39. kṣārapākavidhiḥ

Adhikarana atha kShArapAkavidhirnAmaikonacatvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ ક્ષારપાકવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

યથૈવ ભેષજવિષયમતિક્રાન્તે વ્યાધૌ શસ્ત્રસ્યોપયોગસ્તથા ક્ષારાગ્ન્યોરપિ| અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana kShArasvarUpaM guNAH upayogashca (2) · Śloka 2

ક્ષારો હિ નાનૌષધસમવાયનિર્વૃત્તેઃ સર્વરસાધિષ્ઠાનં કટુ કલવણરસભૂયિષ્ઠસ્તીક્ષ્ણોષ્ણો દહનઃ પાચનો વિદારણો વિલાયનઃ શોધનો રોપણઃ કૃમ્યામમેદોવિષાપહઃ સર્વ શસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણાં ચ વરિષ્ઠશ્છેદનભેદનપાટનલેખનક રણાદ્યતશ્ચ સમ્બાધાવકાશજેષુ દુઃખાવચારણીયશસ્ત્રેષુ નાસાર્શોઽર્બુદાદિષુ શસ્ત્રેણ ચાસિધ્યત્સુ દુષ્ટવ્રણેષુ બહુશઃ પ્રકોપિષુ પ્રયુજ્યતે||૨||

અત્ર પ્રથમમેવ ક્ષારો હીત્યાદિના ક્ષારસ્વરૂપં કથયતિ| છેદનાદિકરણાત્ સર્વશસ્ત્રાણામનુશસ્ત્રાણાં ચ શ્રેષ્ઠઃ| સમ્બાધાવકાશજાઃ સઙ્કટપ્રદેશજાઃ વ્યાધયો યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે|| ૨||

Adhikarana kShAradvaividhyaM tayorviShayashca (3) · Śloka 3

સ દ્વિધા-બાહ્યાભ્યન્તરપરિમાર્જનભેદેન| તત્રાર્શોર્બુ દભગન્દરગ્રન્થિદુષ્ટવ્રણનાડીચર્મકીલવર્ત્મમુખરોગકુષ્ઠ કિલાસતિલકાલકાદિષુ બહિઃ પરિમાર્જનેન અન્તઃ પરિ માર્જનેન તુ ગુલ્મગરોદરાગ્નિસાદમલસઙ્ગશૂલાનાહાશ્મ રીશર્કરાદિષુ| સ યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યતે||૩||

તત્રાશોઽર્બુદાદિષુ બહિઃપરિમાર્જનં યદિહોચ્યતે| ગુલ્માદીનામન્તઃપરિમાર્જનં; તચ્ચ સ્વેષુ સ્વેષુ પ્રકારેષુ વક્ષ્યતે||૩||

Adhikarana kShArAnarhAH (4) · Śloka 4

ન તૂભયોઽપિ યોજ્યો ભીરુદુર્બલક્ષામવાતપિત્તાર્દિતજ્વ રાતિસારપાણ્ડુશિરોહૃદયરોગમેહાક્ષિપાકતિમિરારોચકા તુરકૃતવમનવિરેકર્તુમતીગર્ભિણ્યુદ્વૃત્તફલયોનિસર્વાઙ્ગ શૂલવિષમદ્યપીતેષુ| મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધિતણાસ્થિસેવની ધમનીગલનાભિનખાન્તરમુષ્કશેફસ્રોતસ્સ્વલ્પમાંસેષુ ચ દેશેષ્વક્ષ્ણોશ્ચાન્યત્ર વર્ત્મરોગાત્| તથાઽતિશીતોષ્ણવર્ષ દુર્દિનપ્રવાતેષુ ચ||૪||

ભીતાદિષુ નાન્તઃ પરિમાર્જનં નાપિ બહિઃપરિમાર્જનમ્| મર્મસિરાદિષુ તુ સમ્ભવાદ્બહિઃપરિમાર્જનસ્યૈવ પ્રતિષેધોઽન્યત્ર વર્ત્મરોગાત્| તત્ર ત્વક્ષ્ણોરપિ યોજ્યઃ| અતિશીતાદિષુ ચ કાલેષ્વલ્પયોગાદિભયાન્ન સેવ્યઃ|| ૪||

