Adhikarana atha kShArapAkavidhirnAmaikonacatvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
yathaiva bhēṣajaviṣayamatikrāntē vyādhau śastrasyōpayōgastathā kṣārāgnyōrapi| atastadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana kShArasvarUpaM guNAH upayogashca (2) · Śloka 2
kṣārō hi nānauṣadhasamavāyanirvr̥ttēḥ sarvarasādhiṣṭhānaṁ kaṭu kalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇōṣṇō dahanaḥ pācanō vidāraṇō vilāyanaḥ śōdhanō rōpaṇaḥ kr̥myāmamēdōviṣāpahaḥ sarva śastrānuśastrāṇāṁ ca variṣṭhaśchēdanabhēdanapāṭanalēkhanaka raṇādyataśca sambādhāvakāśajēṣu duḥkhāvacāraṇīyaśastrēṣu nāsārśō'rbudādiṣu śastrēṇa cāsidhyatsu duṣṭavraṇēṣu bahuśaḥ prakōpiṣu prayujyatē||2||
क्षारो हि नानौषधसमवायनिर्वृत्तेः सर्वरसाधिष्ठानं कटु कलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णोष्णो दहनः पाचनो विदारणो विलायनः शोधनो रोपणः कृम्याममेदोविषापहः सर्व शस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठश्छेदनभेदनपाटनलेख़नक रणाद्यतश्च सम्बाधावकाशजेषु दुःख़ावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोऽर्बुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यत्सु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
atra prathamamēva kṣārō hītyādinā kṣārasvarūpaṁ kathayati| chēdanādikaraṇāt sarvaśastrāṇāmanuśastrāṇāṁ ca śrēṣṭhaḥ| sambādhāvakāśajāḥ saṅkaṭapradēśajāḥ vyādhayō yēṣu na śastraṁ kramatē|| 2||
Adhikarana kShAradvaividhyaM tayorviShayashca (3) · Śloka 3
sa dvidhā-bāhyābhyantaraparimārjanabhēdēna| tatrārśōrbu dabhagandaragranthiduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlavartmamukharōgakuṣṭha kilāsatilakālakādiṣu bahiḥ parimārjanēna antaḥ pari mārjanēna tu gulmagarōdarāgnisādamalasaṅgaśūlānāhāśma rīśarkarādiṣu| sa yathāsvamēvōpadēkṣyatē||3||
स द्विधा-बाह्याभ्यन्तरपरिमार्जनभेदेन| तत्रार्शोर्बु दभगन्दरग्रन्थिदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलवर्त्ममुख़रोगकुष्ठ किलासतिलकालकादिषु बहिः परिमार्जनेन अन्तः परि मार्जनेन तु गुल्मगरोदराग्निसादमलसङ्गशूलानाहाश्म रीशर्करादिषु| स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
tatrāśō'rbudādiṣu bahiḥparimārjanaṁ yadihōcyatē| gulmādīnāmantaḥparimārjanaṁ; tacca svēṣu svēṣu prakārēṣu vakṣyatē||3||
Adhikarana kShArAnarhAH (4) · Śloka 4
na tūbhayō'pi yōjyō bhīrudurbalakṣāmavātapittārditajva rātisārapāṇḍuśirōhr̥dayarōgamēhākṣipākatimirārōcakā turakr̥tavamanavirēkartumatīgarbhiṇyudvr̥ttaphalayōnisarvāṅga śūlaviṣamadyapītēṣu| marmasirāsnāyusandhitaṇāsthisēvanī dhamanīgalanābhinakhāntaramuṣkaśēphasrōtassvalpamāṁsēṣu ca dēśēṣvakṣṇōścānyatra vartmarōgāt| tathā'tiśītōṣṇavarṣa durdinapravātēṣu ca||4||
न तूभयोऽपि योज्यो भीरुदुर्बलक्षामवातपित्तार्दितज्व रातिसारपाण्डुशिरोहृदयरोगमेहाक्षिपाकतिमिरारोचका तुरकृतवमनविरेकर्तुमतीगर्भिण्युद्वृत्तफलयोनिसर्वाङ्ग शूलविषमद्यपीतेषु| मर्मसिरास्नायुसन्धितणास्थिसेवनी धमनीगलनाभिनख़ान्तरमुष्कशेफस्रोतस्स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्चान्यत्र वर्त्मरोगात्| तथाऽतिशीतोष्णवर्ष दुर्दिनप्रवातेषु च||४||
