Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਾਨਾਯਾਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ-ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|| ੧||
Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ ਗਣ੍ਡੂਸਃ-ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ ਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਮਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਮਯ- ਗ਼੍ਨਾਃ| ਰੋਪਣਸ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਯਵ੍ਰਣਘ੍ਨਃ ਸ਼ਮਨਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ ਪ੍ਰਸਾਦਨੋ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ||੨||
चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च| तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः| रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਨੈਹਿਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਗਣ੍ਡੂਸ਼ੋ ਮੁਖ਼ਧਾਰ੍ਯਦ੍ਰਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਕਫੇ ਆਸ੍ਯਵ੍ਰਣੇਸੁ ਰੋਪਣਃ|| ੨||
Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣੈਰੌਸਧੈਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਾਂਸਰਸਸ੍ਤਿਲਕਲ੍ਕੋਦਕਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾ ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ| ਤਿਕ੍ਤਕਸ਼ਾਯਮਧੁਰਸ਼ੀਤੈਃ ਪਟੋਲਾਰਿਸ੍ਟਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਮਾਲਤੀਪਲ੍ਲ ਵੋਤ੍ਪਲਮਧੁਕਕ੍ਵਾਥਸਿਤੋਦਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਘਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਮਨਃ| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣੈਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤ ਮਦ੍ਯਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤਮਕਲ੍ਕਿਤਾਲੋਡਿਤੈਃ ਸ਼ੋਧਨਃ| ਰੋਪ ਣਸ੍ਤੁ ਕਸਾਯਮਧੁਰਸ਼ੀਤੈ-ਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਃ|੩|
तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः| तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः| कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः| रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਭਵਤਿ| ਸ਼ਮਨਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਭਿਃ| ਸ਼ੋਧਨਃ ਕਟ੍ਵਾਦਿਭਿਃ| ਰੋਪਣਃ ਕਸਾਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵੇਸੁ ਪ੍ਰਕਰਣੇਸੁ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਰਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸੋ ਭਵਤਿ||੩||
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3
ਅਪਿ ਚ- ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੇ ਦਨ੍ਤਚਾਲੇ ਮੁਖ਼ਰੋਗੇ ਚ ਵਾਤਿਕੇ| ਸੁਖ਼ੋਸ੍ਣਮਥਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਤਿਲਕਲ੍ਕੋਦਕਂ ਹਿਤਮ੍| ਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਮਾਂਸਰਸੋਥਵਾ||੩||
अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके| सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्| गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4
ਊਸਾਦਾਹਾਨ੍ਵਿਤੇ ਪਾਕੇ ਕ੍ਸਤੇ ਚਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਭਵੇ| ਵਿਸੇ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧੇ ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯਂ ਪਯੋਥਵਾ| ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਜਨਯਤ੍ਯਾਸ੍ਯੇ ਸਨ੍ਦਧਾਤਿ ਮੁਖ਼ੇ ਵ੍ਰਣਾਨ੍| ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਮਧੁਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣਮ੍|੪|
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4
ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਲਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਤਦੇਵਾਲਵਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਮੁਖ਼ਸ਼ੋਸਹਰਂ ਪਰਮ੍| ਆਸ਼ੁ ਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਬੁਗਣ੍ਡੂਸੋ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਮ੍||੪||
धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्| तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਿ ਚੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤਿਲਕਲ੍ਕੋਦਕਂ ਤੈਲਂ ਵਾ ਮਾਂਸਰਸੋਥਵ ਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿਤਃ| ਸੁਬੋਧਮਨ੍ਯਤ੍|| ੪||
Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5