Adhikarana barhiHparimArjanakShAraBedAH (5) · Śloka 5

અથ બહિઃપરિમાર્જનસ્ત્રિવિધો મધ્યો મૃદુસ્તીક્ષ્ણશ્ચ|૫|

Adhikarana kShArapAkavidhiH (5) · Śloka 5

તસ્ય પાકવિધિઃ શરદિ શુચિરુપોષિતઃ શુક્લવાસાઃ પ્રશસ્તેઽહનિ પ્રશસ્તદેશજાતં મધ્યમવયસમનુપતં મહાન્તં કાલમુષ્કકં સુરાપલલસુમનોઽક્ષતાદિભિશ્ચતુર્દિશં બલિં કૃત્વા પ્રદક્ષિણં ચાભ્યર્ચ્યૈનમધિવાસયેત્| દૈવતેભ્યો નમસ્તેભ્યો નિવસન્તીહ યે શ્રિતાઃ| ગન્તુપર્હન્ત્યસંક્રુદ્ધાસ્ત્યક્ત્વેમં વાસસવ્યમ્| ભેષજાર્થં ગ્રહીષ્યામિ સર્વપ્રાણભૃતામિમમ્| વૃક્ષં ન લોભાન્ન ક્રોધાદ્ બ્રાહ્માણાર્થે વિશેષતઃ| અથાતરેદ્યુસ્તત્ર યદ્યદ્ભુતં વૈકૃતં વા કિઞ્ચિન્ન પશ્યેત્તતો યુગમાત્રમારુઢે સવિતરિ બ્રાહ્મણાન્વાચયિત્વા તં પાદપં પૂર્વાગ્રમુત્તરાગ્રં વા પાતયેત્| એવં ચ પારિભદ્રપલાશશવ કર્ણરાજવૃક્ષમહાવૃક્ષવૃક્ષકેન્દ્રવૃક્ષસ્ફોતસપ્તચ્છદનક્ત માલતિલ્વકકદલીબિભીતકાશ્વમારકપૂતીકચિત્ર કાર્કકાકજઙ્ઘાપામાર્ગાગ્નિમન્થાન્વસન્તોપસંગૃહીતાંશ્ચ યવાન્ સશૂકનાલાંશ્ચતસ્રશ્ચ કોશાતકીઃ સર્વાન્ સમૂલ ફલપત્રશાકાન્ ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા નાતિશુષ્કાન્ શિલાતલસ્થાન્ નિવાતે પૃથઙ્ નિચયીકૃત્ય મુષ્કક નિચયે ચ સુધાશર્કરાઃ પ્રક્ષિપ્ય તિલકુન્તલૈરાદીપયેત્| દગ્ધ્વા ચ શાન્તેઽગ્નૌ પૃથક્ સુધાશર્કરાભસ્મ કૃત્વે તરત્સર્વક્ષારદ્રોણમધિકમુષ્કકં સલિલપલસહસ્રેણ ગવા દિમૂત્રપલસહસ્રેણ ચાલોડ્ય મહતા વસ્ત્રેણ પરિસ્રા વયેત્| યાવદચ્છો રક્તસ્તીક્ષ્ણઃ પિચ્છિલશ્ચ જાતસ્તદા તં ક્ષારનિષ્યન્દં ગૃહીત્વા ભસ્મ વિવર્જયેત્| તતઃ સ્નેહપાક વિધિના પાચયેત્| પચ્યમાને ચ તસ્મિંસ્તાઃ સુધાભસ્મ શર્કરાઃ ક્ષીરબકં શઙ્ગનાભિં ચાયસે પાત્રેઽગ્નિવર્ણાન્ કૃત્વા તત્ક્ષારાચ્છકુડવમાત્રે નિર્વાપ્ય તેનૈવ ચ સુશ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વા પ્રતીવાપં દદ્યાત્| તતશ્ચ સુતરાં દર્વ્યાવઘટ્ટયન્ વિપ ચેદ્યાવચ્ચ સબાષ્પૈર્બુદ્બુદૈઃ સમુત્તિષ્ઠેત્ સાન્દ્રતયા ચ દર્વી પ્રલેપી સ્યાત્તદૈનમવતાર્યાયોઘટે યવરાશૌ સુગુપ્તં સ્થાપ યેત્| એષ મધ્યમઃ ક્ષારઃ||૫||

