Adhikarana atha jalaukovidhirnAma pa~jcatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō jalaukōvidhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो जलौकोविधं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
pūrvasminnadhyāyē yānyanuśastrāṇyuktāni tēṣu tu pradhānaṁ jalaukasō'tastannirṇayārthamadhyāyārambhaḥ || 1 ||
Adhikarana jalaukasAmadhikAraH (2) · Śloka 2
nr̥pāḍhyabhīrusukumārabālasthaviranārīṇāmasr̥gvisrāvaṇāya jalaukasō yōjayēt||2||
नृपाढ्यभीरुसुकुमारबालस्थविरनारीणामसृग्विस्रावणाय जलौकसो योजयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
nr̥pāḍhya ityādi | nr̥pādīnāṁ duḥkhasahiṣṇutvādasr̥gvisrāvaṇāya jalaukasō yōjayēditi sambandhaḥ || 2 ||
Adhikarana jalaukasAM saviShanirviShaBedAH saviShajalaukAdaMshe vyApadastatra cikitsAsUtra~jca (3) · Śloka 3
tāstu dvividhāḥ saviṣā nirviṣāśca| tatra duṣṭāmbusarpamaṇḍūkamatsyādiśavakōthamūtrapurīṣajā raktaśvētātikr̥ṣṇatanusthūlacapalapicchilāḥ sthūlamadhyarōmaśāḥ śakrāyudhavadvicitrōrdhvarājīcitā vā saviṣāḥ| taddaṁśāddāhaśōphapākakaṇḍūpiṭakāvisarpajvaramūrchāśvitrōtpattiḥ| tatra viṣapittaraktaharāṁ kriyāṁ kurvīta| padmōtpalasaugandhikādisugandhi vimalavipulasalilaśaivālajāḥ śaivālaśyāvā nīlōrdhvarājayō vr̥ttāśca nirviṣāḥ||3||
तास्तु द्विविधाः सविषा निर्विषाश्च| तत्र दुष्टाम्बुसर्पमण्डूकमत्स्यादिशवकोथमूत्रपुरीषजा रक्तश्वेतातिकृष्णतनुस्थूलचपलपिच्छिलाः स्थूलमध्यरोमशाः शक्रायुधवद्विचित्रोर्ध्वराजीचिता वा सविषाः| तद्दंशाद्दाहशोफपाककण्डूपिटकाविसर्पज्वरमूर्छाश्वित्रोत्पत्तिः| तत्र विषपित्तरक्तहरां क्रियां कुर्वीत| पद्मोत्पलसौगन्धिकादिसुगन्धि विमलविपुलसलिलशैवालजाः शैवालश्यावा नीलोर्ध्वराजयो वृत्ताश्च निर्विषाः||३||
🔊 Audio coming soon
tāśca duṣṭāmbūdbhavādilakṣaṇayuktāḥ saviṣā iti varjyāḥ | yatastaddamśāhādyutpattiḥ | tatrājñānāddāhādiṣu viṣādiharāṁ kriyāṁ kurvīta | padmasaugandhyādiyuktā nirviṣāḥ || 3 ||
Adhikarana jalaukAvarNanaM tatpramANali~ggaBedena prayogaBedaH (4) · Śloka 4
sarvāsāṁ ca paraṁ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni| tatra catuḥpañcaṣaḍaṅgulāḥ nr̥ṣu yōjayēt| gajavājiṣvaparāḥ| tāḥ sukumārastanutvacō'lpaśiraskā br̥hadadharakāyāśca striyaḥ| viparītāḥ pumāṁsō'rdhacandrākr̥tipurōvr̥ttāśca| tatra bahudōṣēṣu cirōtthitēṣu cāmayēṣu pumāṁsō yōjayitavyāḥ| striyō viparītēṣu jalaukasastvārdracarmādyupāyairgr̥hītvā surabhipaṅka garbhē navē ghaṭē sthāpayēt| śr̥ṅgāṭakakaśērukaśālūkaśaivālamr̥ṇālavallūramr̥tsnāpuṣkarabījacūrṇaṁ svāduśītaṁ svacchaṁ ca tōyamannapānārthē tābhyō dadyāt| lālādikōthaparihārārthamēvaṁ ca tryahāttryahādūrdhvaṁ pūrvamannapānamapanīyānyatprakṣipēt| pañcāhācca tadvidha ēva ghaṭāntarē tāḥ sañcārayēt| tāsāṁ tu duṣṭaśōṇitāsamyagvamanātpratatapātanācca mūrcchā bhavati| tāsāmambhōbhiḥ pūrṇabhājanasthānāmacēṣṭayā''hārānabhilāṣēṇa ca jñātvā tā vivarjayēt|4|
