Adhikarana atha kShArapAkavidhirnAmaikonacatvAriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః క్షారపాకవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
యథైవ భేషజవిషయమతిక్రాంతే వ్యాధౌ శస్త్రస్యోపయోగస్తథా క్షారాగ్న్యోరపి| అతస్తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana kShArasvarUpaM guNAH upayogashca (2) · Śloka 2
క్షారో హి నానౌషధసమవాయనిర్వృత్తేః సర్వరసాధిష్ఠానం కటు కలవణరసభూయిష్ఠస్తీక్ష్ణోష్ణో దహనః పాచనో విదారణో విలాయనః శోధనో రోపణః కృమ్యామమేదోవిషాపహః సర్వ శస్త్రానుశస్త్రాణాం చ వరిష్ఠశ్ఛేదనభేదనపాటనలేఖనక రణాద్యతశ్చ సంబాధావకాశజేషు దుఃఖావచారణీయశస్త్రేషు నాసార్శోఽర్బుదాదిషు శస్త్రేణ చాసిధ్యత్సు దుష్టవ్రణేషు బహుశః ప్రకోపిషు ప్రయుజ్యతే||2||
क्षारो हि नानौषधसमवायनिर्वृत्तेः सर्वरसाधिष्ठानं कटु कलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णोष्णो दहनः पाचनो विदारणो विलायनः शोधनो रोपणः कृम्याममेदोविषापहः सर्व शस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठश्छेदनभेदनपाटनलेख़नक रणाद्यतश्च सम्बाधावकाशजेषु दुःख़ावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोऽर्बुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यत्सु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते||२||
🔊 Audio coming soon
అత్ర ప్రథమమేవ క్షారో హీత్యాదినా క్షారస్వరూపం కథయతి| ఛేదనాదికరణాత్ సర్వశస్త్రాణామనుశస్త్రాణాం చ శ్రేష్ఠః| సంబాధావకాశజాః సంకటప్రదేశజాః వ్యాధయో యేషు న శస్త్రం క్రమతే|| 2||
Adhikarana kShAradvaividhyaM tayorviShayashca (3) · Śloka 3
స ద్విధా-బాహ్యాభ్యంతరపరిమార్జనభేదేన| తత్రార్శోర్బు దభగందరగ్రంథిదుష్టవ్రణనాడీచర్మకీలవర్త్మముఖరోగకుష్ఠ కిలాసతిలకాలకాదిషు బహిః పరిమార్జనేన అంతః పరి మార్జనేన తు గుల్మగరోదరాగ్నిసాదమలసంగశూలానాహాశ్మ రీశర్కరాదిషు| స యథాస్వమేవోపదేక్ష్యతే||3||
स द्विधा-बाह्याभ्यन्तरपरिमार्जनभेदेन| तत्रार्शोर्बु दभगन्दरग्रन्थिदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलवर्त्ममुख़रोगकुष्ठ किलासतिलकालकादिषु बहिः परिमार्जनेन अन्तः परि मार्जनेन तु गुल्मगरोदराग्निसादमलसङ्गशूलानाहाश्म रीशर्करादिषु| स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते||३||
🔊 Audio coming soon
తత్రాశోఽర్బుదాదిషు బహిఃపరిమార్జనం యదిహోచ్యతే| గుల్మాదీనామంతఃపరిమార్జనం; తచ్చ స్వేషు స్వేషు ప్రకారేషు వక్ష్యతే||3||
Adhikarana kShArAnarhAH (4) · Śloka 4
