Adhikarana atha jalaukovidhirnAma pa~jcatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો જલૌકોવિધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो जलौकोविधं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે યાન્યનુશસ્ત્રાણ્યુક્તાનિ તેષુ તુ પ્રધાનં જલૌકસોઽતસ્તન્નિર્ણયાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ || ૧ ||
Adhikarana jalaukasAmadhikAraH (2) · Śloka 2
નૃપાઢ્યભીરુસુકુમારબાલસ્થવિરનારીણામસૃગ્વિસ્રાવણાય જલૌકસો યોજયેત્||૨||
नृपाढ्यभीरुसुकुमारबालस्थविरनारीणामसृग्विस्रावणाय जलौकसो योजयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
નૃપાઢ્ય ઇત્યાદિ | નૃપાદીનાં દુઃખસહિષ્ણુત્વાદસૃગ્વિસ્રાવણાય જલૌકસો યોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ || ૨ ||
Adhikarana jalaukasAM saviShanirviShaBedAH saviShajalaukAdaMshe vyApadastatra cikitsAsUtra~jca (3) · Śloka 3
તાસ્તુ દ્વિવિધાઃ સવિષા નિર્વિષાશ્ચ| તત્ર દુષ્ટામ્બુસર્પમણ્ડૂકમત્સ્યાદિશવકોથમૂત્રપુરીષજા રક્તશ્વેતાતિકૃષ્ણતનુસ્થૂલચપલપિચ્છિલાઃ સ્થૂલમધ્યરોમશાઃ શક્રાયુધવદ્વિચિત્રોર્ધ્વરાજીચિતા વા સવિષાઃ| તદ્દંશાદ્દાહશોફપાકકણ્ડૂપિટકાવિસર્પજ્વરમૂર્છાશ્વિત્રોત્પત્તિઃ| તત્ર વિષપિત્તરક્તહરાં ક્રિયાં કુર્વીત| પદ્મોત્પલસૌગન્ધિકાદિસુગન્ધિ વિમલવિપુલસલિલશૈવાલજાઃ શૈવાલશ્યાવા નીલોર્ધ્વરાજયો વૃત્તાશ્ચ નિર્વિષાઃ||૩||
तास्तु द्विविधाः सविषा निर्विषाश्च| तत्र दुष्टाम्बुसर्पमण्डूकमत्स्यादिशवकोथमूत्रपुरीषजा रक्तश्वेतातिकृष्णतनुस्थूलचपलपिच्छिलाः स्थूलमध्यरोमशाः शक्रायुधवद्विचित्रोर्ध्वराजीचिता वा सविषाः| तद्दंशाद्दाहशोफपाककण्डूपिटकाविसर्पज्वरमूर्छाश्वित्रोत्पत्तिः| तत्र विषपित्तरक्तहरां क्रियां कुर्वीत| पद्मोत्पलसौगन्धिकादिसुगन्धि विमलविपुलसलिलशैवालजाः शैवालश्यावा नीलोर्ध्वराजयो वृत्ताश्च निर्विषाः||३||
🔊 Audio coming soon
તાશ્ચ દુષ્ટામ્બૂદ્ભવાદિલક્ષણયુક્તાઃ સવિષા ઇતિ વર્જ્યાઃ | યતસ્તદ્દમ્શાહાદ્યુત્પત્તિઃ | તત્રાજ્ઞાનાદ્દાહાદિષુ વિષાદિહરાં ક્રિયાં કુર્વીત | પદ્મસૌગન્ધ્યાદિયુક્તા નિર્વિષાઃ || ૩ ||
Adhikarana jalaukAvarNanaM tatpramANali~ggaBedena prayogaBedaH (4) · Śloka 4
સર્વાસાં ચ પરં પ્રમાણમષ્ટાદશાઙ્ગુલાનિ| તત્ર ચતુઃપઞ્ચષડઙ્ગુલાઃ નૃષુ યોજયેત્| ગજવાજિષ્વપરાઃ| તાઃ સુકુમારસ્તનુત્વચોઽલ્પશિરસ્કા બૃહદધરકાયાશ્ચ સ્ત્રિયઃ| વિપરીતાઃ પુમાંસોઽર્ધચન્દ્રાકૃતિપુરોવૃત્તાશ્ચ| તત્ર બહુદોષેષુ ચિરોત્થિતેષુ ચામયેષુ પુમાંસો યોજયિતવ્યાઃ| સ્ત્રિયો વિપરીતેષુ જલૌકસસ્ત્વાર્દ્રચર્માદ્યુપાયૈર્ગૃહીત્વા સુરભિપઙ્ક ગર્ભે નવે ઘટે સ્થાપયેત્| શૃઙ્ગાટકકશેરુકશાલૂકશૈવાલમૃણાલવલ્લૂરમૃત્સ્નાપુષ્કરબીજચૂર્ણં સ્વાદુશીતં સ્વચ્છં ચ તોયમન્નપાનાર્થે તાભ્યો દદ્યાત્| લાલાદિકોથપરિહારાર્થમેવં ચ ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં પૂર્વમન્નપાનમપનીયાન્યત્પ્રક્ષિપેત્| પઞ્ચાહાચ્ચ તદ્વિધ એવ ઘટાન્તરે તાઃ સઞ્ચારયેત્| તાસાં તુ દુષ્ટશોણિતાસમ્યગ્વમનાત્પ્રતતપાતનાચ્ચ મૂર્ચ્છા ભવતિ| તાસામમ્ભોભિઃ પૂર્ણભાજનસ્થાનામચેષ્ટયાઽઽહારાનભિલાષેણ ચ જ્ઞાત્વા તા વિવર્જયેત્|૪|
