Adhikarana atha gaNDUShAdividhirnAmaikatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో గండూషాదివిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వాంగప్రసంగేన గండూషాదివిధానాయాధ్యాయ ఆరభ్యతే-అథాత ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana gaNDUShaBedAH tadviShayAshca (2) · Śloka 2
చతుర్విధో భవతి గండూషః-స్నైహికః శమనః శోధనో రోపణశ్చ| తేషామాద్యాస్త్రయః క్రమేణ వాతపిత్తకఫామయ- ఘ్నాః| రోపణస్త్వాస్యవ్రణఘ్నః శమనః స్తంభనః ప్రసాదనో నిర్వాపణ ఇతి పర్యాయాః||2||
चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च| तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः| रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||
🔊 Audio coming soon
స్నైహికాదిభేదేన చతుర్విధో గండూశో ముఖధార్యద్రవః| తత్ర స్నైహికో వాతే పిత్తే శమనః శోధనః కఫే ఆస్యవ్రణేషు రోపణః|| 2||
Adhikarana snaihikAdi gaNDUShadravyANi (3) · Śloka 3
తత్ర స్వాద్వమ్లలవణోష్ణైరౌషధైః సిద్ధో యుక్తో వా నాత్యుష్ణః స్నేహో మాంసరసస్తిలకల్కోదకం క్షీరం వా స్నైహికః| తిక్తకశాయమధురశీతైః పటోలారిష్టజంబ్వామ్రమాలతీపల్ల వోత్పలమధుకక్వాథసితోదకక్షౌద్రక్షీరేక్షురసఘృతాదిభిః శమనః| కట్వమ్లలవణోష్ణైః శిరోవిరేచనద్రవ్యైః శుక్త మద్యధాన్యామ్లమూత్రాన్యతమకల్కితాలోడితైః శోధనః| రోప ణస్తు కషాయమధురశీతై-ర్యథాస్వం చోపదిష్టః|3|
तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः| तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः| कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः| रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|
🔊 Audio coming soon
తత్ర స్నైహికః స్వాద్వమ్లాదిభిర్ద్రవ్యైర్భవతి| శమనస్తిక్తాదిభిః| శోధనః కట్వాదిభిః| రోపణః కషాయాదిభిర్యథాస్వేషు ప్రకరణేషు చోపదిష్టరిద్రవ్యైర్గండూషో భవతి||3||
Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH svasthe gaNDUShaH (3) · Śloka 3
అపి చ- దంతహర్షే దంతచాలే ముఖరోగే చ వాతికే| సుఖోష్ణమథవా శీతం తిలకల్కోదకం హితం| గండూషధారణే నిత్యం తైలం మాంసరసోఽథవా||3||
अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके| सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्| गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UShAdyanvite gaNDUShaHvaishadyAdikaro gaNDUShaH (4) · Śloka 4
ఊషాదాహాన్వితే పాకే క్షతే చాగంతుసంభవే| విషే క్షారాగ్నిదగ్ధే చ సర్పిర్ధార్యం పయోఽథవా| వైశద్యం జనయత్యాస్యే సందధాతి ముఖే వ్రణాన్| దాహతృష్ణాప్రశమనం మధుగండూషధారణం|4|
ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AsyavairasyAdiharamuKashoShaharagaNDUShaushleShmasa~jcayaharagaNDUShaH (4) · Śloka 4
ధాన్యామ్లమాస్యవైరస్యమలదౌర్గంధ్యనాశనం| తదేవాలవణం శీతం ముఖశోషహరం పరం| ఆశు క్షారాంబుగండూషో భినత్తి శ్లేష్మణశ్చయం||4||
धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्| तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||
🔊 Audio coming soon
అపి చేతి సముచ్చయే| దంతహర్షాదిషు తిలకల్కోదకం తైలం వా మాంసరసోఽథవ గండూషధారణే నిత్యం హితః| సుబోధమన్యత్|| 4||
