Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvāṅgaprasaṅgēna gaṇḍūṣādividhānāyādhyāya ārabhyatē-athāta ityādi|| 1||
Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2
caturvidhō bhavati gaṇḍūṣaḥ-snaihikaḥ śamanaḥ śōdhanō rōpaṇaśca| tēṣāmādyāstrayaḥ kramēṇa vātapittakaphāmaya- ghnāḥ| rōpaṇastvāsyavraṇaghnaḥ śamanaḥ stambhanaḥ prasādanō nirvāpaṇa iti paryāyāḥ||2||
चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च| तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः| रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||
🔊 Audio coming soon
snaihikādibhēdēna caturvidhō gaṇḍūśō mukhadhāryadravaḥ| tatra snaihikō vātē pittē śamanaḥ śōdhanaḥ kaphē āsyavraṇēṣu rōpaṇaḥ|| 2||
Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3
tatra svādvamlalavaṇōṣṇairauṣadhaiḥ siddhō yuktō vā nātyuṣṇaḥ snēhō māṁsarasastilakalkōdakaṁ kṣīraṁ vā snaihikaḥ| tiktakaśāyamadhuraśītaiḥ paṭōlāriṣṭajambvāmramālatīpalla vōtpalamadhukakvāthasitōdakakṣaudrakṣīrēkṣurasaghr̥tādibhiḥ śamanaḥ| kaṭvamlalavaṇōṣṇaiḥ śirōvirēcanadravyaiḥ śukta madyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitālōḍitaiḥ śōdhanaḥ| rōpa ṇastu kaṣāyamadhuraśītai-ryathāsvaṁ cōpadiṣṭaḥ|3|
तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः| तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः| कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः| रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|
🔊 Audio coming soon
tatra snaihikaḥ svādvamlādibhirdravyairbhavati| śamanastiktādibhiḥ| śōdhanaḥ kaṭvādibhiḥ| rōpaṇaḥ kaṣāyādibhiryathāsvēṣu prakaraṇēṣu cōpadiṣṭaridravyairgaṇḍūṣō bhavati||3||
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3
api ca- dantaharṣē dantacālē mukharōgē ca vātikē| sukhōṣṇamathavā śītaṁ tilakalkōdakaṁ hitam| gaṇḍūṣadhāraṇē nityaṁ tailaṁ māṁsarasō'thavā||3||
अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके| सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्| गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4
ūṣādāhānvitē pākē kṣatē cāgantusambhavē| viṣē kṣārāgnidagdhē ca sarpirdhāryaṁ payō'thavā| vaiśadyaṁ janayatyāsyē sandadhāti mukhē vraṇān| dāhatr̥ṣṇāpraśamanaṁ madhugaṇḍūṣadhāraṇam|4|
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4
dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam| tadēvālavaṇaṁ śītaṁ mukhaśōṣaharaṁ param| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣō bhinatti ślēṣmaṇaścayam||4||
धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्| तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||
🔊 Audio coming soon
api cēti samuccayē| dantaharṣādiṣu tilakalkōdakaṁ tailaṁ vā māṁsarasō'thava gaṇḍūṣadhāraṇē nityaṁ hitaḥ| subōdhamanyat|| 4||
Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5
atha nivātē sātapē sukhōpaviṣṭastanmanāḥ svinnamr̥ditagalakapōlalalāṭadēśō varamadhyāvarāṁ kramādvaktrārdhatribhāgacaturbhāgapūraṇīṁ dravamātrāṁ kalkaṁ vā kōlapramāṇaṁ kiñcidunnamitāsyō'nabhyavaharan dhārayēt| kavalē tu paryāyēṇa kapōlau kaṇṭhaṁ ca sañcārayēt| ayamēva ca kavalagaṇḍūṣayōrviśēṣaḥ| mukhē sañcāryatē yā tu sā mātrā kavalaḥ smr̥taḥ| asañcārā tu yā mātrā sa gaṇḍūṣaḥ prakīrtitaḥ| punaścāsya svēdamardanānyācarēt| ēvamutkliṣṭaḥ kaphō vaktraṁ pratipadyatē| tāvacca dhāryō yāvat kaphapūrṇakapōlatā sravadghrāṇanētratā bhēṣajasya vānupahatiḥ kaphēna| ēvaṁ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayēt| yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgōtpattiḥ||5||
अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्| कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्| अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः| मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः| असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः| पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्| एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते| तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन| एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्| यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||