सर्वासां च परं प्रमाणमष्टादशाङ्गुलानि| तत्र चतुःपञ्चषडङ्गुलाः नृषु योजयेत्| गजवाजिष्वपराः| ताः सुकुमारस्तनुत्वचोऽल्पशिरस्का बृहदधरकायाश्च स्त्रियः| विपरीताः पुमांसोऽर्धचन्द्राकृतिपुरोवृत्ताश्च| तत्र बहुदोषेषु चिरोत्थितेषु चामयेषु पुमांसो योजयितव्याः| स्त्रियो विपरीतेषु जलौकसस्त्वार्द्रचर्माद्युपायैर्गृहीत्वा सुरभिपङ्क गर्भे नवे ग़टे स्थापयेत्| शृङ्गाटककशेरुकशालूकशैवालमृणालवल्लूरमृत्स्नापुष्करबीजचूर्णं स्वादुशीतं स्वच्छं च तोयमन्नपानार्थे ताभ्यो दद्यात्| लालादिकोथपरिहारार्थमेवं च त्र्यहात्त्र्यहादूर्ध्वं पूर्वमन्नपानमपनीयान्यत्प्रक्षिपेत्| पञ्चाहाच्च तद्विध एव ग़टान्तरे ताः सञ्चारयेत्| तासां तु दुष्टशोणितासम्यग्वमनात्प्रततपातनाच्च मूर्च्छा भवति| तासामम्भोभिः पूर्णभाजनस्थानामचेष्टयाऽऽहारानभिलाषेण च ज्ञात्वा ता विवर्जयेत्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jalaukAvacaraNavidhiH (4) · Śloka 4
ઇતરાસ્તુ હરિદ્રાસર્ષપકલ્કામ્ભસિ મુક્તપુરીષા અવન્તિસોમે તક્રે વા પુનરાશ્વાસિતા જલે સુખોપવિષ્ટસ્ય સંવિષ્ટસ્ય વા મૃદ્ગોમયચૂર્ણાભ્યામનુસુખં વિરૂક્ષ્ય દંશદેશં યોજયેત્| અલગન્તીષુ ક્ષીરઘૃતનવનીતરુધિરાન્ય- તમબિન્દૂન્ ન્યસેત્ પ્રચ્છેદ્વા| અશ્વખુરવચ્ચ વક્ત્રં નિવેશ્યોન્નતસ્કન્ધા દશન્તિ યદા ચ શિશુવચ્છ્વસન્ત્યો શિરઃસ્પન્દોર્મિવેગૈઃ પિબન્તિ તદા મૃદુવાસસા પ્રચ્છાદયેત્| સેચયેચ્ચામ્ભસાલ્પાલ્પમ્| યથા ચ હંસઃ ક્ષીરોદકાત્ ક્ષીરમાદત્તે તદ્વદુત્ક્લિષ્ટે રક્તે જલૌકાઃ પ્રાક્ દુષ્ટમસૃક્| યદા ચ તદ્દંશે તોદઃ કણ્ડૂર્વા તદા શુદ્ધરક્તરક્ષણાર્થમપનયેત્| લૌલ્યાચ્ચ દંશમમુઞ્ચન્ત્યાઃ ક્ષૌદ્રં લવણચૂર્ણં વા મુખે દદ્યાત્||૪||
इतरास्तु हरिद्रासर्षपकल्काम्भसि मुक्तपुरीषा अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनराश्वासिता जले सुख़ोपविष्टस्य संविष्टस्य वा मृद्गोमयचूर्णाभ्यामनुसुख़ं विरूक्ष्य दंशदेशं योजयेत्| अलगन्तीषु क्षीरग़ृतनवनीतरुधिरान्य- तमबिन्दून् न्यसेत् प्रच्छेद्वा| अश्वख़ुरवच्च वक्त्रं निवेश्योन्नतस्कन्धा दशन्ति यदा च शिशुवच्छ्वसन्त्यो शिरःस्पन्दोर्मिवेगैः पिबन्ति तदा मृदुवाससा प्रच्छादयेत्| सेचयेच्चाम्भसाल्पाल्पम्| यथा च हंसः क्षीरोदकात् क्षीरमादत्ते तद्वदुत्क्लिष्टे रक्ते जलौकाः प्राक् दुष्टमसृक्| यदा च तद्दंशे तोदः कण्डूर्वा तदा शुद्धरक्तरक्षणार्थमपनयेत्| लौल्याच्च दंशममुञ्चन्त्याः क्षौद्रं लवणचूर्णं वा मुख़े दद्यात्||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાસામિત્યાદિ સુબોધમ્ | ગજવાજિષ્વતિ પ્રાસઙ્ગિકમ્ | તાસુ ચ મધ્યે સુકુમારત્વાદિયુક્તાઃ સ્ત્રિયઃ | તદ્વિપરીતાઃ પુર્વકાયે બૃહન્તશ્ચ પુમાંસઃ | પ્રતતપાતનં સતતં રક્તપાનાય યોજનમ્ | સુબોધમન્યત્ || ૪ ||