ਅਥ ਨਿਵਾਤੇ ਸਾਤਪੇ ਸੁਖ਼ੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਤਨ੍ਮਨਾਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਦਿਤਗਲਕਪੋਲਲਲਾਟਦੇਸ਼ੋ ਵਰਮਧ੍ਯਾਵਰਾਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਤ੍ਰਿਭਾਗਚਤੁਰ੍ਭਾਗਪੂਰਣੀਂ ਦ੍ਰਵਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਮਿਤਾਸ੍ਯੋਨਭ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਕਵਲੇ ਤੁ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਕਪੋਲੌ ਕਣ੍ਠਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰਯੇਤ੍| ਅਯਮੇਵ ਚ ਕਵਲਗਣ੍ਡੂਸਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮੁਖ਼ੇ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਤੇ ਯਾ ਤੁ ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਵਲਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਅਸਞ੍ਚਾਰਾ ਤੁ ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ ਗਣ੍ਡੂਸਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਮਰ੍ਦਨਾਨ੍ਯਾਚਰੇਤ੍| ਏਵਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਃ ਕਫੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਾਵਚ੍ਚ ਧਾਰ੍ਯੋ ਯਾਵਤ੍ ਕਫਪੂਰ੍ਣਕਪੋਲਤਾ ਸ੍ਰਵਦ੍ਗ਼੍ਰਾਣਨੇਤ੍ਰਤਾ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਵਾਨੁਪਹਤਿਃ ਕਫੇਨ| ਏਵਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਵਾ ਗਣ੍ਡੂਸਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧੂਮਪੀਤਲਿਙ੍ਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ||੫||
अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्| कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्| अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः| मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः| असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः| पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्| एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते| तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन| एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्| यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡੂਸਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਰ੍ਧਮੁਖ਼ਪੂਰਣੀ ਵਰਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ| ਤ੍ਰਿਭਾਗਮੁਖ਼ਪੂਰਣੀ ਮਧ੍ਯਾ| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਮੁਖ਼ਪੂਰਣੀ ਅਵਰਾ| ਇਤਿ ਦ੍ਰਵਮਾਨਮ੍| ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਾ| ਕੋਲਂ ਤੋਲਕਮ੍| ਬਦਰਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਵਾ ਅਯਮੇਵਾਸਞ੍ਚਾਰਸਞ੍ਚਾਰਕਤੋ ਗਣ੍ਡੂਸਕਵਲਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋਨ੍ਯਤ੍ਸਦਸ਼ਮ੍| ਮੁਖ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੫||
Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6
ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਯੋਗਂ ਜਾਡ੍ਯਰਸਾਜ੍ਞਾਨਾਰੁਚਿਪ੍ਰਸੇਕੋਪਲੇਪੈਰਯੋਗਮ੍, ਮੁਖ਼ਸ਼ੋਸਪਾਕਕ੍ਲਮਾਰੁਚਿਹਦਯਦ੍ਰਵਸ੍ਵਰਸਾਦਕਰ੍ਣਨਾਦੈਰਤਿਯੋਗਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ||੬||
तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्| तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਚ ਧੂਮਵਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਯੋਗਾਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਏਸੁ ਜਾਦ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਾਤ੍ਮੀਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|| ੬||
Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7
ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍| ਗਣ੍ਡੂਸੋਦਿਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚਰ੍ਣੂਸ਼੍ਚ| ਤਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧਿਮਨ੍ਥਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਦਿਸੁ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤਿਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਾਦੂਸਾਪ੍ਲੋਸਦਾਹਕ੍ਲੇਦਸ਼ੋਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ||੭||
प्रतिसारणं तु त्रिविधम्| गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च| तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्| अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
ਗਣ੍ਡੂਸੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਕਲ੍ਕਚੂਰ੍ਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਧਿਮਨ੍ਥਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਦਿਸੁ ਯਥੋਯੋਗਮੁਪਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਾਤਿਯੋਗਾਦੂਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਮਾਨ੍ ਦਾਹ ਊਸਃ|| ੭||
Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8