న తూభయోఽపి యోజ్యో భీరుదుర్బలక్షామవాతపిత్తార్దితజ్వ రాతిసారపాండుశిరోహృదయరోగమేహాక్షిపాకతిమిరారోచకా తురకృతవమనవిరేకర్తుమతీగర్భిణ్యుద్వృత్తఫలయోనిసర్వాంగ శూలవిషమద్యపీతేషు| మర్మసిరాస్నాయుసంధితణాస్థిసేవనీ ధమనీగలనాభినఖాంతరముష్కశేఫస్రోతస్స్వల్పమాంసేషు చ దేశేష్వక్ష్ణోశ్చాన్యత్ర వర్త్మరోగాత్| తథాఽతిశీతోష్ణవర్ష దుర్దినప్రవాతేషు చ||4||
न तूभयोऽपि योज्यो भीरुदुर्बलक्षामवातपित्तार्दितज्व रातिसारपाण्डुशिरोहृदयरोगमेहाक्षिपाकतिमिरारोचका तुरकृतवमनविरेकर्तुमतीगर्भिण्युद्वृत्तफलयोनिसर्वाङ्ग शूलविषमद्यपीतेषु| मर्मसिरास्नायुसन्धितणास्थिसेवनी धमनीगलनाभिनख़ान्तरमुष्कशेफस्रोतस्स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्चान्यत्र वर्त्मरोगात्| तथाऽतिशीतोष्णवर्ष दुर्दिनप्रवातेषु च||४||
🔊 Audio coming soon
భీతాదిషు నాంతః పరిమార్జనం నాపి బహిఃపరిమార్జనం| మర్మసిరాదిషు తు సంభవాద్బహిఃపరిమార్జనస్యైవ ప్రతిషేధోఽన్యత్ర వర్త్మరోగాత్| తత్ర త్వక్ష్ణోరపి యోజ్యః| అతిశీతాదిషు చ కాలేష్వల్పయోగాదిభయాన్న సేవ్యః|| 4||
Adhikarana barhiHparimArjanakShAraBedAH (5) · Śloka 5
అథ బహిఃపరిమార్జనస్త్రివిధో మధ్యో మృదుస్తీక్ష్ణశ్చ|5|
अथ बहिःपरिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAkavidhiH (5) · Śloka 5
తస్య పాకవిధిః శరది శుచిరుపోషితః శుక్లవాసాః ప్రశస్తేఽహని ప్రశస్తదేశజాతం మధ్యమవయసమనుపతం మహాంతం కాలముష్కకం సురాపలలసుమనోఽక్షతాదిభిశ్చతుర్దిశం బలిం కృత్వా ప్రదక్షిణం చాభ్యర్చ్యైనమధివాసయేత్| దైవతేభ్యో నమస్తేభ్యో నివసంతీహ యే శ్రితాః| గంతుపర్హంత్యసంక్రుద్ధాస్త్యక్త్వేమం వాససవ్యం| భేషజార్థం గ్రహీష్యామి సర్వప్రాణభృతామిమం| వృక్షం న లోభాన్న క్రోధాద్ బ్రాహ్మాణార్థే విశేషతః| అథాతరేద్యుస్తత్ర యద్యద్భుతం వైకృతం వా కించిన్న పశ్యేత్తతో యుగమాత్రమారుఢే సవితరి బ్రాహ్మణాన్వాచయిత్వా తం పాదపం పూర్వాగ్రముత్తరాగ్రం వా పాతయేత్| ఏవం చ పారిభద్రపలాశశవ కర్ణరాజవృక్షమహావృక్షవృక్షకేంద్రవృక్షస్ఫోతసప్తచ్ఛదనక్త మాలతిల్వకకదలీబిభీతకాశ్వమారకపూతీకచిత్ర కార్కకాకజంఘాపామార్గాగ్నిమంథాన్వసంతోపసంగృహీతాంశ్చ యవాన్ సశూకనాలాంశ్చతస్రశ్చ కోశాతకీః సర్వాన్ సమూల ఫలపత్రశాకాన్ ఖండశః కల్పయిత్వా నాతిశుష్కాన్ శిలాతలస్థాన్ నివాతే పృథఙ్ నిచయీకృత్య ముష్కక నిచయే చ సుధాశర్కరాః ప్రక్షిప్య తిలకుంతలైరాదీపయేత్| దగ్ధ్వా చ శాంతేఽగ్నౌ పృథక్ సుధాశర్కరాభస్మ కృత్వే తరత్సర్వక్షారద్రోణమధికముష్కకం సలిలపలసహస్రేణ గవా దిమూత్రపలసహస్రేణ చాలోడ్య మహతా వస్త్రేణ పరిస్రా వయేత్| యావదచ్ఛో రక్తస్తీక్ష్ణః పిచ్ఛిలశ్చ జాతస్తదా తం క్షారనిష్యందం గృహీత్వా భస్మ వివర్జయేత్| తతః స్నేహపాక విధినా పాచయేత్| పచ్యమానే చ తస్మింస్తాః సుధాభస్మ శర్కరాః క్షీరబకం శంగనాభిం చాయసే పాత్రేఽగ్నివర్ణాన్ కృత్వా తత్క్షారాచ్ఛకుడవమాత్రే నిర్వాప్య తేనైవ చ సుశ్లక్ష్ణం పిష్ట్వా ప్రతీవాపం దద్యాత్| తతశ్చ సుతరాం దర్వ్యావఘట్టయన్ విప చేద్యావచ్చ సబాష్పైర్బుద్బుదైః సముత్తిష్ఠేత్ సాంద్రతయా చ దర్వీ ప్రలేపీ స్యాత్తదైనమవతార్యాయోఘటే యవరాశౌ సుగుప్తం స్థాప యేత్| ఏష మధ్యమః క్షారః||5||