सर्वासां च परं प्रमाणमष्टादशाङ्गुलानि| तत्र चतुःपञ्चषडङ्गुलाः नृषु योजयेत्| गजवाजिष्वपराः| ताः सुकुमारस्तनुत्वचोऽल्पशिरस्का बृहदधरकायाश्च स्त्रियः| विपरीताः पुमांसोऽर्धचन्द्राकृतिपुरोवृत्ताश्च| तत्र बहुदोषेषु चिरोत्थितेषु चामयेषु पुमांसो योजयितव्याः| स्त्रियो विपरीतेषु जलौकसस्त्वार्द्रचर्माद्युपायैर्गृहीत्वा सुरभिपङ्क गर्भे नवे ग़टे स्थापयेत्| शृङ्गाटककशेरुकशालूकशैवालमृणालवल्लूरमृत्स्नापुष्करबीजचूर्णं स्वादुशीतं स्वच्छं च तोयमन्नपानार्थे ताभ्यो दद्यात्| लालादिकोथपरिहारार्थमेवं च त्र्यहात्त्र्यहादूर्ध्वं पूर्वमन्नपानमपनीयान्यत्प्रक्षिपेत्| पञ्चाहाच्च तद्विध एव ग़टान्तरे ताः सञ्चारयेत्| तासां तु दुष्टशोणितासम्यग्वमनात्प्रततपातनाच्च मूर्च्छा भवति| तासामम्भोभिः पूर्णभाजनस्थानामचेष्टयाऽऽहारानभिलाषेण च ज्ञात्वा ता विवर्जयेत्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jalaukAvacaraNavidhiH (4) · Śloka 4
itarāstu haridrāsarṣapakalkāmbhasi muktapurīṣā avantisōmē takrē vā punarāśvāsitā jalē sukhōpaviṣṭasya saṁviṣṭasya vā mr̥dgōmayacūrṇābhyāmanusukhaṁ virūkṣya daṁśadēśaṁ yōjayēt| alagantīṣu kṣīraghr̥tanavanītarudhirānya- tamabindūn nyasēt pracchēdvā| aśvakhuravacca vaktraṁ nivēśyōnnataskandhā daśanti yadā ca śiśuvacchvasantyō śiraḥspandōrmivēgaiḥ pibanti tadā mr̥duvāsasā pracchādayēt| sēcayēccāmbhasālpālpam| yathā ca haṁsaḥ kṣīrōdakāt kṣīramādattē tadvadutkliṣṭē raktē jalaukāḥ prāk duṣṭamasr̥k| yadā ca taddaṁśē tōdaḥ kaṇḍūrvā tadā śuddharaktarakṣaṇārthamapanayēt| laulyācca daṁśamamuñcantyāḥ kṣaudraṁ lavaṇacūrṇaṁ vā mukhē dadyāt||4||
इतरास्तु हरिद्रासर्षपकल्काम्भसि मुक्तपुरीषा अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनराश्वासिता जले सुख़ोपविष्टस्य संविष्टस्य वा मृद्गोमयचूर्णाभ्यामनुसुख़ं विरूक्ष्य दंशदेशं योजयेत्| अलगन्तीषु क्षीरग़ृतनवनीतरुधिरान्य- तमबिन्दून् न्यसेत् प्रच्छेद्वा| अश्वख़ुरवच्च वक्त्रं निवेश्योन्नतस्कन्धा दशन्ति यदा च शिशुवच्छ्वसन्त्यो शिरःस्पन्दोर्मिवेगैः पिबन्ति तदा मृदुवाससा प्रच्छादयेत्| सेचयेच्चाम्भसाल्पाल्पम्| यथा च हंसः क्षीरोदकात् क्षीरमादत्ते तद्वदुत्क्लिष्टे रक्ते जलौकाः प्राक् दुष्टमसृक्| यदा च तद्दंशे तोदः कण्डूर्वा तदा शुद्धरक्तरक्षणार्थमपनयेत्| लौल्याच्च दंशममुञ्चन्त्याः क्षौद्रं लवणचूर्णं वा मुख़े दद्यात्||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāsāmityādi subōdham | gajavājiṣvati prāsaṅgikam | tāsu ca madhyē sukumāratvādiyuktāḥ striyaḥ | tadviparītāḥ purvakāyē br̥hantaśca pumāṁsaḥ | pratatapātanaṁ satataṁ raktapānāya yōjanam | subōdhamanyat || 4 ||