🔊 Audio coming soon
bhītādiṣu nāntaḥ parimārjanaṁ nāpi bahiḥparimārjanam| marmasirādiṣu tu sambhavādbahiḥparimārjanasyaiva pratiṣēdhō'nyatra vartmarōgāt| tatra tvakṣṇōrapi yōjyaḥ| atiśītādiṣu ca kālēṣvalpayōgādibhayānna sēvyaḥ|| 4||
Adhikarana barhiHparimArjanakShAraBedAH (5) · Śloka 5
atha bahiḥparimārjanastrividhō madhyō mr̥dustīkṣṇaśca|5|
अथ बहिःपरिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAkavidhiH (5) · Śloka 5
tasya pākavidhiḥ śaradi śucirupōṣitaḥ śuklavāsāḥ praśastē'hani praśastadēśajātaṁ madhyamavayasamanupataṁ mahāntaṁ kālamuṣkakaṁ surāpalalasumanō'kṣatādibhiścaturdiśaṁ baliṁ kr̥tvā pradakṣiṇaṁ cābhyarcyainamadhivāsayēt| daivatēbhyō namastēbhyō nivasantīha yē śritāḥ| gantuparhantyasaṁkruddhāstyaktvēmaṁ vāsasavyam| bhēṣajārthaṁ grahīṣyāmi sarvaprāṇabhr̥tāmimam| vr̥kṣaṁ na lōbhānna krōdhād brāhmāṇārthē viśēṣataḥ| athātarēdyustatra yadyadbhutaṁ vaikr̥taṁ vā kiñcinna paśyēttatō yugamātramāruḍhē savitari brāhmaṇānvācayitvā taṁ pādapaṁ pūrvāgramuttarāgraṁ vā pātayēt| ēvaṁ ca pāribhadrapalāśaśava karṇarājavr̥kṣamahāvr̥kṣavr̥kṣakēndravr̥kṣasphōtasaptacchadanakta mālatilvakakadalībibhītakāśvamārakapūtīkacitra kārkakākajaṅghāpāmārgāgnimanthānvasantōpasaṁgr̥hītāṁśca yavān saśūkanālāṁścatasraśca kōśātakīḥ sarvān samūla phalapatraśākān khaṇḍaśaḥ kalpayitvā nātiśuṣkān śilātalasthān nivātē pr̥thaṅ nicayīkr̥tya muṣkaka nicayē ca sudhāśarkarāḥ prakṣipya tilakuntalairādīpayēt| dagdhvā ca śāntē'gnau pr̥thak sudhāśarkarābhasma kr̥tvē taratsarvakṣāradrōṇamadhikamuṣkakaṁ salilapalasahasrēṇa gavā dimūtrapalasahasrēṇa cālōḍya mahatā vastrēṇa parisrā vayēt| yāvadacchō raktastīkṣṇaḥ picchilaśca jātastadā taṁ kṣāraniṣyandaṁ gr̥hītvā bhasma vivarjayēt| tataḥ snēhapāka vidhinā pācayēt| pacyamānē ca tasmiṁstāḥ sudhābhasma śarkarāḥ kṣīrabakaṁ śaṅganābhiṁ cāyasē pātrē'gnivarṇān kr̥tvā tatkṣārācchakuḍavamātrē nirvāpya tēnaiva ca suślakṣṇaṁ piṣṭvā pratīvāpaṁ dadyāt| tataśca sutarāṁ darvyāvaghaṭṭayan vipa cēdyāvacca sabāṣpairbudbudaiḥ samuttiṣṭhēt sāndratayā ca darvī pralēpī syāttadainamavatāryāyōghaṭē yavarāśau suguptaṁ sthāpa yēt| ēṣa madhyamaḥ kṣāraḥ||5||
तस्य पाकविधिः शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातं मध्यमवयसमनुपतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोऽक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं कृत्वा प्रदक्षिणं चाभ्यर्च्यैनमधिवासयेत्| दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः| गन्तुपर्हन्त्यसंक्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वाससव्यम्| भेषजार्थं ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम्| वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्माणार्थे विशेषतः| अथातरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत्ततो