ਮੁਖ਼ਾਲੇਪੋਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਦੋਸਗ਼੍ਨੋ ਵਿਸਘ੍ਨੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ਼੍ਚ| ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਮਾਣਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਃ| ਨ ਚਾਲਿਪ੍ਤਮੁਖ਼ੋਤਿਭਾਸ੍ਯਹਾਸ੍ਯਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਰੋਦਨਖ਼ਾਦਨਾਗ੍ਯਾਤਪਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ ਸੇਵੇਤ| ਕਣ੍ਡੂਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੋਸਪੀਨਸਦਸ੍ਟ੍ਯੁਪਗ਼ਾਤ ਭਯਾਤ੍| ਨ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ਨੁਪੇਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕੋ ਹਿ ਛਵਿਂ ਦੂਸਯਤਿ| ਤਮਾਰ੍ਦ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾਪਨਯੇਤ੍| ਆਲੋਪਾਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਖ਼ਮਭ੍ਯਜ੍ਯਾਤ੍||੮||
मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः| न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत| कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्| न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः| शुष्को हि छविं दूषयति| तमार्द्रयित्वापनयेत्| आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਘ੍ਨਾਦਿਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਮੁਖ਼ਾਲੇਪਃ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਅਙ੍ਗੁਲਚਤੁਰ੍ਭਾਗੋਤ੍ਸੇਧੋਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਿਭਾਗੋਤ੍ਸੇਧੋਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਸ਼੍ਚ| ਉਤ੍ਸੇਧੋ ਗ਼ਨਤ੍ਵਮ੍| ਆਲਿਪ੍ਤਮੁਖ਼ਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਮਤਿਭਾਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਨ ਸੇਵੇਤ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਰੋਗਭਯਾਤ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੮||
Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9
ਨ ਤੁ ਯੋਜ੍ਯੋ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਿਤਾਜੀਰ੍ਣਦਤ੍ਤਨਸ੍ਯਾਰੁਚਿਹਨੁਗ੍ਰਹਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਿਨਾਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਕਾਲਵਲੀਪਲਿਤਤਿਮਿਰਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਕਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤੁ ਦਪ੍ਟਿਬਲਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਕਾਨ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾਞ੍ਚ ਕਰੋਤਿ||੯||
न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्| सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति| स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਤੁ ਮੁਖ਼ਾਲੇਪੋ ਰਾਤ੍ਰੈਜਾਗਰਿਤਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਅਕਾਲਪਲਿਤਾਦੀਨ੍ ਨਾਸ਼ਯਤਿ|| ੯||
Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10
ਮੂਰ੍ਧਤੈਲਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਪਰਿਸੇਕਃ ਪਿਚੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਤੇ ਬਲਿਨਃ| ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਰੂਕ੍ਸਕਣ੍ਡੂਮਲਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਪਰਿਸੇਕਤ੍ਵਰੂ~ਂਸਿਕਾਸ਼ਿਰਸ੍ਤੋਦਦਾਹਪਾਕਵ੍ਰਣੇਸੁ| ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਸ੍ਫੁਟਨਧੂਪਨਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੇਸੁ ਪਿਚੁਃ| ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਦਿਤਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਿਤਨਾਸਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਤਿਮਿਰਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੇਸੁ ਚਾਤਿਦਾਰੁਣੇਸੁ| ਤੇਸ੍ਵਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪਾਃ||੧੦||
मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति| यथोत्तरं ते बलिनः| तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते| परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु| केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः| बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु| तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਿਰਸਿ ਯਤ੍ਤੈਲਂ ਦੀਯਤੇ ਤਨ੍ਮੂਰ੍ਧਤੈਲਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਤ੍ਵਮ੍| ਪਿਚੁਃ ਕਾਰ੍ਪਾਸਮਯਃ|| ੧੦||
Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11
ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਸ੍ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸੁਮਦਿਤਂ ਦ੍ਵਿਮੁਖ਼ਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਮਾਣਮਾਕਰ੍ਣਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਥ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤਨੋਃ ਸਾਯਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਾ ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਜਾਨੁਸਮਸੋਪਾਸ਼੍ਰਯਾਸਨੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਣ ਮਾਸਪਿਸ੍ਟੇਨ ਸਦ੍ਯਃ ਸੁਖ਼ਾਮ੍ਬੁਮਦਿਤੇਨੋਭਯਤਃ ਪ੍ਰਦਿਗ੍ਧਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਟ੍ਟਂ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸਨ੍ਧਾਯ ਬਸ੍ਤਿਮਾਕਰ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਮੂਲਂ ਚ ਦਢਮਵਲੀਕਂ ਸਮਞ੍ਚੈਲਵੇਣਿਕਯਾ ਬਧ੍ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਮਾਸਪਿਸ੍ਟੇਨਾਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿਦੋਸਦੂਸ੍ਯਹਿਤਂ ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਯਤਮਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸੁਸੁਖ਼ੋਸ੍ਣਮਾਸੇਚਯੇਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਕੇਸ਼ਭੂਮੇਰੁਪਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਤਾਵਚ੍ਚ ਧਾਰ੍ਯੋ ਯਾਵਤ੍ ਕਰ੍ਣਮੁਖ਼ਨਾਸਾਸ੍ਰੁਤਿਰ੍ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਵਾਤਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਦਸ਼ ਮਾਤ੍ਰਾਸਹਸ੍ਰਾਣਿ| ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜੇਸ੍ਵਸ੍ਟੌ| ਸਟ੍ ਕਫਜੇਸੁ| ਸਹਸ੍ਰਮਰੋਗਕਰ੍ਮਣਿ| ਤਤੋਪਨੀਤੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਪਸ੍ਠਲਲਾਟਾਦੀਨ੍ਯਨੁਸੁਖ਼ਂ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸ੍ਨਾਤਂ ਚ ਯਥਾਰ੍ਹਂ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਤਂ ਚਾਸ੍ਯਾਚਾਰਮਾਦਿਸ਼ੇਤ| ਏਵਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਵਾ ਦਿਨਾਨਿ ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ||੧੧||
शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्| अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्| तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति| विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि| पित्तरक्तजेष्वष्टौ| षट् कफजेषु| सहस्रमरोगकर्मणि| ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्| उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्| स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत| एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਮੁਖ਼ਮਿਤ੍ਯੇਕੇਨ ਮੁਖ਼ੇਨ ਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਿਭਰ੍ਤਿ| ਕੇਸ਼ਾਨਾਮਨ੍ਤੇ ਮਾਸਕਲ੍ਕੇਨ ਲਿਪ੍ਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਟਂ ਬਧ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਚਰ੍ਮਪਟਂ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਖ਼੍ਯਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਚੈਲਵੇਣੀ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪਟ੍ਟਿਕਾ| ਸੁਬੋਧਮਨ੍ਯਤ੍|| ੧੧||
Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਣ੍ਡੂਮਲਾਦਿਸੁ| ਅਰੂ~ਂਸਿਕਾਸ਼ਿਰਸ੍ਤੋਦਦਾਹਪਾਕਵ੍ਰਣੇਸੁ ਚ| ਪਰਿਸੇਕਃ ਪਿਚੁਃ ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਸ੍ਫੁਟਨਧੂਪਨੇ| ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਦਿਤਜਾਗਰੇ| ਨਾਸਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸੇ ਤਿਮਿਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਚ ਦਾਰੁਣੇ| ਕਚਸ਼ਤਨਸਿਤਤ੍ਵਪਿਞ੍ਜਰਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪੁਟਨਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸਮੀਰਰੋਗਾਨ੍| ਜਯਤਿ ਜਨਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਂ ਸ੍ਵਰਹਨੁਮੂਰ੍ਧਬਲਂ ਚ ਮੂਰ੍ਧਤੈਲਮ੍||੧੨||
भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु| अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च| परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने| नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे| कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਰੀਤਿਃ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੧੨||
Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13
ਧਾਰਯੇਤ੍ਪੂਰਣਂ ਕਰ੍ਣੇ ਕਰ੍ਣਮੂਲਂ ਵਿਮਰ੍ਦਯਨ੍| ਰੁਜਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮਵੇਦਨੇ||੧੩||
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||
🔊 Audio coming soon
ਕਰ੍ਣੇ ਪੂਰਣਂ ਧਾਰਯੇਦਾਤੁਰੋ ਯਾਵਦ੍ਰੁਜੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਵਤ੍ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮ੍|| ੧੩||
Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15
ਯਾਵਤ੍ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਹਸ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਜਾਨੁਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਕਾਲੇਨ ਸਮਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ||੧੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੫||
यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਮੋਸੋਨ੍ਮੇਸੇਣ ਸਹ ਯਾਵਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਜਾਨੁਮਣ੍ਡਲੇ ਹਸ੍ਤਾਗ੍ਰਂ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਆਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਾਵਤ੍ਕਾਲੋ ਮਾਤ੍ਰਾ|| ੧੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖ਼ਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