Adhikarana jalaukApAtanottaraM jalaukAyAH vAmadeshatatsthAnasyopacAraH (5) · Śloka 5
patitāṁ tu taṇḍulakaṇḍanōpadigdhagātrāṁ tailalavaṇābhyaktamukhīṁ āpucchādāmukhamanulōmaṁ śanaiḥ pīḍayan samyagvāmayēt| tataḥ pūrvavatsannidadhyāt| saptarātraṁ ca tāḥ punarna pātayēt| aśuddhē tu raktē madhunā guḍēna vā daṁśātkiñcidvighaṭṭayan srāvayēt| srutaraktasya ca sadyō daṁśaṁ śītābhiradbhiḥ prakṣālya sarpiḥ picunāvaguṇṭhayēt| sthitaraktaṁ cōtkliṣṭaśōṇitaśēṣaprasādanāya kaṣāyamadhuraśiśiraiḥ saghr̥taiḥ pradēhaiḥ pradihyāt||5||
पतितां तु तण्डुलकण्डनोपदिग्धगात्रां तैललवणाभ्यक्तमुख़ीं आपुच्छादामुख़मनुलोमं शनैः पीडयन् सम्यग्वामयेत्| ततः पूर्ववत्सन्निदध्यात्| सप्तरात्रं च ताः पुनर्न पातयेत्| अशुद्धे तु रक्ते मधुना गुडेन वा दंशात्किञ्चिद्विग़ट्टयन् स्रावयेत्| स्रुतरक्तस्य च सद्यो दंशं शीताभिरद्भिः प्रक्षाल्य सर्पिः पिचुनावगुण्ठयेत्| स्थितरक्तं चोत्क्लिष्टशोणितशेषप्रसादनाय कषायमधुरशिशिरैः सग़ृतैः प्रदेहैः प्रदिह्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
taṇḍulakaṇḍanaṁ taṇḍulatvakcūrṇam | aśuddharaktē vraṇād dr̥śyamānē madhunā guḍēna vā kiñcicchalayan vraṇē srāvayēt | sthitaraktamavahadraktam || 5 ||
Adhikarana yogAdilakShaNaM sirAvyadhavat (6) · Śloka 6
tatra yōgādīn sirāvyadhavadupalakṣayēt| pratikurvīta ca|6|
तत्र योगादीन् सिराव्यधवदुपलक्षयेत्| प्रतिकुर्वीत च|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTaraktApagamalakShaNaM Pala~jca (6) · Śloka 6
duṣṭaraktāpagamāt śvayathuśaithilyaṁ dāhārāgaśūlōpamaśca|6|
दुष्टरक्तापगमात् श्वयथुशैथिल्यं दाहारागशूलोपमश्च|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktanirharaNe alAbuGaTikAshRu~ggANAmadhikAravisheShanirdeshaH (6) · Śloka 6
raktaṁ pittēna duṣṭamalābughaṭikābhyāṁ na nirharēdagnisaṁyōgādvātakaphābhyāṁ ca duṣṭaṁ nirharēt| tathā kaphēna na śr̥ṅgēṇa skannatvāt| vātapittābhyāṁ tu duṣṭaṁ nirharēt| atha pracchādyāṅgaṁ tanuvastrapaṭalāvanaddhaprāntēna śr̥ṅgēṇa cūṣēt| tathā pradīptapicugarbhābhyāmalābughaṭikābhyāmiti||6||