Adhikarana kavalagaNDUShayordhAraNavidhiH mAtrA dhAraNAvadhishca (5) · Śloka 5
అథ నివాతే సాతపే సుఖోపవిష్టస్తన్మనాః స్విన్నమృదితగలకపోలలలాటదేశో వరమధ్యావరాం క్రమాద్వక్త్రార్ధత్రిభాగచతుర్భాగపూరణీం ద్రవమాత్రాం కల్కం వా కోలప్రమాణం కించిదున్నమితాస్యోఽనభ్యవహరన్ ధారయేత్| కవలే తు పర్యాయేణ కపోలౌ కంఠం చ సంచారయేత్| అయమేవ చ కవలగండూషయోర్విశేషః| ముఖే సంచార్యతే యా తు సా మాత్రా కవలః స్మృతః| అసంచారా తు యా మాత్రా స గండూషః ప్రకీర్తితః| పునశ్చాస్య స్వేదమర్దనాన్యాచరేత్| ఏవముత్క్లిష్టః కఫో వక్త్రం ప్రతిపద్యతే| తావచ్చ ధార్యో యావత్ కఫపూర్ణకపోలతా స్రవద్ఘ్రాణనేత్రతా భేషజస్య వానుపహతిః కఫేన| ఏవం త్రీన్ పంచ సప్త వా గండూషాన్ ధారయేత్| యావద్వా సమ్యగ్ధూమపీతలింగోత్పత్తిః||5||
अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्| कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्| अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः| मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः| असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः| पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्| एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते| तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन| एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्| यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||
🔊 Audio coming soon
తస్య గండూషస్య మాత్రార్ధముఖపూరణీ వరా శ్రేష్ఠా| త్రిభాగముఖపూరణీ మధ్యా| చతుర్భాగముఖపూరణీ అవరా| ఇతి ద్రవమానం| కల్కస్య కోలమాత్రా| కోలం తోలకం| బదరమాత్రమేవ వా అయమేవాసంచారసంచారకృతో గండూషకవలయోర్విశేషోఽన్యత్సదృశం| ముఖేత్యాది సుబోధం|| 5||
Adhikarana yogAyogAtiyogalakShaNAni cikitsAtideshashca (6) · Śloka 6
తస్య స్వాస్థ్యేన యోగం జాడ్యరసాజ్ఞానారుచిప్రసేకోపలేపైరయోగం, ముఖశోషపాకక్లమారుచిహృదయద్రవస్వరసాదకర్ణనాదైరతియోగముపలక్షయేత్| తేషాం యథాస్వం ప్రతికుర్వీత||6||
तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्| तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చ ధూమవత్ సమ్యగ్యోగలక్షణం| జాడ్యాదీన్యయోగాతియోగలక్షణమితి| ఏషు జాద్యాదిష్వాత్మీయాం చికిత్సాం కుర్యాత్|| 6||
Adhikarana pratisAraNaBedAH dravya~jcapratisAraNArhAH vyAdhayaH atiyogalakShaNam (7) · Śloka 7
ప్రతిసారణం తు త్రివిధం| గండూషోదితానాం ద్రవ్యాణాం రసక్రియా కల్కశ్చర్ణూశ్చ| తదభిష్యందాధిమంథగలశుండికాదిషు యుక్త్యా ప్రయోజ్యం| అతిప్రతిసారణాదూషాప్లోషదాహక్లేదశోషాదయో భవంతి||7||
प्रतिसारणं तु त्रिविधम्| गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च| तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्| अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
గండూషోక్తానాం ద్రవ్యాణాం రసక్రియాకల్కచూర్ణైస్త్రివిధం ప్రతిసారణముచ్యతే| తచ్చ ప్రతిసారణమభిష్యందాధిమంథగలశుండికాదిషు యథోయోగముపయోజ్యం| ప్రతిసారణాతియోగాదూషాదయో భవంతి| స్వేదారతిమాన్ దాహ ఊషః|| 7||
Adhikarana mukhAlepavidhiH (8) · Śloka 8