युगमात्रमारुढे सवितरि ब्राह्मणान्वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्| एवं च पारिभद्रपलाशशव कर्णराजवृक्षमहावृक्षवृक्षकेन्द्रवृक्षस्फोतसप्तच्छदनक्त मालतिल्वककदलीबिभीतकाश्वमारकपूतीकचित्र कार्ककाकजङ्ग़ापामार्गाग्निमन्थान्वसन्तोपसंगृहीतांश्च यवान् सशूकनालांश्चतस्रश्च कोशातकीः सर्वान् समूल फलपत्रशाकान् ख़ण्डशः कल्पयित्वा नातिशुष्कान् शिलातलस्थान् निवाते पृथङ् निचयीकृत्य मुष्कक निचये च सुधाशर्कराः प्रक्षिप्य तिलकुन्तलैरादीपयेत्| दग्ध्वा च शान्तेऽग्नौ पृथक् सुधाशर्कराभस्म कृत्वे तरत्सर्वक्षारद्रोणमधिकमुष्ककं सलिलपलसहस्रेण गवा दिमूत्रपलसहस्रेण चालोड्य महता वस्त्रेण परिस्रा वयेत्| यावदच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च जातस्तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा भस्म विवर्जयेत्| ततः स्नेहपाक विधिना पाचयेत्| पच्यमाने च तस्मिंस्ताः सुधाभस्म शर्कराः क्षीरबकं शङ्गनाभिं चायसे पात्रेऽग्निवर्णान् कृत्वा तत्क्षाराच्छकुडवमात्रे निर्वाप्य तेनैव च सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा प्रतीवापं दद्यात्| ततश्च सुतरां दर्व्यावग़ट्टयन् विप चेद्यावच्च सबाष्पैर्बुद्बुदैः समुत्तिष्ठेत् सान्द्रतया च दर्वी प्रलेपी स्यात्तदैनमवतार्यायोग़टे यवराशौ सुगुप्तं स्थाप येत्| एष मध्यमः क्षारः||५||
🔊 Audio coming soon
athētyādi| kālamuṣkakapūjāmantravidhānāntaṁ subōdham| athādhivāsād dvitīyē divasē adbhutādibhirvinā nabhasi yugamātraṁ hastadvayamātramārūḍhē bhagavatyaṁśumālini kālamuṣkakapādapaṁ pātayēt| pātayitvā ca khaṇḍaśaḥ chēdayitvā ca rāśiṁ kuryāt| tathā pāribhadrādīṁśca samūlaphalaśākhādīn khaṇḍaśaḥ chēdayitvā pr̥thak śilātalēṣu rāśīn kuryāt| muṣkakarāśau ca sudhākhaṇḍāḥ prakṣēptavyāḥ| tastān rāśīn pr̥thagēva tilakuntalairdahēt| dagdhvā ca śāntē'gnau pratirāśi stōkaṁ stōkaṁ samaṁ gr̥hṇīyāt| muṣkakarāśitō'dhikaṁ gr̥hṇīyāt| sudhākhaṇḍāṁstadbhasma ca pr̥thakkuryāt| taṁ gr̥hītaṁ sarvaṁ kṣāramēkīkr̥tya kṣārasya pramāṇaṁ ṣaṭpañcāśacchatadvayaṁ kārayēt| tacca drōṇaṁ pānīyapalasahasrēṇa gavādimūtrāṇāṁ ca palasahasrōṇālōḍya vastrēṇa parisrāvayēt| yāvadacchatālauhityādyutpattiḥ| tatastatparisrutaśēṣaṁ bhasma tyājyam| niṣyandācca pr̥thakkuḍavaḥ kāryaḥ pacyamānē tasmiṁstāḥ pr̥thakkr̥tā bhasmamayyaḥ sudhāśarkarāḥ kṣīrabakādi ca lauhē bhāṇḍē agnivarṇān kr̥tvā tasminniṣyandakuḍavē nirvāpayēt| nirvāpaśīrṇaśēṣāṁśca tēnaiva piṣṭvā nikṣipēt kaṭāhē| iti madhyamaḥ kṣāraḥ|| 5||
Adhikarana mRudutIkShNayorvisheShaH (6) · Śloka 6
mūrdau śarkarādīnnirvāpyāpanayēnna tu piṣṭvā kṣipēt| tīkṣṇē tu dantīcitrakalāṅgalikāpūtīkapravālatālapatrībiḍa svarjikākanakakṣōrīhiṅguvacātiviṣāḥ ślakṣṇacūrṇīkr̥tā dagdhāśca śaṅkhaśuktīḥ pūrvavat prativāpaṁ dadyāt| tāṁśca vyādhibalataḥ saptarātrādūrdhvaṁ prayuñjīta| kṣīṇabalē tu balādhānārthaṁ punaḥ kṣārajalamāvapēt||6||