અથેત્યાદિ| કાલમુષ્કકપૂજામન્ત્રવિધાનાન્તં સુબોધમ્| અથાધિવાસાદ્ દ્વિતીયે દિવસે અદ્ભુતાદિભિર્વિના નભસિ યુગમાત્રં હસ્તદ્વયમાત્રમારૂઢે ભગવત્યંશુમાલિનિ કાલમુષ્કકપાદપં પાતયેત્| પાતયિત્વા ચ ખણ્ડશઃ છેદયિત્વા ચ રાશિં કુર્યાત્| તથા પારિભદ્રાદીંશ્ચ સમૂલફલશાખાદીન્ ખણ્ડશઃ છેદયિત્વા પૃથક્ શિલાતલેષુ રાશીન્ કુર્યાત્| મુષ્કકરાશૌ ચ સુધાખણ્ડાઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ| તસ્તાન્ રાશીન્ પૃથગેવ તિલકુન્તલૈર્દહેત્| દગ્ધ્વા ચ શાન્તેઽગ્નૌ પ્રતિરાશિ સ્તોકં સ્તોકં સમં ગૃહ્ણીયાત્| મુષ્કકરાશિતોઽધિકં ગૃહ્ણીયાત્| સુધાખણ્ડાંસ્તદ્ભસ્મ ચ પૃથક્કુર્યાત્| તં ગૃહીતં સર્વં ક્ષારમેકીકૃત્ય ક્ષારસ્ય પ્રમાણં ષટ્પઞ્ચાશચ્છતદ્વયં કારયેત્| તચ્ચ દ્રોણં પાનીયપલસહસ્રેણ ગવાદિમૂત્રાણાં ચ પલસહસ્રોણાલોડ્ય વસ્ત્રેણ પરિસ્રાવયેત્| યાવદચ્છતાલૌહિત્યાદ્યુત્પત્તિઃ| તતસ્તત્પરિસ્રુતશેષં ભસ્મ ત્યાજ્યમ્| નિષ્યન્દાચ્ચ પૃથક્કુડવઃ કાર્યઃ પચ્યમાને તસ્મિંસ્તાઃ પૃથક્કૃતા ભસ્મમય્યઃ સુધાશર્કરાઃ ક્ષીરબકાદિ ચ લૌહે ભાણ્ડે અગ્નિવર્ણાન્ કૃત્વા તસ્મિન્નિષ્યન્દકુડવે નિર્વાપયેત્| નિર્વાપશીર્ણશેષાંશ્ચ તેનૈવ પિષ્ટ્વા નિક્ષિપેત્ કટાહે| ઇતિ મધ્યમઃ ક્ષારઃ|| ૫||

Adhikarana mRudutIkShNayorvisheShaH (6) · Śloka 6

મૂર્દૌ શર્કરાદીન્નિર્વાપ્યાપનયેન્ન તુ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેત્| તીક્ષ્ણે તુ દન્તીચિત્રકલાઙ્ગલિકાપૂતીકપ્રવાલતાલપત્રીબિડ સ્વર્જિકાકનકક્ષોરીહિઙ્ગુવચાતિવિષાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતા દગ્ધાશ્ચ શઙ્ખશુક્તીઃ પૂર્વવત્ પ્રતિવાપં દદ્યાત્| તાંશ્ચ વ્યાધિબલતઃ સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીણબલે તુ બલાધાનાર્થં પુનઃ ક્ષારજલમાવપેત્||૬||

મૃદૌ તુ સુધાશર્કરાદીન્નિર્વપયેદેવ| ન તુ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેદન્યત એવ ત્યજેત્| તીક્ષ્ણસ્ય તુ મધ્યમક્ષારવિધાને સતિ દન્તીચિત્રકાદ્યધિકં પ્રતિવાપનમ્| સર્વત્ર ક્ષીયમાણે જલે તજ્જાતીયમન્યત્ ક્ષારજલમાવપેત્|| ૬||

Adhikarana kShAraguNadoShAH (7) · Śloka 7

તત્ર નાતિતીક્ષ્ણો નાતિમૃદુઃ શ્વેતઃ શ્લક્ષ્ણઃ શીઘ્રઃ પિચ્છિલઃ શિખરી સુખનિર્વાપ્યોઽલ્પરુગનિભિષ્યન્દી ચેતિ દશ ક્ષારસ્ય ગુણાઃ| દશૈવ ચ દોષાઃ| તદ્યથા-અત્યુ ષ્ણોઽતિશીતોઽતિતીક્ષ્ણોઽતિમૃદુરતિતનુરતિઘનોઽતિપિ ચ્છિલો વિસર્પી હીનૌષધો હીનપાકશ્ચેતિ||૭||

સુબોધમ્| શિખરી ઘનત્વેન શિખરાકારઃ પતિતો ભવતિ| સુખેન નિર્વાપ્યતે મૃજ્યત ઇતિ તથોક્તમ્|| ૭||