ముఖాలేపోఽపి త్రివిధో దోషఘ్నో విషఘ్నో వర్ణ్యశ్చ| త్రిప్రమాణశ్చతుర్భాగత్రిభాగార్ధాంగులోత్సేధః| న చాలిప్తముఖోఽతిభాష్యహాస్యక్రోధశోకరోదనఖాదనాగ్యాతపదివాస్వప్నాన్ సేవేత| కండూత్వక్శోషపీనసదృష్ట్యుపఘాత భయాత్| న చ శుష్యన్నుపేక్షితవ్యః| శుష్కో హి ఛవిం దూషయతి| తమార్ద్రయిత్వాపనయేత్| ఆలోపాంతే చ ముఖమభ్యజ్యాత్||8||
मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः| न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत| कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्| न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः| शुष्को हि छविं दूषयति| तमार्द्रयित्वापनयेत्| आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||
🔊 Audio coming soon
దోషఘ్నాదిభేదేన త్రివిధో ముఖాలేపః| తస్య చ ద్వివిధం ప్రమాణం| అంగులచతుర్భాగోత్సేధోఽంగులద్విభాగోత్సేధోఽర్ధాంగులోత్సేధశ్చ| ఉత్సేధో ఘనత్వం| ఆలిప్తముఖస్తత్కాలమతిభాష్యాదీన్ న సేవేత| కండ్వాదిరోగభయాత్| సుబోధం|| 8||
Adhikarana muKAlepAnarhAH samyakprayuktamuKAlepaPala~jca (9) · Śloka 9
న తు యోజ్యో రాత్రిజాగరితాజీర్ణదత్తనస్యారుచిహనుగ్రహప్రతిశ్యాయినాం| సమ్యక్ప్రయుక్తశ్చాకాలవలీపలితతిమిరవ్యంగతిలకాదీన్ ప్రశమయతి| స్వస్థస్య తు దృప్టిబలం పుండరీకకాంతవక్త్రతాంచ కరోతి||9||
न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्| सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति| स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||
🔊 Audio coming soon
న తు ముఖాలేపో రాత్రైజాగరితాదిషు యోజ్యః| స చ సమ్యక్ప్రయుక్తః సన్ అకాలపలితాదీన్ నాశయతి|| 9||
Adhikarana mUrdhatailaBedAH prayojyavyAdhayashca (10) · Śloka 10
మూర్ధతైలం పునశ్చతుర్ధా భిద్యతే-అభ్యంగః పరిషేకః పిచుర్బస్తిరితి| యథోత్తరం తే బలినః| తత్రాభ్యంగో రూక్షకండూమలాదిషు ప్రయుజ్యతే| పరిషేకత్వరూ~ంషికాశిరస్తోదదాహపాకవ్రణేషు| కేశశాతస్ఫుటనధూపననేత్రస్తంభేషు పిచుః| బస్తిస్తు ప్రసుప్త్యర్దితరాత్రిజాగరితనాసాస్యశోషతిమిరవాక్సంగేషు చాతిదారుణేషు| తేష్వభ్యంగాదయః ప్రసిద్ధస్వరూపాః||10||
मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति| यथोत्तरं ते बलिनः| तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते| परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु| केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः| बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु| तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||
🔊 Audio coming soon
శిరసి యత్తైలం దీయతే తన్మూర్ధతైలముచ్యతే| తస్యాభ్యంగాదిభేదేన చతుర్విధత్వం| పిచుః కార్పాసమయః|| 10||
Adhikarana shirobastividhiH (11) · Śloka 11