🔊 Audio coming soon
tasya gaṇḍūṣasya mātrārdhamukhapūraṇī varā śrēṣṭhā| tribhāgamukhapūraṇī madhyā| caturbhāgamukhapūraṇī avarā| iti dravamānam| kalkasya kōlamātrā| kōlaṁ tōlakam| badaramātramēva vā ayamēvāsañcārasañcārakr̥tō gaṇḍūṣakavalayōrviśēṣō'nyatsadr̥śam| mukhētyādi subōdham|| 5||
Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6
tasya svāsthyēna yōgaṁ jāḍyarasājñānāruciprasēkōpalēpairayōgam, mukhaśōṣapākaklamārucihr̥dayadravasvarasādakarṇanādairatiyōgamupalakṣayēt| tēṣāṁ yathāsvaṁ pratikurvīta||6||
तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्| तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||
🔊 Audio coming soon
tatra ca dhūmavat samyagyōgalakṣaṇam| jāḍyādīnyayōgātiyōgalakṣaṇamiti| ēṣu jādyādiṣvātmīyāṁ cikitsāṁ kuryāt|| 6||
Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7
pratisāraṇaṁ tu trividham| gaṇḍūṣōditānāṁ dravyāṇāṁ rasakriyā kalkaścarṇūśca| tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayōjyam| atipratisāraṇādūṣāplōṣadāhaklēdaśōṣādayō bhavanti||7||
प्रतिसारणं तु त्रिविधम्| गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च| तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्| अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
gaṇḍūṣōktānāṁ dravyāṇāṁ rasakriyākalkacūrṇaistrividhaṁ pratisāraṇamucyatē| tacca pratisāraṇamabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yathōyōgamupayōjyam| pratisāraṇātiyōgādūṣādayō bhavanti| svēdāratimān dāha ūṣaḥ|| 7||
Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8
mukhālēpō'pi trividhō dōṣaghnō viṣaghnō varṇyaśca| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārdhāṅgulōtsēdhaḥ| na cāliptamukhō'tibhāṣyahāsyakrōdhaśōkarōdanakhādanāgyātapadivāsvapnān sēvēta| kaṇḍūtvakśōṣapīnasadr̥ṣṭyupaghāta bhayāt| na ca śuṣyannupēkṣitavyaḥ| śuṣkō hi chaviṁ dūṣayati| tamārdrayitvāpanayēt| ālōpāntē ca mukhamabhyajyāt||8||
मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः| न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत| कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्| न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः| शुष्को हि छविं दूषयति| तमार्द्रयित्वापनयेत्| आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
dōṣaghnādibhēdēna trividhō mukhālēpaḥ| tasya ca dvividhaṁ pramāṇam| aṅgulacaturbhāgōtsēdhō'ṅguladvibhāgōtsēdhō'rdhāṅgulōtsēdhaśca| utsēdhō ghanatvam| āliptamukhastatkālamatibhāṣyādīn na sēvēta| kaṇḍvādirōgabhayāt| subōdham|| 8||
Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9
na tu yōjyō rātrijāgaritājīrṇadattanasyārucihanugrahapratiśyāyinām| samyakprayuktaścākālavalīpalitatimiravyaṅgatilakādīn praśamayati| svasthasya tu dr̥pṭibalaṁ puṇḍarīkakāntavaktratāñca karōti||9||
न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्| सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति| स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||
🔊 Audio coming soon
na tu mukhālēpō rātraijāgaritādiṣu yōjyaḥ| sa ca samyakprayuktaḥ san akālapalitādīn nāśayati|| 9||
Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10
mūrdhatailaṁ punaścaturdhā bhidyatē-abhyaṅgaḥ pariṣēkaḥ picurbastiriti| yathōttaraṁ tē balinaḥ| tatrābhyaṅgō rūkṣakaṇḍūmalādiṣu prayujyatē| pariṣēkatvarū~ṁṣikāśirastōdadāhapākavraṇēṣu| kēśaśātasphuṭanadhūpananētrastambhēṣu picuḥ| bastistu prasuptyarditarātrijāgaritanāsāsyaśōṣatimiravāksaṅgēṣu cātidāruṇēṣu| tēṣvabhyaṅgādayaḥ prasiddhasvarūpāḥ||10||
मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति| यथोत्तरं ते बलिनः| तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते| परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु| केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः| बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु| तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||
🔊 Audio coming soon
śirasi yattailaṁ dīyatē tanmūrdhatailamucyatē| tasyābhyaṅgādibhēdēna caturvidhatvam| picuḥ kārpāsamayaḥ|| 10||
Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11
śirōbastividhistu bastiṁ sumr̥ditaṁ dvimukhaṁ śiraḥpramāṇamākarṇapravēśaṁ dvādaśāṅgulavistāraṁ kuryāt| atha śuddhatanōḥ sāyaṁ rātrau vā svabhyaktasvinnasya jānusamasōpāśrayāsanōpaviṣṭasya kēśāntē ślakṣṇaṁ tryaṅgulaṁ susūkṣmēṇa māṣapiṣṭēna sadyaḥ sukhāmbumr̥ditēnōbhayataḥ pradigdhaṁ vastrapaṭṭaṁ badhnīyāt| tatastasyōpari sandhāya bastimākarṇaṁ bastimūlaṁ ca dr̥ḍhamavalīkaṁ samañcailavēṇikayā badhvā punarmāṣapiṣṭēnāparisrāvi kr̥tvā yathāvyādhidōṣadūṣyahitaṁ siddhamanyatamaṁ snēhaṁ susukhōṣṇamāsēcayēdyāvat kēśabhūmēruparyaṅgulam| tāvacca dhāryō yāvat karṇamukhanāsāsrutirvēdanōpaśamō vā bhavati| viśēṣatō vātajēṣu vikārēṣu daśa mātrāsahasrāṇi| pittaraktajēṣvaṣṭau| ṣaṭ kaphajēṣu| sahasramarōgakarmaṇi| tatō'panītē snēhē vimucya bastiṁ śirasaḥ skandhagrīvāpr̥ṣṭhalalāṭādīnyanusukhaṁ mardayēt| uṣṇāmbunā snātaṁ ca yathārhaṁ bhōjayēt| snēhōktaṁ cāsyācāramādiśēta| ēvaṁ trīṇi pañca sapta vā dināni yōjayēditi||11||
शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्| अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्| तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति| विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि| पित्तरक्तजेष्वष्टौ| षट् कफजेषु| सहस्रमरोगकर्मणि| ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्| उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्| स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत| एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||
🔊 Audio coming soon
śirōbastirityādi| dvimukhamityēkēna mukhēna śiraḥ praviśati dvitīyēna snēhaṁ vibharti| kēśānāmantē māṣakalkēna liptaṁ vastrapaṭaṁ badhvā tasyōpari carmapaṭaṁ bastyākhyaṁ yōjayēt| cailavēṇī vastrapaṭṭikā| subōdhamanyat|| 11||
Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12
bhavati cātra- tatrābhyaṅgaḥ prayōktavyō raukṣyakaṇḍūmalādiṣu| arū~ṁṣikāśirastōdadāhapākavraṇēṣu ca| pariṣēkaḥ picuḥ kēśaśātasphuṭanadhūpanē| nētrastambhē ca bastistu prasuptyarditajāgarē| nāsāsyaśōṣē timirē śirōrōgē ca dāruṇē| kacaśatanasitatvapiñjaratvaṁ paripuṭanaṁ śirasaḥ samīrarōgān| jayati janayatīndriyaprasādaṁ svarahanumūrdhabalaṁ ca mūrdhatailam||12||
भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु| अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च| परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने| नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे| कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti tantrarītiḥ| tatrētyādi subōdham|| 12||
Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13
dhārayētpūraṇaṁ karṇē karṇamūlaṁ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṁ yāvanmātrāśatamavēdanē||13||
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||
🔊 Audio coming soon
karṇē pūraṇaṁ dhārayēdāturō yāvadrujō mārdavaṁ syāt| svasthāvr̥ttē mātrāśatam|| 13||
Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15
yāvat paryēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālēna samaṁ mātrā tu sā smr̥tā||14|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē gaṇḍūṣādividhirnāmaikatriṁśō'dhyāyaḥ||15||
यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
nimōṣōnmēṣēṇa saha yāvaddakṣiṇaṁ jānumaṇḍalē hastāgraṁ paryēti āvr̥ttyā gacchati tāvatkālō mātrā|| 14|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ēkatriṁśō'dhyāyaḥ