तस्य पाकविधिः शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातं मध्यमवयसमनुपतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोऽक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं कृत्वा प्रदक्षिणं चाभ्यर्च्यैनमधिवासयेत्| दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः| गन्तुपर्हन्त्यसंक्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वाससव्यम्| भेषजार्थं ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम्| वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्माणार्थे विशेषतः| अथातरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत्ततो युगमात्रमारुढे सवितरि ब्राह्मणान्वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्| एवं च पारिभद्रपलाशशव कर्णराजवृक्षमहावृक्षवृक्षकेन्द्रवृक्षस्फोतसप्तच्छदनक्त मालतिल्वककदलीबिभीतकाश्वमारकपूतीकचित्र कार्ककाकजङ्ग़ापामार्गाग्निमन्थान्वसन्तोपसंगृहीतांश्च यवान् सशूकनालांश्चतस्रश्च कोशातकीः सर्वान् समूल फलपत्रशाकान् ख़ण्डशः कल्पयित्वा नातिशुष्कान् शिलातलस्थान् निवाते पृथङ् निचयीकृत्य मुष्कक निचये च सुधाशर्कराः प्रक्षिप्य तिलकुन्तलैरादीपयेत्| दग्ध्वा च शान्तेऽग्नौ पृथक् सुधाशर्कराभस्म कृत्वे तरत्सर्वक्षारद्रोणमधिकमुष्ककं सलिलपलसहस्रेण गवा दिमूत्रपलसहस्रेण चालोड्य महता वस्त्रेण परिस्रा वयेत्| यावदच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च जातस्तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा भस्म विवर्जयेत्| ततः स्नेहपाक विधिना पाचयेत्| पच्यमाने च तस्मिंस्ताः सुधाभस्म शर्कराः क्षीरबकं शङ्गनाभिं चायसे पात्रेऽग्निवर्णान् कृत्वा तत्क्षाराच्छकुडवमात्रे निर्वाप्य तेनैव च सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा प्रतीवापं दद्यात्| ततश्च सुतरां दर्व्यावग़ट्टयन् विप चेद्यावच्च सबाष्पैर्बुद्बुदैः समुत्तिष्ठेत् सान्द्रतया च दर्वी प्रलेपी स्यात्तदैनमवतार्यायोग़टे यवराशौ सुगुप्तं स्थाप येत्| एष मध्यमः क्षारः||५||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది| కాలముష్కకపూజామంత్రవిధానాంతం సుబోధం| అథాధివాసాద్ ద్వితీయే దివసే అద్భుతాదిభిర్వినా నభసి యుగమాత్రం హస్తద్వయమాత్రమారూఢే భగవత్యంశుమాలిని కాలముష్కకపాదపం పాతయేత్| పాతయిత్వా చ ఖండశః ఛేదయిత్వా చ రాశిం కుర్యాత్| తథా పారిభద్రాదీంశ్చ సమూలఫలశాఖాదీన్ ఖండశః ఛేదయిత్వా పృథక్ శిలాతలేషు రాశీన్ కుర్యాత్| ముష్కకరాశౌ చ సుధాఖండాః ప్రక్షేప్తవ్యాః| తస్తాన్ రాశీన్ పృథగేవ తిలకుంతలైర్దహేత్| దగ్ధ్వా చ శాంతేఽగ్నౌ ప్రతిరాశి స్తోకం స్తోకం సమం గృహ్ణీయాత్| ముష్కకరాశితోఽధికం గృహ్ణీయాత్| సుధాఖండాంస్తద్భస్మ చ పృథక్కుర్యాత్| తం గృహీతం సర్వం క్షారమేకీకృత్య క్షారస్య ప్రమాణం షట్పంచాశచ్ఛతద్వయం కారయేత్| తచ్చ ద్రోణం పానీయపలసహస్రేణ గవాదిమూత్రాణాం చ పలసహస్రోణాలోడ్య వస్త్రేణ పరిస్రావయేత్| యావదచ్ఛతాలౌహిత్యాద్యుత్పత్తిః| తతస్తత్పరిస్రుతశేషం భస్మ త్యాజ్యం| నిష్యందాచ్చ పృథక్కుడవః కార్యః పచ్యమానే తస్మింస్తాః పృథక్కృతా భస్మమయ్యః సుధాశర్కరాః క్షీరబకాది చ లౌహే భాండే అగ్నివర్ణాన్ కృత్వా తస్మిన్నిష్యందకుడవే నిర్వాపయేత్| నిర్వాపశీర్ణశేషాంశ్చ తేనైవ పిష్ట్వా నిక్షిపేత్ కటాహే| ఇతి మధ్యమః క్షారః|| 5||
Adhikarana mRudutIkShNayorvisheShaH (6) · Śloka 6
మూర్దౌ శర్కరాదీన్నిర్వాప్యాపనయేన్న తు పిష్ట్వా క్షిపేత్| తీక్ష్ణే తు దంతీచిత్రకలాంగలికాపూతీకప్రవాలతాలపత్రీబిడ స్వర్జికాకనకక్షోరీహింగువచాతివిషాః శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతా దగ్ధాశ్చ శంఖశుక్తీః పూర్వవత్ ప్రతివాపం దద్యాత్| తాంశ్చ వ్యాధిబలతః సప్తరాత్రాదూర్ధ్వం ప్రయుంజీత| క్షీణబలే తు బలాధానార్థం పునః క్షారజలమావపేత్||6||
मूर्दौ शर्करादीन्निर्वाप्यापनयेन्न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्| तीक्ष्णे तु दन्तीचित्रकलाङ्गलिकापूतीकप्रवालतालपत्रीबिड स्वर्जिकाकनकक्षोरीहिङ्गुवचातिविषाः श्लक्ष्णचूर्णीकृता दग्धाश्च शङ्ख़शुक्तीः पूर्ववत् प्रतिवापं दद्यात्| तांश्च व्याधिबलतः सप्तरात्रादूर्ध्वं प्रयुञ्जीत| क्षीणबले तु बलाधानार्थं पुनः क्षारजलमावपेत्||६||
🔊 Audio coming soon
మృదౌ తు సుధాశర్కరాదీన్నిర్వపయేదేవ| న తు పిష్ట్వా క్షిపేదన్యత ఏవ త్యజేత్| తీక్ష్ణస్య తు మధ్యమక్షారవిధానే సతి దంతీచిత్రకాద్యధికం ప్రతివాపనం| సర్వత్ర క్షీయమాణే జలే తజ్జాతీయమన్యత్ క్షారజలమావపేత్|| 6||
Adhikarana kShAraguNadoShAH (7) · Śloka 7
తత్ర నాతితీక్ష్ణో నాతిమృదుః శ్వేతః శ్లక్ష్ణః శీఘ్రః పిచ్ఛిలః శిఖరీ సుఖనిర్వాప్యోఽల్పరుగనిభిష్యందీ చేతి దశ క్షారస్య గుణాః| దశైవ చ దోషాః| తద్యథా-అత్యు ష్ణోఽతిశీతోఽతితీక్ష్ణోఽతిమృదురతితనురతిఘనోఽతిపి చ్ఛిలో విసర్పీ హీనౌషధో హీనపాకశ్చేతి||7||
तत्र नातितीक्ष्णो नातिमृदुः श्वेतः श्लक्ष्णः शीग़्रः पिच्छिलः शिख़री सुख़निर्वाप्योऽल्परुगनिभिष्यन्दी चेति दश क्षारस्य गुणाः| दशैव च दोषाः| तद्यथा-अत्यु ष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिग़नोऽतिपि च्छिलो विसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति||७||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| శిఖరీ ఘనత్వేన శిఖరాకారః పతితో భవతి| సుఖేన నిర్వాప్యతే మృజ్యత ఇతి తథోక్తం|| 7||