Adhikarana kShArapAtanasyopakalpanIyam (8) · Śloka 8

તત્ર ક્ષારકર્મણ્યુપહરેત્ પિચુવર્તિશલાકાદર્વ્યઞ્જલિકા ઘૃતમધુશુક્તતુષોદકમસ્તુક્ષીરોદકશીતપ્રદેહશયનાસના દીનિ|૮|

Adhikarana kShArapAlanavidhiH kShArapAlanavidhiH (8) · Śloka 8

અથ ક્ષારાર્હસ્યોપવિષ્ટસ્ય સંવિષ્ટસ્ય વાપ્તપરિચારક ગૃહીતસ્ય વ્યાધિં છિત્વાઽવલિખ્ય પ્રચ્છાય વા પિચુપ્લો તાન્યતરાવગુણ્ઠિતયા શલાકયા ક્ષારં પાતયેત્| તતો માત્રાશતમુપેક્ષેત| વર્ત્મરોગે તુ નિર્ભુજ્ય વર્ત્મની પિચુના મધૂચ્છિષ્ટેન વા કૃષ્ણભાગં પ્રચ્છાદ્ય પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષાર લેપઃ| ઘ્રાણજેશુ ત્વર્શોઽર્બુદેષ્વાદિત્યાભિમુખસ્યોન્નમય્ય નાસિકામુપેક્ષ્યાશ્ચ પઞ્ચાશન્માત્રાઃ| તદ્વચ્છ્રોત્રજેષુ| ગુદા ર્શસ્સુ પાણિના યન્ત્રદ્વારં પિધાય ધારયેન્માત્રાશતમેવ| તતઃ પ્રમાર્જનેન પ્રમૃજ્ય ક્ષારં સમ્યગ્દગ્ધમવેક્ષ્ય નિર્વાપયેત્ સર્પિર્મધુભ્યાં શુક્તતુષોદકમુસ્તુક્ષીરાદિભિશ્ચ| તતઃ પરં શીતમધુરૈઃ સઘૃતૈઃ પ્રદિહ્યાત્| અભિષ્યન્દીનિ ભોજ્યાનિ ક્લેદનાય ચ| સ્થિરમૂલત્વાત્તુ યદિ ક્ષારદગ્ધં ન વિશીર્યતે તતો ધાન્યામ્લબીજમધુયષ્ટિકાયુક્તૈસ્તિલૈરાલેપયેત્સુવ ર્ણક્ષીરીયુતૈર્વા ત્રિવૃદ્વિડઙ્ગસારવદ્ભિર્વા|૮|

Adhikarana vraNaprakShAlanaropaNadravyANi (8) · Śloka 8

માલતીવૃષાઙ્કોલનિમ્બાસ્ફોતપટોલીકરવીરપત્રક્વાથેન વ્રણપ્રક્ષાલનમ્| એષામેવ ચ કલ્કક્વાથે સિદ્ધં સર્પિસ્તૈલં વા રોપણમ્| નાગપુષ્પમઞ્જિષ્ઠાચન્દનતિલપર્ણિકાસુ વા| યથાવ્યાધિદોષં ચ વ્રણમુપક્રમેત્| તિલાઃ સયષ્ટિમધુકા રોપણે ચાસ્ય પૂજિતાઃ||૮||

તત્ર ક્ષારકર્મણિ પ્રકૃતે પિચુવર્ત્યાદીન્યુપહરેન્નિકટીકુર્યાત્| વ્યાધેર્યથાયોગ્યં છેદ્યાદ્યન્યતમં કૃત્વા નિર્ભુજ્ય પરિવૃત્ય| સુબોધમન્યત્| એકો ભોજ્યશબ્દ આહારપર્યાયઃ| દ્વિતીયઃ ક્રિયાવિનિયોગવચનઃ| ધાન્યામ્લબીજં કાઞ્જિકસ્યાધો ઘનો ભાગઃ| એષામેવ કલ્કક્વાથે યથાયોગ્યં તૈલં ઘૃતં વા| નાગપુષ્પાદિષુ કલ્ક એવ તૈલં ઘૃતં વા| ક્ષારવ્રણં તુ વ્યાધ્યાનુગુણ્યેન ચોપક્રમેત||૮||

