવિષ્ટસ્તન્મનાઃ સ્વિન્નમૃદિતગલકપોલલલાટદેશો વરમધ્યાવરાં ક્રમાદ્વક્ત્રાર્ધત્રિભાગચતુર્ભાગપૂરણીં દ્રવમાત્રાં કલ્કં વા કોલપ્રમાણં કિઞ્ચિદુન્નમિતાસ્યોઽનભ્યવહરન્ ધારયેત્| કવલે તુ પર્યાયેણ કપોલૌ કણ્ઠં ચ સઞ્ચારયેત્| અયમેવ ચ કવલગણ્ડૂષયોર્વિશેષઃ| મુખે સઞ્ચાર્યતે યા તુ સા માત્રા કવલઃ સ્મૃતઃ| અસઞ્ચારા તુ યા માત્રા સ ગણ્ડૂષઃ પ્રકીર્તિતઃ| પુનશ્ચાસ્ય સ્વેદમર્દનાન્યાચરેત્| એવમુત્ક્લિષ્ટઃ કફો વક્ત્રં પ્રતિપદ્યતે| તાવચ્ચ ધાર્યો યાવત્ કફપૂર્ણકપોલતા સ્રવદ્ઘ્રાણનેત્રતા ભેષજસ્ય વાનુપહતિઃ કફેન| એવં ત્રીન્ પઞ્ચ સપ્ત વા ગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્| યાવદ્વા સમ્યગ્ધૂમપીતલિઙ્ગોત્પત્તિઃ||૫||

તસ્ય ગણ્ડૂષસ્ય માત્રાર્ધમુખપૂરણી વરા શ્રેષ્ઠા| ત્રિભાગમુખપૂરણી મધ્યા| ચતુર્ભાગમુખપૂરણી અવરા| ઇતિ દ્રવમાનમ્| કલ્કસ્ય કોલમાત્રા| કોલં તોલકમ્| બદરમાત્રમેવ વા અયમેવાસઞ્ચારસઞ્ચારકૃતો ગણ્ડૂષકવલયોર્વિશેષોઽન્યત્સદૃશમ્| મુખેત્યાદિ સુબોધમ્|| ૫||

Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6

તસ્ય સ્વાસ્થ્યેન યોગં જાડ્યરસાજ્ઞાનારુચિપ્રસેકોપલેપૈરયોગમ્, મુખશોષપાકક્લમારુચિહૃદયદ્રવસ્વરસાદકર્ણનાદૈરતિયોગમુપલક્ષયેત્| તેષાં યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત||૬||

તત્ર ચ ધૂમવત્ સમ્યગ્યોગલક્ષણમ્| જાડ્યાદીન્યયોગાતિયોગલક્ષણમિતિ| એષુ જાદ્યાદિષ્વાત્મીયાં ચિકિત્સાં કુર્યાત્|| ૬||

Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7

પ્રતિસારણં તુ ત્રિવિધમ્| ગણ્ડૂષોદિતાનાં દ્રવ્યાણાં રસક્રિયા કલ્કશ્ચર્ણૂશ્ચ| તદભિષ્યન્દાધિમન્થગલશુણ્ડિકાદિષુ યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્| અતિપ્રતિસારણાદૂષાપ્લોષદાહક્લેદશોષાદયો ભવન્તિ||૭||

ગણ્ડૂષોક્તાનાં દ્રવ્યાણાં રસક્રિયાકલ્કચૂર્ણૈસ્ત્રિવિધં પ્રતિસારણમુચ્યતે| તચ્ચ પ્રતિસારણમભિષ્યન્દાધિમન્થગલશુણ્ડિકાદિષુ યથોયોગમુપયોજ્યમ્| પ્રતિસારણાતિયોગાદૂષાદયો ભવન્તિ| સ્વેદારતિમાન્ દાહ ઊષઃ|| ૭||

Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8

મુખાલેપોઽપિ ત્રિવિધો દોષઘ્નો વિષઘ્નો વર્ણ્યશ્ચ| ત્રિપ્રમાણશ્ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્ધાઙ્ગુલોત્સેધઃ| ન ચાલિપ્તમુખોઽતિભાષ્યહાસ્યક્રોધશોકરોદનખાદનાગ્યાતપદિવાસ્વપ્નાન્ સેવેત| કણ્ડૂત્વક્શોષપીનસદૃષ્ટ્યુપઘાત ભયાત્| ન ચ શુષ્યન્નુપેક્ષિતવ્યઃ| શુષ્કો હિ છવિં દૂષયતિ| તમાર્દ્રયિત્વાપનયેત્| આલોપાન્તે ચ મુખમભ્યજ્યાત્||૮||

દોષઘ્નાદિભેદેન ત્રિવિધો મુખાલેપઃ| તસ્ય ચ દ્વિવિધં પ્રમાણમ્| અઙ્ગુલચતુર્ભાગોત્સેધોઽઙ્ગુલદ્વિભાગોત્સેધોઽર્ધાઙ્ગુલોત્સેધશ્ચ| ઉત્સેધો ઘનત્વમ્| આલિપ્તમુખસ્તત્કાલમતિભાષ્યાદીન્ ન સેવેત| કણ્ડ્વાદિરોગભયાત્| સુબોધમ્|| ૮||

Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9

ન તુ યોજ્યો રાત્રિજાગરિતાજીર્ણદત્તનસ્યારુચિહનુગ્રહપ્રતિશ્યાયિનામ્| સમ્યક્પ્રયુક્તશ્ચાકાલવલીપલિતતિમિરવ્યઙ્ગતિલકાદીન્ પ્રશમયતિ| સ્વસ્થસ્ય તુ દૃપ્ટિબલં પુણ્ડરીકકાન્તવક્ત્રતાઞ્ચ કરોતિ||૯||

ન તુ મુખાલેપો રાત્રૈજાગરિતાદિષુ યોજ્યઃ| સ ચ સમ્યક્પ્રયુક્તઃ સન્ અકાલપલિતાદીન્ નાશયતિ|| ૯||

Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10

મૂર્ધતૈલં પુનશ્ચતુર્ધા ભિદ્યતે-અભ્યઙ્ગઃ પરિષેકઃ પિચુર્બસ્તિરિતિ| યથોત્તરં તે બલિનઃ| તત્રાભ્યઙ્ગો રૂક્ષકણ્ડૂમલાદિષુ પ્રયુજ્યતે| પરિષેકત્વરૂ~ંષિકાશિરસ્તોદદાહપાકવ્રણેષુ| કેશશાતસ્ફુટનધૂપનનેત્રસ્તમ્ભેષુ પિચુઃ| બસ્તિસ્તુ પ્રસુપ્ત્યર્દિતરાત્રિજાગરિતનાસાસ્યશોષતિમિરવાક્સઙ્ગેષુ ચાતિદારુણેષુ| તેષ્વભ્યઙ્ગાદયઃ પ્રસિદ્ધસ્વરૂપાઃ||૧૦||

શિરસિ યત્તૈલં દીયતે તન્મૂર્ધતૈલમુચ્યતે| તસ્યાભ્યઙ્ગાદિભેદેન ચતુર્વિધત્વમ્| પિચુઃ કાર્પાસમયઃ|| ૧૦||

Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11

શિરોબસ્તિવિધિસ્તુ બસ્તિં સુમૃદિતં દ્વિમુખં શિરઃપ્રમાણમાકર્ણપ્રવેશં દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તારં કુર્યાત્| અથ શુદ્ધતનોઃ સાયં રાત્રૌ વા સ્વભ્યક્તસ્વિન્નસ્ય જાનુસમસોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટસ્ય કેશાન્તે શ્લક્ષ્ણં ત્ર્યઙ્ગુલં સુસૂક્ષ્મેણ માષપિષ્ટેન સદ્યઃ સુખામ્બુમૃદિતેનોભયતઃ પ્રદિગ્ધં વસ્ત્રપટ્ટં બધ્નીયાત્| તતસ્તસ્યોપરિ સન્ધાય બસ્તિમાકર્ણં બસ્તિમૂલં ચ દૃઢમવલીકં સમઞ્ચૈલવેણિકયા બધ્વા પુનર્માષપિષ્ટેનાપરિસ્રાવિ કૃત્વા યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યહિતં સિદ્ધમન્યતમં સ્નેહં સુસુખોષ્ણમાસેચયેદ્યાવત્ કેશભૂમેરુપર્યઙ્ગુલમ્| તાવચ્ચ ધાર્યો યાવત્ કર્ણમુખનાસાસ્રુતિર્વેદનોપશમો વા ભવતિ| વિશેષતો વાતજેષુ વિકારેષુ દશ માત્રાસહસ્રાણિ| પિત્તરક્તજેષ્વષ્ટૌ| ષટ્ કફજેષુ| સહસ્રમરોગકર્મણિ| તતોઽપનીતે સ્નેહે વિમુચ્ય બસ્તિં શિરસઃ સ્કન્ધગ્રીવાપૃષ્ઠલલાટાદીન્યનુસુખં મર્દયેત્| ઉષ્ણામ્બુના સ્નાતં ચ યથાર્હં ભોજયેત્| સ્નેહોક્તં ચાસ્યાચારમાદિશેત| એવં ત્રીણિ પઞ્ચ સપ્ત વા દિનાનિ યોજયેદિતિ||૧૧||

શિરોબસ્તિરિત્યાદિ| દ્વિમુખમિત્યેકેન મુખેન શિરઃ પ્રવિશતિ દ્વિતીયેન સ્નેહં વિભર્તિ| કેશાનામન્તે માષકલ્કેન લિપ્તં વસ્ત્રપટં બધ્વા તસ્યોપરિ ચર્મપટં બસ્ત્યાખ્યં યોજયેત્| ચૈલવેણી વસ્ત્રપટ્ટિકા| સુબોધમન્યત્|| ૧૧||

Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12

ભવતિ ચાત્ર- તત્રાભ્યઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો રૌક્ષ્યકણ્ડૂમલાદિષુ| અરૂ~ંષિકાશિરસ્તોદદાહપાકવ્રણેષુ ચ| પરિષેકઃ પિચુઃ કેશશાતસ્ફુટનધૂપને| નેત્રસ્તમ્ભે ચ બસ્તિસ્તુ પ્રસુપ્ત્યર્દિતજાગરે| નાસાસ્યશોષે તિમિરે શિરોરોગે ચ દારુણે| કચશતનસિતત્વપિઞ્જરત્વં પરિપુટનં શિરસઃ સમીરરોગાન્| જયતિ જનયતીન્દ્રિયપ્રસાદં સ્વરહનુમૂર્ધબલં ચ મૂર્ધતૈલમ્||૧૨||

ભવતિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| તત્રેત્યાદિ સુબોધમ્|| ૧૨||

Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13

ધારયેત્પૂરણં કર્ણે કર્ણમૂલં વિમર્દયન્| રુજઃ સ્યાન્માર્દવં યાવન્માત્રાશતમવેદને||૧૩||

કર્ણે પૂરણં ધારયેદાતુરો યાવદ્રુજો માર્દવં સ્યાત્| સ્વસ્થાવૃત્તે માત્રાશતમ્|| ૧૩||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15

યાવત્ પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુમણ્ડલમ્| નિમેષોન્મેષકાલેન સમં માત્રા તુ સા સ્મૃતા||૧૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ગણ્ડૂષાદિવિધિર્નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

નિમોષોન્મેષેણ સહ યાવદ્દક્ષિણં જાનુમણ્ડલે હસ્તાગ્રં પર્યેતિ આવૃત્ત્યા ગચ્છતિ તાવત્કાલો માત્રા|| ૧૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