मूर्दौ शर्करादीन्निर्वाप्यापनयेन्न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्| तीक्ष्णे तु दन्तीचित्रकलाङ्गलिकापूतीकप्रवालतालपत्रीबिड स्वर्जिकाकनकक्षोरीहिङ्गुवचातिविषाः श्लक्ष्णचूर्णीकृता दग्धाश्च शङ्ख़शुक्तीः पूर्ववत् प्रतिवापं दद्यात्| तांश्च व्याधिबलतः सप्तरात्रादूर्ध्वं प्रयुञ्जीत| क्षीणबले तु बलाधानार्थं पुनः क्षारजलमावपेत्||६||
🔊 Audio coming soon
mr̥dau tu sudhāśarkarādīnnirvapayēdēva| na tu piṣṭvā kṣipēdanyata ēva tyajēt| tīkṣṇasya tu madhyamakṣāravidhānē sati dantīcitrakādyadhikaṁ prativāpanam| sarvatra kṣīyamāṇē jalē tajjātīyamanyat kṣārajalamāvapēt|| 6||
Adhikarana kShAraguNadoShAH (7) · Śloka 7
tatra nātitīkṣṇō nātimr̥duḥ śvētaḥ ślakṣṇaḥ śīghraḥ picchilaḥ śikharī sukhanirvāpyō'lparuganibhiṣyandī cēti daśa kṣārasya guṇāḥ| daśaiva ca dōṣāḥ| tadyathā-atyu ṣṇō'tiśītō'titīkṣṇō'timr̥duratitanuratighanō'tipi cchilō visarpī hīnauṣadhō hīnapākaścēti||7||
तत्र नातितीक्ष्णो नातिमृदुः श्वेतः श्लक्ष्णः शीग़्रः पिच्छिलः शिख़री सुख़निर्वाप्योऽल्परुगनिभिष्यन्दी चेति दश क्षारस्य गुणाः| दशैव च दोषाः| तद्यथा-अत्यु ष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिग़नोऽतिपि च्छिलो विसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति||७||
🔊 Audio coming soon
subōdham| śikharī ghanatvēna śikharākāraḥ patitō bhavati| sukhēna nirvāpyatē mr̥jyata iti tathōktam|| 7||
Adhikarana kShArapAtanasyopakalpanIyam (8) · Śloka 8
tatra kṣārakarmaṇyupaharēt picuvartiśalākādarvyañjalikā ghr̥tamadhuśuktatuṣōdakamastukṣīrōdakaśītapradēhaśayanāsanā dīni|8|
तत्र क्षारकर्मण्युपहरेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिका ग़ृतमधुशुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरोदकशीतप्रदेहशयनासना दीनि|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAlanavidhiH kShArapAlanavidhiH (8) · Śloka 8
atha kṣārārhasyōpaviṣṭasya saṁviṣṭasya vāptaparicāraka gr̥hītasya vyādhiṁ chitvā'valikhya pracchāya vā picuplō tānyatarāvaguṇṭhitayā śalākayā kṣāraṁ pātayēt| tatō mātrāśatamupēkṣēta| vartmarōgē tu nirbhujya vartmanī picunā madhūcchiṣṭēna vā kr̥ṣṇabhāgaṁ pracchādya padmapatratanuḥ kṣāra lēpaḥ| ghrāṇajēśu tvarśō'rbudēṣvādityābhimukhasyōnnamayya nāsikāmupēkṣyāśca pañcāśanmātrāḥ| tadvacchrōtrajēṣu| gudā rśassu pāṇinā yantradvāraṁ pidhāya dhārayēnmātrāśatamēva| tataḥ pramārjanēna pramr̥jya kṣāraṁ samyagdagdhamavēkṣya nirvāpayēt sarpirmadhubhyāṁ śuktatuṣōdakamustukṣīrādibhiśca| tataḥ paraṁ śītamadhuraiḥ saghr̥taiḥ pradihyāt| abhiṣyandīni bhōjyāni klēdanāya ca| sthiramūlatvāttu yadi kṣāradagdhaṁ na viśīryatē tatō dhānyāmlabījamadhuyaṣṭikāyuktaistilairālēpayētsuva rṇakṣīrīyutairvā trivr̥dviḍaṅgasāravadbhirvā|8|
अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वाप्तपरिचारक गृहीतस्य व्याधिं छित्वाऽवलिख़्य प्रच्छाय वा पिचुप्लो तान्यतरावगुण्ठितया शलाकया क्षारं पातयेत्| ततो मात्राशतमुपेक्षेत| वर्त्मरोगे तु निर्भुज्य वर्त्मनी पिचुना मधूच्छिष्टेन वा कृष्णभागं प्रच्छाद्य पद्मपत्रतनुः क्षार लेपः| ग़्राणजेशु त्वर्शोऽर्बुदेष्वादित्याभिमुख़स्योन्नमय्य नासिकामुपेक्ष्याश्च पञ्चाशन्मात्राः| तद्वच्छ्रोत्रजेषु| गुदा र्शस्सु पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय धारयेन्मात्राशतमेव| ततः प्रमार्जनेन प्रमृज्य क्षारं सम्यग्दग्धमवेक्ष्य निर्वापयेत् सर्पिर्मधुभ्यां शुक्ततुषोदकमुस्तुक्षीरादिभिश्च| ततः परं शीतमधुरैः सग़ृतैः प्रदिह्यात्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च| स्थिरमूलत्वात्तु यदि क्षारदग्धं न विशीर्यते ततो धान्याम्लबीजमधुयष्टिकायुक्तैस्तिलैरालेपयेत्सुव र्णक्षीरीयुतैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNaprakShAlanaropaNadravyANi (8) · Śloka 8
mālatīvr̥ṣāṅkōlanimbāsphōtapaṭōlīkaravīrapatrakvāthēna vraṇaprakṣālanam| ēṣāmēva ca kalkakvāthē siddhaṁ sarpistailaṁ vā rōpaṇam| nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā| yathāvyādhidōṣaṁ ca vraṇamupakramēt| tilāḥ sayaṣṭimadhukā rōpaṇē cāsya pūjitāḥ||8||
मालतीवृषाङ्कोलनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथेन व्रणप्रक्षालनम्| एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्| नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा| यथाव्याधिदोषं च व्रणमुपक्रमेत्| तिलाः सयष्टिमधुका रोपणे चास्य पूजिताः||८||
🔊 Audio coming soon
tatra kṣārakarmaṇi prakr̥tē picuvartyādīnyupaharēnnikaṭīkuryāt| vyādhēryathāyōgyaṁ chēdyādyanyatamaṁ kr̥tvā nirbhujya parivr̥tya| subōdhamanyat| ēkō bhōjyaśabda āhāraparyāyaḥ| dvitīyaḥ kriyāviniyōgavacanaḥ| dhānyāmlabījaṁ kāñjikasyādhō ghanō bhāgaḥ| ēṣāmēva kalkakvāthē yathāyōgyaṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā| nāgapuṣpādiṣu kalka ēva tailaṁ ghr̥taṁ vā| kṣāravraṇaṁ tu vyādhyānuguṇyēna cōpakramēta||8||
Adhikarana samyagdagdhalakShaNam (9) · Śloka 9
tatra pakvajāmbavasaṅkāśamavasannamīṣadyathāsvavikārōpa śāntau ca samyagdagdhaṁ bhavati||9||
तत्र पक्वजाम्बवसङ्काशमवसन्नमीषद्यथास्वविकारोप शान्तौ च सम्यग्दग्धं भवति||९||
🔊 Audio coming soon
pakvajāmbavētyādi kṣārasamyagyōgalakṣaṇam|| 9||
Adhikarana durdagdhalakShaNaM tatropacArashca (10) · Śloka 10
tadviparyayēṇa tōdakaṇḍūjāḍyādibhiśca durdagdham| tatra punaḥ pātayēt|10|
तद्विपर्ययेण तोदकण्डूजाड्यादिभिश्च दुर्दग्धम्| तत्र पुनः पातयेत्|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhalakShaNaM tatropacArAshca (10) · Śloka 10
ūṣādāharāgaśōphajvarapākavisarpaśirōrōgavātapittakō pairatidagdham| api ca nētrē'tiyōgādvartmanirbhēdēnēndriyabhraṁśaḥ| ghrāṇē nāsāvaṁśataruṇāsthidaraṇaṁ saṅkōcō gandhājñānaṁ ca tadvacchrōtrādiṣvapi ca yathāsvaṁ vyāpat| gudē viṇmūtra rōdhō'tīsāraḥ puṁstvōpaghātō gudavidaraṇācca mr̥tyurvā sarvadā vā śōphatōdavēdanāsrāvāḥ śakr̥nmūtravātavidhāra ṇaśaktirvā| tamatipravr̥ttamāśu pūrvōktairēva nirvāpaṇaiḥ punaḥ punarnirvāpayēt| ataśca dāhyamatipramāṇaṁ na sakr̥dēva dahēditi||10||