Adhikarana samyagdagdhalakShaNam (9) · Śloka 9

તત્ર પક્વજામ્બવસઙ્કાશમવસન્નમીષદ્યથાસ્વવિકારોપ શાન્તૌ ચ સમ્યગ્દગ્ધં ભવતિ||૯||

પક્વજામ્બવેત્યાદિ ક્ષારસમ્યગ્યોગલક્ષણમ્|| ૯||

Adhikarana durdagdhalakShaNaM tatropacArashca (10) · Śloka 10

તદ્વિપર્યયેણ તોદકણ્ડૂજાડ્યાદિભિશ્ચ દુર્દગ્ધમ્| તત્ર પુનઃ પાતયેત્|૧૦|

Adhikarana atidagdhalakShaNaM tatropacArAshca (10) · Śloka 10

ઊષાદાહરાગશોફજ્વરપાકવિસર્પશિરોરોગવાતપિત્તકો પૈરતિદગ્ધમ્| અપિ ચ નેત્રેઽતિયોગાદ્વર્ત્મનિર્ભેદેનેન્દ્રિયભ્રંશઃ| ઘ્રાણે નાસાવંશતરુણાસ્થિદરણં સઙ્કોચો ગન્ધાજ્ઞાનં ચ તદ્વચ્છ્રોત્રાદિષ્વપિ ચ યથાસ્વં વ્યાપત્| ગુદે વિણ્મૂત્ર રોધોઽતીસારઃ પુંસ્ત્વોપઘાતો ગુદવિદરણાચ્ચ મૃત્યુર્વા સર્વદા વા શોફતોદવેદનાસ્રાવાઃ શકૃન્મૂત્રવાતવિધાર ણશક્તિર્વા| તમતિપ્રવૃત્તમાશુ પૂર્વોક્તૈરેવ નિર્વાપણૈઃ પુનઃ પુનર્નિર્વાપયેત્| અતશ્ચ દાહ્યમતિપ્રમાણં ન સકૃદેવ દહેદિતિ||૧૦||

વૈપરીત્યેન તોદાદિભિશ્ચ હીનયોગઃ| તત્ર પુનઃ પાતયેત્ ક્ષારમિત્યર્થાત્| ઊષાદ્યતિયોગલક્ષણમ્| તં ક્ષારમતિપ્રવૃત્તમતિયોગાદાધિક્યેન સ્થિતમ્| પૂર્વોક્તૈરિતિ ક્ષારસમ્બન્ધ્યતિયોગવિભ્રમજ્વરાદિભિઃ શરીરં દહતિ| અતો વક્ષ્યમાણં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૧૦||

Adhikarana kShAranirvApaNaM sahetukam (11) · Śloka 11

ભવતિ ચાત્ર અમ્લો હિ શીતઃ સ્પર્શેન ક્ષારસ્તેનોપસંહિતઃ| યાત્યાશુ સ્વાદુતાં તસ્માદમ્લૈનિર્વાપયેત્તરામ્||૧૧||

અમ્લો હિ શીત ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૧૧|

Adhikarana kShArAtiyogalakShaNaM visheShopacArAH (12-39) · Śloka 39

જ્વરાતિસારતૃણ્મોહમૂર્છાહૃદ્વેદનાર્તિભિઃ| કક્ષં દહત્યગ્નિરિવ શરીરં ક્ષારવિભ્રમઃ| પાયયેતાતિયોગેઽતસ્તં શીઘ્રં સઘૃતં દધિ| સગુડં વા દધિસરં તૈલં વા સસિતોપલમ્| ધાત્રીફલકપિત્થામ્લદાડિમસ્વરસે ઘૃતમ્| દ્વિગુણે સાધિતં પાનસેકૈઃ ક્ષારાતિરુગ્ધરમ્| દાડિમામલકામ્રાતકપિત્થકરમર્દકાન્| આમ્રાચ્ચ માતુલુઙ્ગાચ્ચ રસં મૃદ્વિગ્નિના પચેત્| તતોઽતિવૃત્તક્ષારાય દદ્યાન્માત્રાં યથાબલમ્| ક્ષારો નિવર્તતે તેન પ્રસાદં ત્વક્ ચ ગચ્છતિ| શોણિતાતિપ્રવૃત્તૌ તુ બાહ્યાન્તઃ શિશિરો વિધિઃ||૧૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ક્ષાર વિધિર્નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૩૯||

ઘૃતાદ્ દ્વિગુણો મિશ્રીભૂત આમલકાદિરસઃ| અતિવૃત્તક્ષારાય ક્ષારાતિયોગયુક્તાય દાડિમાદિરસાન્ પક્વાન્ બલાપેક્ષયા પાને માત્રાં દદ્યાત્| કિમર્થમિત્યાહ-ક્ષાર ઇત્યાદિ| ક્ષારાતિયોગે વ્રણાદ્રક્તસ્યાતિપ્રવૃત્તૌ બહિશ્ચાન્તશ્ચ શીતો વિધિઃ કાર્ય ઇતિ|| ૧૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