रक्तं पित्तेन दुष्टमलाबुग़टिकाभ्यां न निर्हरेदग्निसंयोगाद्वातकफाभ्यां च दुष्टं निर्हरेत्| तथा कफेन न शृङ्गेण स्कन्नत्वात्| वातपित्ताभ्यां तु दुष्टं निर्हरेत्| अथ प्रच्छाद्याङ्गं तनुवस्त्रपटलावनद्धप्रान्तेन शृङ्गेण चूषेत्| तथा प्रदीप्तपिचुगर्भाभ्यामलाबुग़टिकाभ्यामिति||६||
🔊 Audio coming soon
yōgātiyōgāyōgān sirāvyadhavadatrāpi lakṣayēt | tadvadēva ca cikitsēt | kaphēna duṣṭamalābughaṭikābhyāṁ nirharēt | raktasya skannatvāt tayōścāgnisaṁyōgāt | śēṣaṁ vyākhyāsamam || 6 ||
Adhikarana pracCAnavidhiH (7) · Śloka 7
bhavati cātra- gātraṁ badhvōparidr̥ḍhaṁ rajjvā paṭṭēna vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajan pracchānamācarēt| adhōdēśapravisr̥taiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna padē padamācarēt|7|
भवति चात्र- गात्रं बध्वोपरिदृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्| स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन् प्रच्छानमाचरेत्| अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः| न गाढग़नतिर्यग्भिर्न पदे पदमाचरेत्|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAsataH pracCAnashRu~ggAdyupayoganirdeshaH (7) · Śloka 7
pracchānēnaikadēśasthaṁ suptaṁ śr̥ṅgādibhirharēt| grathitaṁ tu jalaukōbhirasr̥gvyāpi sirāvyadhaiḥ| pracchānaṁ piṇḍitē vāsyādavagāḍhē jalaukasaḥ| tvaksthē'lābughaṭīśr̥ṅgaṁ siraiva vyāpakē'sr̥ji| vātādidhāma vā śr̥ṅgajalaukō'lābubhiḥ kramāt||7||
प्रच्छानेनैकदेशस्थं सुप्तं शृङ्गादिभिर्हरेत्| ग्रथितं तु जलौकोभिरसृग्व्यापि सिराव्यधैः| प्रच्छानं पिण्डिते वास्यादवगाढे जलौकसः| त्वक्स्थेऽलाबुग़टीशृङ्गं सिरैव व्यापकेऽसृजि| वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोऽलाबुभिः क्रमात्||७||
🔊 Audio coming soon
gātramityādi subōdham | grathitaṁ saṁhatam | athavā vātadhāmnyadharakāyē śr̥ṅgēṇa | pittadhāmni madhyakāyē jalaukōbhiḥ | pūrvakāyē kaphadhāmnyalābunēti kramārthaḥ || 7 ||
Adhikarana upadravopashamanaprakAraH (8-9) · Śloka 9
srutāsr̥jaḥ pradēhādyaḥ śītaiḥ syādvāyukōpataḥ| satōdakaṇḍūḥ śōphastaṁ sarpiṣōṣṇēna sēcayēt||8|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē jalaukōvidhirnāma pañcatriṁśō'dhyāyaḥ||9||
स्रुतासृजः प्रदेहाद्यः शीतैः स्याद्वायुकोपतः| सतोदकण्डूः शोफस्तं सर्पिषोष्णेन सेचयेत्||८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने जलौकोविधिर्नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
srutāsr̥jaḥ puruṣasya śītaiḥ pradēhapariṣēkādibhirvāyukōpāt kadācit satōdakaṇḍūḥ śōphaḥ syāt | taṁ śōphamuṣṇēna sarpiṣā sēcayēditi | iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē pañcatriṁśō'dhyāyaḥ