Adhikarana jalaukApAtanottaraM jalaukAyAH vAmadeshatatsthAnasyopacAraH (5) · Śloka 5
પતિતાં તુ તણ્ડુલકણ્ડનોપદિગ્ધગાત્રાં તૈલલવણાભ્યક્તમુખીં આપુચ્છાદામુખમનુલોમં શનૈઃ પીડયન્ સમ્યગ્વામયેત્| તતઃ પૂર્વવત્સન્નિદધ્યાત્| સપ્તરાત્રં ચ તાઃ પુનર્ન પાતયેત્| અશુદ્ધે તુ રક્તે મધુના ગુડેન વા દંશાત્કિઞ્ચિદ્વિઘટ્ટયન્ સ્રાવયેત્| સ્રુતરક્તસ્ય ચ સદ્યો દંશં શીતાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય સર્પિઃ પિચુનાવગુણ્ઠયેત્| સ્થિતરક્તં ચોત્ક્લિષ્ટશોણિતશેષપ્રસાદનાય કષાયમધુરશિશિરૈઃ સઘૃતૈઃ પ્રદેહૈઃ પ્રદિહ્યાત્||૫||
पतितां तु तण्डुलकण्डनोपदिग्धगात्रां तैललवणाभ्यक्तमुख़ीं आपुच्छादामुख़मनुलोमं शनैः पीडयन् सम्यग्वामयेत्| ततः पूर्ववत्सन्निदध्यात्| सप्तरात्रं च ताः पुनर्न पातयेत्| अशुद्धे तु रक्ते मधुना गुडेन वा दंशात्किञ्चिद्विग़ट्टयन् स्रावयेत्| स्रुतरक्तस्य च सद्यो दंशं शीताभिरद्भिः प्रक्षाल्य सर्पिः पिचुनावगुण्ठयेत्| स्थितरक्तं चोत्क्लिष्टशोणितशेषप्रसादनाय कषायमधुरशिशिरैः सग़ृतैः प्रदेहैः प्रदिह्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
તણ્ડુલકણ્ડનં તણ્ડુલત્વક્ચૂર્ણમ્ | અશુદ્ધરક્તે વ્રણાદ્ દૃશ્યમાને મધુના ગુડેન વા કિઞ્ચિચ્છલયન્ વ્રણે સ્રાવયેત્ | સ્થિતરક્તમવહદ્રક્તમ્ || ૫ ||
Adhikarana yogAdilakShaNaM sirAvyadhavat (6) · Śloka 6
તત્ર યોગાદીન્ સિરાવ્યધવદુપલક્ષયેત્| પ્રતિકુર્વીત ચ|૬|
तत्र योगादीन् सिराव्यधवदुपलक्षयेत्| प्रतिकुर्वीत च|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTaraktApagamalakShaNaM Pala~jca (6) · Śloka 6
દુષ્ટરક્તાપગમાત્ શ્વયથુશૈથિલ્યં દાહારાગશૂલોપમશ્ચ|૬|
दुष्टरक्तापगमात् श्वयथुशैथिल्यं दाहारागशूलोपमश्च|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktanirharaNe alAbuGaTikAshRu~ggANAmadhikAravisheShanirdeshaH (6) · Śloka 6
રક્તં પિત્તેન દુષ્ટમલાબુઘટિકાભ્યાં ન નિર્હરેદગ્નિસંયોગાદ્વાતકફાભ્યાં ચ દુષ્ટં નિર્હરેત્| તથા કફેન ન શૃઙ્ગેણ સ્કન્નત્વાત્| વાતપિત્તાભ્યાં તુ દુષ્ટં નિર્હરેત્| અથ પ્રચ્છાદ્યાઙ્ગં તનુવસ્ત્રપટલાવનદ્ધપ્રાન્તેન શૃઙ્ગેણ ચૂષેત્| તથા પ્રદીપ્તપિચુગર્ભાભ્યામલાબુઘટિકાભ્યામિતિ||૬||
रक्तं पित्तेन दुष्टमलाबुग़टिकाभ्यां न निर्हरेदग्निसंयोगाद्वातकफाभ्यां च दुष्टं निर्हरेत्| तथा कफेन न शृङ्गेण स्कन्नत्वात्| वातपित्ताभ्यां तु दुष्टं निर्हरेत्| अथ प्रच्छाद्याङ्गं तनुवस्त्रपटलावनद्धप्रान्तेन शृङ्गेण चूषेत्| तथा प्रदीप्तपिचुगर्भाभ्यामलाबुग़टिकाभ्यामिति||६||