శిరోబస్తివిధిస్తు బస్తిం సుమృదితం ద్విముఖం శిరఃప్రమాణమాకర్ణప్రవేశం ద్వాదశాంగులవిస్తారం కుర్యాత్| అథ శుద్ధతనోః సాయం రాత్రౌ వా స్వభ్యక్తస్విన్నస్య జానుసమసోపాశ్రయాసనోపవిష్టస్య కేశాంతే శ్లక్ష్ణం త్ర్యంగులం సుసూక్ష్మేణ మాషపిష్టేన సద్యః సుఖాంబుమృదితేనోభయతః ప్రదిగ్ధం వస్త్రపట్టం బధ్నీయాత్| తతస్తస్యోపరి సంధాయ బస్తిమాకర్ణం బస్తిమూలం చ దృఢమవలీకం సమంచైలవేణికయా బధ్వా పునర్మాషపిష్టేనాపరిస్రావి కృత్వా యథావ్యాధిదోషదూష్యహితం సిద్ధమన్యతమం స్నేహం సుసుఖోష్ణమాసేచయేద్యావత్ కేశభూమేరుపర్యంగులం| తావచ్చ ధార్యో యావత్ కర్ణముఖనాసాస్రుతిర్వేదనోపశమో వా భవతి| విశేషతో వాతజేషు వికారేషు దశ మాత్రాసహస్రాణి| పిత్తరక్తజేష్వష్టౌ| షట్ కఫజేషు| సహస్రమరోగకర్మణి| తతోఽపనీతే స్నేహే విముచ్య బస్తిం శిరసః స్కంధగ్రీవాపృష్ఠలలాటాదీన్యనుసుఖం మర్దయేత్| ఉష్ణాంబునా స్నాతం చ యథార్హం భోజయేత్| స్నేహోక్తం చాస్యాచారమాదిశేత| ఏవం త్రీణి పంచ సప్త వా దినాని యోజయేదితి||11||
शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्| अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्| तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति| विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि| पित्तरक्तजेष्वष्टौ| षट् कफजेषु| सहस्रमरोगकर्मणि| ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्| उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्| स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत| एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||
🔊 Audio coming soon
శిరోబస్తిరిత్యాది| ద్విముఖమిత్యేకేన ముఖేన శిరః ప్రవిశతి ద్వితీయేన స్నేహం విభర్తి| కేశానామంతే మాషకల్కేన లిప్తం వస్త్రపటం బధ్వా తస్యోపరి చర్మపటం బస్త్యాఖ్యం యోజయేత్| చైలవేణీ వస్త్రపట్టికా| సుబోధమన్యత్|| 11||
Adhikarana mUrdhatailaguNAH (12) · Śloka 12
భవతి చాత్ర- తత్రాభ్యంగః ప్రయోక్తవ్యో రౌక్ష్యకండూమలాదిషు| అరూ~ంషికాశిరస్తోదదాహపాకవ్రణేషు చ| పరిషేకః పిచుః కేశశాతస్ఫుటనధూపనే| నేత్రస్తంభే చ బస్తిస్తు ప్రసుప్త్యర్దితజాగరే| నాసాస్యశోషే తిమిరే శిరోరోగే చ దారుణే| కచశతనసితత్వపింజరత్వం పరిపుటనం శిరసః సమీరరోగాన్| జయతి జనయతీంద్రియప్రసాదం స్వరహనుమూర్ధబలం చ మూర్ధతైలం||12||
भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु| अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च| परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने| नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे| कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్రేతి తంత్రరీతిః| తత్రేత్యాది సుబోధం|| 12||
Adhikarana karNapUraNavidhiH (13) · Śloka 13
ధారయేత్పూరణం కర్ణే కర్ణమూలం విమర్దయన్| రుజః స్యాన్మార్దవం యావన్మాత్రాశతమవేదనే||13||
धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||
🔊 Audio coming soon
కర్ణే పూరణం ధారయేదాతురో యావద్రుజో మార్దవం స్యాత్| స్వస్థావృత్తే మాత్రాశతం|| 13||
Adhikarana mAtrAlakShaNam (14-15) · Śloka 15
యావత్ పర్యేతి హస్తాగ్రం దక్షిణం జానుమండలం| నిమేషోన్మేషకాలేన సమం మాత్రా తు సా స్మృతా||14|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే గండూషాదివిధిర్నామైకత్రింశోఽధ్యాయః||15||
यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
నిమోషోన్మేషేణ సహ యావద్దక్షిణం జానుమండలే హస్తాగ్రం పర్యేతి ఆవృత్త్యా గచ్ఛతి తావత్కాలో మాత్రా|| 14|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ఏకత్రింశోఽధ్యాయః