ऊषादाहरागशोफज्वरपाकविसर्पशिरोरोगवातपित्तको पैरतिदग्धम्| अपि च नेत्रेऽतियोगाद्वर्त्मनिर्भेदेनेन्द्रियभ्रंशः| ग़्राणे नासावंशतरुणास्थिदरणं सङ्कोचो गन्धाज्ञानं च तद्वच्छ्रोत्रादिष्वपि च यथास्वं व्यापत्| गुदे विण्मूत्र रोधोऽतीसारः पुंस्त्वोपग़ातो गुदविदरणाच्च मृत्युर्वा सर्वदा वा शोफतोदवेदनास्रावाः शकृन्मूत्रवातविधार णशक्तिर्वा| तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनः पुनर्निर्वापयेत्| अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति||१०||
🔊 Audio coming soon
vaiparītyēna tōdādibhiśca hīnayōgaḥ| tatra punaḥ pātayēt kṣāramityarthāt| ūṣādyatiyōgalakṣaṇam| taṁ kṣāramatipravr̥ttamatiyōgādādhikyēna sthitam| pūrvōktairiti kṣārasambandhyatiyōgavibhramajvarādibhiḥ śarīraṁ dahati| atō vakṣyamāṇaṁ pāyayēditi sambandhaḥ|| 10||
Adhikarana kShAranirvApaNaM sahetukam (11) · Śloka 11
bhavati cātra amlō hi śītaḥ sparśēna kṣārastēnōpasaṁhitaḥ| yātyāśu svādutāṁ tasmādamlainirvāpayēttarām||11||
भवति चात्र अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैनिर्वापयेत्तराम्||११||
🔊 Audio coming soon
amlō hi śīta ityādi subōdham|| 11|
Adhikarana kShArAtiyogalakShaNaM visheShopacArAH (12-39) · Śloka 39
jvarātisāratr̥ṇmōhamūrchāhr̥dvēdanārtibhiḥ| kakṣaṁ dahatyagniriva śarīraṁ kṣāravibhramaḥ| pāyayētātiyōgē'tastaṁ śīghraṁ saghr̥taṁ dadhi| saguḍaṁ vā dadhisaraṁ tailaṁ vā sasitōpalam| dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarasē ghr̥tam| dviguṇē sādhitaṁ pānasēkaiḥ kṣārātirugdharam| dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakān| āmrācca mātuluṅgācca rasaṁ mr̥dvigninā pacēt| tatō'tivr̥ttakṣārāya dadyānmātrāṁ yathābalam| kṣārō nivartatē tēna prasādaṁ tvak ca gacchati| śōṇitātipravr̥ttau tu bāhyāntaḥ śiśirō vidhiḥ||12|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē kṣāra vidhirnāmaikōnacatvāriṁśō'dhyāyaḥ||39||
ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्छाहृद्वेदनार्तिभिः| कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः| पाययेतातियोगेऽतस्तं शीग़्रं सग़ृतं दधि| सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्| धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे ग़ृतम्| द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्धरम्| दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकान्| आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्विग्निना पचेत्| ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्| क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छति| शोणितातिप्रवृत्तौ तु बाह्यान्तः शिशिरो विधिः||१२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने क्षार विधिर्नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः||३९||
🔊 Audio coming soon
ghr̥tād dviguṇō miśrībhūta āmalakādirasaḥ| ativr̥ttakṣārāya kṣārātiyōgayuktāya dāḍimādirasān pakvān balāpēkṣayā pānē mātrāṁ dadyāt| kimarthamityāha-kṣāra ityādi| kṣārātiyōgē vraṇādraktasyātipravr̥ttau bahiścāntaśca śītō vidhiḥ kārya iti|| 12|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ēkōnacatvāriṁśō'dhyāyaḥ