Adhikarana kShArapAtanasyopakalpanIyam (8) · Śloka 8
తత్ర క్షారకర్మణ్యుపహరేత్ పిచువర్తిశలాకాదర్వ్యంజలికా ఘృతమధుశుక్తతుషోదకమస్తుక్షీరోదకశీతప్రదేహశయనాసనా దీని|8|
तत्र क्षारकर्मण्युपहरेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिका ग़ृतमधुशुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरोदकशीतप्रदेहशयनासना दीनि|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArapAlanavidhiH kShArapAlanavidhiH (8) · Śloka 8
అథ క్షారార్హస్యోపవిష్టస్య సంవిష్టస్య వాప్తపరిచారక గృహీతస్య వ్యాధిం ఛిత్వాఽవలిఖ్య ప్రచ్ఛాయ వా పిచుప్లో తాన్యతరావగుంఠితయా శలాకయా క్షారం పాతయేత్| తతో మాత్రాశతముపేక్షేత| వర్త్మరోగే తు నిర్భుజ్య వర్త్మనీ పిచునా మధూచ్ఛిష్టేన వా కృష్ణభాగం ప్రచ్ఛాద్య పద్మపత్రతనుః క్షార లేపః| ఘ్రాణజేశు త్వర్శోఽర్బుదేష్వాదిత్యాభిముఖస్యోన్నమయ్య నాసికాముపేక్ష్యాశ్చ పంచాశన్మాత్రాః| తద్వచ్ఛ్రోత్రజేషు| గుదా ర్శస్సు పాణినా యంత్రద్వారం పిధాయ ధారయేన్మాత్రాశతమేవ| తతః ప్రమార్జనేన ప్రమృజ్య క్షారం సమ్యగ్దగ్ధమవేక్ష్య నిర్వాపయేత్ సర్పిర్మధుభ్యాం శుక్తతుషోదకముస్తుక్షీరాదిభిశ్చ| తతః పరం శీతమధురైః సఘృతైః ప్రదిహ్యాత్| అభిష్యందీని భోజ్యాని క్లేదనాయ చ| స్థిరమూలత్వాత్తు యది క్షారదగ్ధం న విశీర్యతే తతో ధాన్యామ్లబీజమధుయష్టికాయుక్తైస్తిలైరాలేపయేత్సువ ర్ణక్షీరీయుతైర్వా త్రివృద్విడంగసారవద్భిర్వా|8|
अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वाप्तपरिचारक गृहीतस्य व्याधिं छित्वाऽवलिख़्य प्रच्छाय वा पिचुप्लो तान्यतरावगुण्ठितया शलाकया क्षारं पातयेत्| ततो मात्राशतमुपेक्षेत| वर्त्मरोगे तु निर्भुज्य वर्त्मनी पिचुना मधूच्छिष्टेन वा कृष्णभागं प्रच्छाद्य पद्मपत्रतनुः क्षार लेपः| ग़्राणजेशु त्वर्शोऽर्बुदेष्वादित्याभिमुख़स्योन्नमय्य नासिकामुपेक्ष्याश्च पञ्चाशन्मात्राः| तद्वच्छ्रोत्रजेषु| गुदा र्शस्सु पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय धारयेन्मात्राशतमेव| ततः प्रमार्जनेन प्रमृज्य क्षारं सम्यग्दग्धमवेक्ष्य निर्वापयेत् सर्पिर्मधुभ्यां शुक्ततुषोदकमुस्तुक्षीरादिभिश्च| ततः परं शीतमधुरैः सग़ृतैः प्रदिह्यात्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च| स्थिरमूलत्वात्तु यदि क्षारदग्धं न विशीर्यते ततो धान्याम्लबीजमधुयष्टिकायुक्तैस्तिलैरालेपयेत्सुव र्णक्षीरीयुतैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNaprakShAlanaropaNadravyANi (8) · Śloka 8
మాలతీవృషాంకోలనింబాస్ఫోతపటోలీకరవీరపత్రక్వాథేన వ్రణప్రక్షాలనం| ఏషామేవ చ కల్కక్వాథే సిద్ధం సర్పిస్తైలం వా రోపణం| నాగపుష్పమంజిష్ఠాచందనతిలపర్ణికాసు వా| యథావ్యాధిదోషం చ వ్రణముపక్రమేత్| తిలాః సయష్టిమధుకా రోపణే చాస్య పూజితాః||8||