🔊 Audio coming soon
યોગાતિયોગાયોગાન્ સિરાવ્યધવદત્રાપિ લક્ષયેત્ | તદ્વદેવ ચ ચિકિત્સેત્ | કફેન દુષ્ટમલાબુઘટિકાભ્યાં નિર્હરેત્ | રક્તસ્ય સ્કન્નત્વાત્ તયોશ્ચાગ્નિસંયોગાત્ | શેષં વ્યાખ્યાસમમ્ || ૬ ||
Adhikarana pracCAnavidhiH (7) · Śloka 7
ભવતિ ચાત્ર- ગાત્રં બધ્વોપરિદૃઢં રજ્જ્વા પટ્ટેન વા સમમ્| સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિમર્માણિ ત્યજન્ પ્રચ્છાનમાચરેત્| અધોદેશપ્રવિસૃતૈઃ પદૈરુપરિગામિભિઃ| ન ગાઢઘનતિર્યગ્ભિર્ન પદે પદમાચરેત્|૭|
भवति चात्र- गात्रं बध्वोपरिदृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्| स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन् प्रच्छानमाचरेत्| अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः| न गाढग़नतिर्यग्भिर्न पदे पदमाचरेत्|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAsataH pracCAnashRu~ggAdyupayoganirdeshaH (7) · Śloka 7
પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં સુપ્તં શૃઙ્ગાદિભિર્હરેત્| ગ્રથિતં તુ જલૌકોભિરસૃગ્વ્યાપિ સિરાવ્યધૈઃ| પ્રચ્છાનં પિણ્ડિતે વાસ્યાદવગાઢે જલૌકસઃ| ત્વક્સ્થેઽલાબુઘટીશૃઙ્ગં સિરૈવ વ્યાપકેઽસૃજિ| વાતાદિધામ વા શૃઙ્ગજલૌકોઽલાબુભિઃ ક્રમાત્||૭||
प्रच्छानेनैकदेशस्थं सुप्तं शृङ्गादिभिर्हरेत्| ग्रथितं तु जलौकोभिरसृग्व्यापि सिराव्यधैः| प्रच्छानं पिण्डिते वास्यादवगाढे जलौकसः| त्वक्स्थेऽलाबुग़टीशृङ्गं सिरैव व्यापकेऽसृजि| वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोऽलाबुभिः क्रमात्||७||
🔊 Audio coming soon
ગાત્રમિત્યાદિ સુબોધમ્ | ગ્રથિતં સંહતમ્ | અથવા વાતધામ્ન્યધરકાયે શૃઙ્ગેણ | પિત્તધામ્નિ મધ્યકાયે જલૌકોભિઃ | પૂર્વકાયે કફધામ્ન્યલાબુનેતિ ક્રમાર્થઃ || ૭ ||
Adhikarana upadravopashamanaprakAraH (8-9) · Śloka 9
સ્રુતાસૃજઃ પ્રદેહાદ્યઃ શીતૈઃ સ્યાદ્વાયુકોપતઃ| સતોદકણ્ડૂઃ શોફસ્તં સર્પિષોષ્ણેન સેચયેત્||૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને જલૌકોવિધિર્નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૯||
स्रुतासृजः प्रदेहाद्यः शीतैः स्याद्वायुकोपतः| सतोदकण्डूः शोफस्तं सर्पिषोष्णेन सेचयेत्||८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकोविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
સ્રુતાસૃજઃ પુરુષસ્ય શીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકાદિભિર્વાયુકોપાત્ કદાચિત્ સતોદકણ્ડૂઃ શોફઃ સ્યાત્ | તં શોફમુષ્ણેન સર્પિષા સેચયેદિતિ | ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