मालतीवृषाङ्कोलनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथेन व्रणप्रक्षालनम्| एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्| नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा| यथाव्याधिदोषं च व्रणमुपक्रमेत्| तिलाः सयष्टिमधुका रोपणे चास्य पूजिताः||८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర క్షారకర్మణి ప్రకృతే పిచువర్త్యాదీన్యుపహరేన్నికటీకుర్యాత్| వ్యాధేర్యథాయోగ్యం ఛేద్యాద్యన్యతమం కృత్వా నిర్భుజ్య పరివృత్య| సుబోధమన్యత్| ఏకో భోజ్యశబ్ద ఆహారపర్యాయః| ద్వితీయః క్రియావినియోగవచనః| ధాన్యామ్లబీజం కాంజికస్యాధో ఘనో భాగః| ఏషామేవ కల్కక్వాథే యథాయోగ్యం తైలం ఘృతం వా| నాగపుష్పాదిషు కల్క ఏవ తైలం ఘృతం వా| క్షారవ్రణం తు వ్యాధ్యానుగుణ్యేన చోపక్రమేత||8||
Adhikarana samyagdagdhalakShaNam (9) · Śloka 9
తత్ర పక్వజాంబవసంకాశమవసన్నమీషద్యథాస్వవికారోప శాంతౌ చ సమ్యగ్దగ్ధం భవతి||9||
तत्र पक्वजाम्बवसङ्काशमवसन्नमीषद्यथास्वविकारोप शान्तौ च सम्यग्दग्धं भवति||९||
🔊 Audio coming soon
పక్వజాంబవేత్యాది క్షారసమ్యగ్యోగలక్షణం|| 9||
Adhikarana durdagdhalakShaNaM tatropacArashca (10) · Śloka 10
తద్విపర్యయేణ తోదకండూజాడ్యాదిభిశ్చ దుర్దగ్ధం| తత్ర పునః పాతయేత్|10|
तद्विपर्ययेण तोदकण्डूजाड्यादिभिश्च दुर्दग्धम्| तत्र पुनः पातयेत्|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atidagdhalakShaNaM tatropacArAshca (10) · Śloka 10
ఊషాదాహరాగశోఫజ్వరపాకవిసర్పశిరోరోగవాతపిత్తకో పైరతిదగ్ధం| అపి చ నేత్రేఽతియోగాద్వర్త్మనిర్భేదేనేంద్రియభ్రంశః| ఘ్రాణే నాసావంశతరుణాస్థిదరణం సంకోచో గంధాజ్ఞానం చ తద్వచ్ఛ్రోత్రాదిష్వపి చ యథాస్వం వ్యాపత్| గుదే విణ్మూత్ర రోధోఽతీసారః పుంస్త్వోపఘాతో గుదవిదరణాచ్చ మృత్యుర్వా సర్వదా వా శోఫతోదవేదనాస్రావాః శకృన్మూత్రవాతవిధార ణశక్తిర్వా| తమతిప్రవృత్తమాశు పూర్వోక్తైరేవ నిర్వాపణైః పునః పునర్నిర్వాపయేత్| అతశ్చ దాహ్యమతిప్రమాణం న సకృదేవ దహేదితి||10||
ऊषादाहरागशोफज्वरपाकविसर्पशिरोरोगवातपित्तको पैरतिदग्धम्| अपि च नेत्रेऽतियोगाद्वर्त्मनिर्भेदेनेन्द्रियभ्रंशः| ग़्राणे नासावंशतरुणास्थिदरणं सङ्कोचो गन्धाज्ञानं च तद्वच्छ्रोत्रादिष्वपि च यथास्वं व्यापत्| गुदे विण्मूत्र रोधोऽतीसारः पुंस्त्वोपग़ातो गुदविदरणाच्च मृत्युर्वा सर्वदा वा शोफतोदवेदनास्रावाः शकृन्मूत्रवातविधार णशक्तिर्वा| तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनः पुनर्निर्वापयेत्| अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति||१०||
🔊 Audio coming soon
వైపరీత్యేన తోదాదిభిశ్చ హీనయోగః| తత్ర పునః పాతయేత్ క్షారమిత్యర్థాత్| ఊషాద్యతియోగలక్షణం| తం క్షారమతిప్రవృత్తమతియోగాదాధిక్యేన స్థితం| పూర్వోక్తైరితి క్షారసంబంధ్యతియోగవిభ్రమజ్వరాదిభిః శరీరం దహతి| అతో వక్ష్యమాణం పాయయేదితి సంబంధః|| 10||
Adhikarana kShAranirvApaNaM sahetukam (11) · Śloka 11
భవతి చాత్ర అమ్లో హి శీతః స్పర్శేన క్షారస్తేనోపసంహితః| యాత్యాశు స్వాదుతాం తస్మాదమ్లైనిర్వాపయేత్తరాం||11||
भवति चात्र अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैनिर्वापयेत्तराम्||११||
🔊 Audio coming soon
అమ్లో హి శీత ఇత్యాది సుబోధం|| 11|
Adhikarana kShArAtiyogalakShaNaM visheShopacArAH (12-39) · Śloka 39
జ్వరాతిసారతృణ్మోహమూర్ఛాహృద్వేదనార్తిభిః| కక్షం దహత్యగ్నిరివ శరీరం క్షారవిభ్రమః| పాయయేతాతియోగేఽతస్తం శీఘ్రం సఘృతం దధి| సగుడం వా దధిసరం తైలం వా ససితోపలం| ధాత్రీఫలకపిత్థామ్లదాడిమస్వరసే ఘృతం| ద్విగుణే సాధితం పానసేకైః క్షారాతిరుగ్ధరం| దాడిమామలకామ్రాతకపిత్థకరమర్దకాన్| ఆమ్రాచ్చ మాతులుంగాచ్చ రసం మృద్విగ్నినా పచేత్| తతోఽతివృత్తక్షారాయ దద్యాన్మాత్రాం యథాబలం| క్షారో నివర్తతే తేన ప్రసాదం త్వక్ చ గచ్ఛతి| శోణితాతిప్రవృత్తౌ తు బాహ్యాంతః శిశిరో విధిః||12|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే క్షార విధిర్నామైకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః||39||
ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्छाहृद्वेदनार्तिभिः| कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः| पाययेतातियोगेऽतस्तं शीग़्रं सग़ृतं दधि| सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्| धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे ग़ृतम्| द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्धरम्| दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकान्| आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्विग्निना पचेत्| ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्| क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छति| शोणितातिप्रवृत्तौ तु बाह्यान्तः शिशिरो विधिः||१२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने क्षार विधिर्नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः||३९||
🔊 Audio coming soon
ఘృతాద్ ద్విగుణో మిశ్రీభూత ఆమలకాదిరసః| అతివృత్తక్షారాయ క్షారాతియోగయుక్తాయ దాడిమాదిరసాన్ పక్వాన్ బలాపేక్షయా పానే మాత్రాం దద్యాత్| కిమర్థమిత్యాహ-క్షార ఇత్యాది| క్షారాతియోగే వ్రణాద్రక్తస్యాతిప్రవృత్తౌ బహిశ్చాంతశ్చ శీతో విధిః కార్య ఇతి|| 12|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ఏకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః