Adhikarana atha mahAkaShAyasaMgraho nAma pa~jcadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō mahākaṣāyasaṅgrahamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो महाकषायसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
mahāntaśca tē kaṣāyā mahākaṣāyāḥ| ētadēvōcyatē||1||
Adhikarana kaShAyANAmAnantye kAraNanirdeshaH (2) · Śloka 2
ānantyādauṣadhānāmāmayānāṁ cānantā ēva kaṣāyāḥ| yē tu sutarāmupayōgavantaḥ prakarṣavarttinō vā tē jīvanīyādisaṁjñāḥ| pratyēkaṁ daśakaṣāyasaṁyōgāt pañcacatvāriṁśanmahākaṣāyā vakṣyantē| tatpratipattyarthamēva mandabuddhīnām| buddhimatāmudāharaṇamātrapradarśanārtham| śakyaṁ hi buddhimadbhiḥ svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān guṇānālōcya kṣīrēkṣudrākṣā'kṣōḍavidārīkandādiṣvapi tadguṇēṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathōktānusaraṇamēva tu śrēyō mandabuddhēriti| vyastāśca tē catvāri śatāni pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyēva||2||
आनन्त्यादौषधानामामयानां चानन्ता एव कषायाः| ये तु सुतरामुपयोगवन्तः प्रकर्षवर्त्तिनो वा ते जीवनीयादिसंज्ञाः| प्रत्येकं दशकषायसंयोगात् पञ्चचत्वारिंशन्महाकषाया वक्ष्यन्ते| तत्प्रतिपत्त्यर्थमेव मन्दबुद्धीनाम्| बुद्धिमतामुदाहरणमात्रप्रदर्शनार्थम्| शक्यं हि बुद्धिमद्भिः स्वादुशीतस्निग्धादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणान् गुणानालोच्य क्षीरेक्षुद्राक्षाऽक्षोडविदारीकन्दादिष्वपि तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुम्| यथोक्तानुसरणमेव तु श्रेयो मन्दबुद्धेरिति| व्यस्ताश्च ते चत्वारि शतानि पञ्चाशदधिकानि तदभिधानान्येव||२||
🔊 Audio coming soon
auṣadhānāmāmayānāṁ cānantyamataḥ prativyādhyauṣadhaviśēṣāt kaṣāyāṇāmapyānantyam| yē tu kaṣāyā atyarthēnōpayujyantē, anyēbhyaścōtkarṣavantō vā tēṣāṁ śāstrakārairjīvanīyabr̥ṁhaṇīyādayaḥ saṁjñā dhr̥tāḥ| tē ca jīvanīyādayō mahākaṣāyāḥ saṁkhyayā pañcacatvāriṁśat| carakē tu ṣaḍvirēcanaśatāśritīyē pañcāśaduktāḥ| tēbhyō vamanōpayōgādayaḥ pañcātra na saṁgr̥hītāḥ| taddravyāṇāṁ śōdhanādigaṇasaṁgrahōktavamanādyupayōgiṣvēvāntarbhāvāt| tathā cāsthāpanānuvāsanōpayōgidravyāṇi śōdhanādipaṭhitēṣu sarvēṣu tu prāyēṇa madanētyēvamādikē granthē dr̥śyanta ēva| ēvaṁ vamanavirēcanaśirōvirēcanōpayōgīnyapi| bilvaśvadaṁṣṭrāgnimanthasyōnākāni daśamūlāṅgatvāt dr̥śyanta ēva bastyupayōgiṣu| vr̥ścīvasya punarnavābhēdatvam| pippalī tu vyōṣē'ntarbhāvāt| tatraikaikasmin mahākaṣāyē daśakānāṁ kaṣāyāṇāṁ saṁyōgaḥ| ētē ca mahākaṣāyā mandabuddhīnāṁ yathōktapratipattyarthamuktāḥ| mahābuddhīnāṁ tu tadudāharaṇamātrapradarśanārtham| yatō mahābuddhibhirjīvanīya mahākaṣāyē'nuktānāmapi drākṣākṣōḍādīnāṁ taduktaguṇasādr̥śyāttadarthaḥ prayōgō'pyavadhārayituṁ śakyaḥ mandabuddhēstūcitōhā'sahiṣṇudhiyō yathāpaṭhitānusaraṇamēva śrēṣṭhamatastasya yathōktapratipattyarthamēva| tē ca mahākaṣāyasaṁgr̥hītāḥ avaśyakaṣāyāḥ saṁkhyā pañcāśadadhikāni catvāri śatāni pañcacatvāriṁśatāṁ daśabhirguṇitānām||2||
Adhikarana mahAkaShAyeShu dravyasa~gkare~api na saMj~jAvirodhaH (3) · Śloka 3
yadyapi tāni tānyēva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kaṣāyēṣu tathāpi na saṁjñāvirōdhaḥ| ēkasyāpi bahukāryanirvartanāt||3||
यद्यपि तानि तान्येव द्रव्याणीति द्रव्यसङ्करः कषायेषु तथापि न संज्ञाविरोधः| एकस्यापि बहुकार्यनिर्वर्तनात्||३||
🔊 Audio coming soon
yadyapi caikaṁ dravyamanēkē mahākaṣāyē dr̥śyatē tathāpi saṁjñāvirōdhō na bhavati yataḥ kāryabhēdāt saṁjñābhēdaḥ| yathaikō dēvadattaḥ pākaṁ kurvan pācaka ityucyatē lavanaṁ ca lāvaka iti| tadvadēkamapi dravyaṁ kāryabhēdāt saṁjñābhēdaṁ gacchati||3||
Adhikarana kaShAyayonirasAH (4) · Śloka 4
tatra lavaṇavarjyā rasāḥ kalpanāyāṁ kaṣāyā ityucyantē| tadyōnitvāt||4||
तत्र लवणवर्ज्या रसाः कल्पनायां कषाया इत्युच्यन्ते| तद्योनित्वात्||४||
🔊 Audio coming soon
tatra lavaṇavarjyā pañcarasāḥ kvāthacūrṇādikalpanāyāṁ kaṣāyaśabdavācyāḥ tadyōnitvādrasānāṁ kaṣāyakāraṇatvādrasā ēva pañcakaṣāyaśabdēnōcyantē||4||
Adhikarana lavaNasya kaShAyatvAbhAve hetuH (5) · Śloka 5
lavaṇasya yatō niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ| pr̥thagupayōgōpakārarahitatvācca nairarthakyamiti||5||
लवणस्य यतो निर्यासादिकल्पनानामसम्भवः| पृथगुपयोगोपकाररहितत्वाच्च नैरर्थक्यमिति||५||
🔊 Audio coming soon
lavaṇasya tu kaṣāyatvaṁ niṣprayōjanatvānnōktam| ēvaṁ ca nairarthakyam| yatō lavaṇarasasya lavaṇadravyādērniryāsaniṣkvāthādikaṁ na sambhavati| na ca pr̥thaglavaṇasya kēvalasyōpayōgaḥ| upayōgō'pi śarīrē nōpakāravāniti nairarthakyam||5||
Adhikarana jIvanIyagaNaH (2) · Śloka 2
bhavanti cātra- jīvantīkākōlyau dvē mēdē mudgamāṣaparṇyau ca| r̥ṣabhakajīvakamadhukaṁ cēti gaṇō jīvanīyākhyaḥ|2|
भवन्ति चात्र- जीवन्तीकाकोल्यौ द्वे मेदे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| ऋषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bRuMhaNIyagaNaH (2) · Śloka 2
vāṭyā balā payasyākākōlyāvikṣuvājigandhē ca| kṣīriṇirājakṣavakē bhāradvājī ca br̥ṁhaṇīyō'yam|2|
वाट्या बला पयस्याकाकोल्याविक्षुवाजिगन्धे च| क्षीरिणिराजक्षवके भारद्वाजी च बृंहणीयोऽयम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lekhanIyagaNaH (2) · Śloka 2
haimavatī ciribilvaṁ mustā kuṣṭhaṁ vacā haridrē ca| citrakakaṭukātiviṣā vargō'yaṁ lēkhanīyākhyaḥ||2||
हैमवती चिरिबिल्वं मुस्ता कुष्ठं वचा हरिद्रे च| चित्रककटुकातिविषा वर्गोऽयं लेखनीयाख्यः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhedanIyagaNaH (6) · Śloka 6
arkairaṇḍau citrā citrakāciribilvaśaṅkhiṇīsaralā| hēmakṣīrī kaṭukā vanhimukhī bhēdanīyō'yam| madhumadhukapr̥śniparṇīkaṭphalalōdhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā mōcarasaścēti sandhānaḥ||6||
अर्कैरण्डौ चित्रा चित्रकाचिरिबिल्वशङ्खिणीसरला| हेमक्षीरी कटुका वन्हिमुखी भेदनीयोऽयम्| मधुमधुकपृश्निपर्णीकट्फललोध्रप्रियङ्गुधातक्यः| अम्बष्ठकी समङ्गा मोचरसश्चेति सन्धानः||६||
🔊 Audio coming soon
bhavanti cātrēti padyabandhasamuccayē tantrarītiḥ| jīvantīprabhr̥tīni daśauṣadhāni pratyēkaṁ jīvanīyatvē śaktāni| tēṣāṁ ca pratyēkaṁ dravyādisaṁyōgēna ca prayōjanavaśāt prayōgaḥ| pratyēkaṁ pañcakaṣāyāṇāṁ catvāri śatāni pañcaśadadhikāni| saṁyōgēna tu samānajātīyakr̥tēna pratyēkaṁ mahākaṣāyē dvisaṁyōgāni pañcacatvāriṁśat| trikē viṁśacchatam| catuṣkē caturaśītiḥ| pañcakē ṣaṭpañcāśat| ṣaṭkē pañcatriṁśat| saptakē viṁśatiḥ| aṣṭakē daśa| navakē catvāraḥ| ēvaṁ saṁyōgaśatāni trīṇi catussaptatyadhikāni pratyēkaṁ mahākaṣāyē| kēvalakaṣāyā daśa| daśasaṁyōgaścaikaḥ| ēvamēkō jīvanīyādyanyatamō mahākaṣāyaḥ pañcāśītyadhikaṁ śatatrayaṁ bhēdānāmupagacchati| ētadēva pañcacatvāriṁśadguṇitaṁ kārtsnyēna saṅkhyā mahākaṣāyāṇām| tatrāpi viśiṣṭasaṅkhyāvargāntaradravyaviśēṣēṇa viśiṣṭasaṁyōgakalpanayānantyaṁ mahākaṣāyāṇām| ēvaṁ jīvantyādīni daśa kaṣāyaśabdavācyāni| jīvanīyaṁ prāṇānāṁ sandhārakam| lēkhanaṁ dēha upalēpādikān bhāvān vicchinatti| sandhānakaṁ śarīrē'ntaḥsaṁhatikaraṁ bhāvānām||6||
Adhikarana dIpanIyagaNaH (2) · Śloka 2
hiṅgumaricāmlvētasadīpyakabhallātakāsthisaṁyōgāt| vargaḥ sapañcakōlō nirdiṣṭō dīpanīyō'yam|2|
हिङ्गुमरिचाम्ल्वेतसदीप्यकभल्लातकास्थिसंयोगात्| वर्गः सपञ्चकोलो निर्दिष्टो दीपनीयोऽयम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balyagaNaH (2) · Śloka 2
aindryatirasāpayasyā r̥ṣyaprōktā sthirā balātibalāḥ| iti balyō daśakō'yaṁ hayagandhā rōhiṇī r̥ṣabhaḥ|2|
ऐन्द्र्यतिरसापयस्या ऋष्यप्रोक्ता स्थिरा बलातिबलाः| इति बल्यो दशकोऽयं हयगन्धा रोहिणी ऋषभः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varNyagaNaH (2) · Śloka 2
candanatuṅgapayasyā sitālatāmadhukapadmakōśīram| varṇyō gaṇō'yamuditō mañjiṣṭhāsārivāsahitaḥ|2|
चन्दनतुङ्गपयस्या सितालतामधुकपद्मकोशीरम्| वर्ण्यो गणोऽयमुदितो मञ्जिष्ठासारिवासहितः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaNThyagaNaH (2) · Śloka 2
haṁsapadībr̥hatīdvayamr̥dvīkāsarivēkṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakr̥ṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajanāni||2||
हंसपदीबृहतीद्वयमृद्वीकासरिवेक्षुमूलानि| कैडर्यमधुककृष्णाः सविदार्यः कण्ठजनानि||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudyagaNaH (4) · Śloka 4
vr̥kṣāmlabadaradāḍimakavalāmrāmrātalikucakaramardam| hr̥dyaṁ samātuluṅgāmlavētasaṁ viddhi vargamimam| nāgaracavikācitrakaviḍaṅgamūrvāmr̥tāvacāmustāḥ| sahapippalīpaṭōlāstr̥ptighnō'yaṁ gaṇaḥ prathitaḥ||4||
वृक्षाम्लबदरदाडिमकवलाम्राम्रातलिकुचकरमर्दम्| हृद्यं समातुलुङ्गाम्लवेतसं विद्धि वर्गमिमम्| नागरचविकाचित्रकविडङ्गमूर्वामृतावचामुस्ताः| सहपिप्पलीपटोलास्तृप्तिघ्नोऽयं गणः प्रथितः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshoghnagaNaH (2) · Śloka 2
kaṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| dhanvayavāsaṁ pathyā dāruharidrā gaṇō'yamarśōghnaḥ|2|
कटजफलबिल्वचित्रकमहौषधप्रतिविषावचाचविकाः| धन्वयवासं पथ्या दारुहरिद्रा गणोऽयमर्शोघ्नः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kuShThaghnagaNaH (2) · Śloka 2
khadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsaptaparṇakaravīrāḥ| kuṣṭhaghnāścaturaṅgulaviḍaṅgajātipravālāśca|2|
खदिरामलकारुष्करनिशाभयासप्तपर्णकरवीराः| कुष्ठघ्नाश्चतुरङ्गुलविडङ्गजातिप्रवालाश्च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaNDUharagaNaH (2) · Śloka 2
naladakr̥tamālacandanasarṣapaghananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṁ dāruharidrāsanaktamālāni nighnanti||2||
नलदकृतमालचन्दनसर्षपघननिम्बकुटजमधुकानि| कण्डूं दारुहरिद्रासनक्तमालानि निघ्नन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krimiharagaNaH (4) · Śloka 4
akṣīvamaricakēbukaviḍaṅgagaṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ghnanti krimīn śvadaṁṣṭrāviṣākhuparṇyastathā na cirāt| mañjiṣṭhāślēṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālindyaḥ| sailācandanakatakāḥ sasinduvārā viṣaṁ ghnanti||4||
अक्षीवमरिचकेबुकविडङ्गगण्डीरकिणिहिनिर्गुण्ड्यः| घ्नन्ति क्रिमीन् श्वदंष्ट्राविषाखुपर्ण्यस्तथा न चिरात्| मञ्जिष्ठाश्लेष्मातकरजनीसुवहाशिरीषपालिन्द्यः| सैलाचन्दनकतकाः ससिन्दुवारा विषं घ्नन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyajananagaNaH (2) · Śloka 2
śalikuśakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhēkṣuvālikēkṣūṇām| tadvadgundrōtkaṭayōrmūlamalaṁ stanyajananāya|2|
शलिकुशकाशषष्टिकवीरणदर्भेक्षुवालिकेक्षूणाम्| तद्वद्गुन्द्रोत्कटयोर्मूलमलं स्तन्यजननाय|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana stanyashuddhikaraNagaNaH (2) · Śloka 2
pāṭhā nāgarasuratarughanāmr̥tāsārivēndrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṁ vargō'yaṁ stanyaśuddhikaraḥ|2|
पाठा नागरसुरतरुघनामृतासारिवेन्द्रयवमूर्वाः| कटुकाकिराततिक्तं वर्गोऽयं स्तन्यशुद्धिकरः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrajananagaNaH (2) · Śloka 2
mēdākākōlīdvayavr̥kṣaruhājīvakarṣabhakuliṅgāḥ| śukrajananō gaṇō'yaṁ sahajaṭilāśūrpaparṇībhiḥ|2|
मेदाकाकोलीद्वयवृक्षरुहाजीवकर्षभकुलिङ्गाः| शुक्रजननो गणोऽयं सहजटिलाशूर्पपर्णीभिः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrashodhanagaNaH (2) · Śloka 2
kuṣṭhailavālukakaṭphalakāṇḍēkṣvikṣvabdhiphēnakōśīraiḥ| vasukēkṣurakaiḥ śukraṁ śuddhyēt sakadambaniryāsaiḥ|2|
कुष्ठैलवालुककट्फलकाण्डेक्ष्विक्ष्वब्धिफेनकोशीरैः| वसुकेक्षुरकैः शुक्रं शुद्ध्येत् सकदम्बनिर्यासैः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehopagagaNaH (2) · Śloka 2
drākṣākākōlīdvayamadhuparṇīmadhukajīvakavidāryaḥ| snēhōpagāḥ samēdājivantīśāliparṇikāḥ|2|
द्राक्षाकाकोलीद्वयमधुपर्णीमधुकजीवकविदार्यः| स्नेहोपगाः समेदाजिवन्तीशालिपर्णिकाः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svedopagagaNAH (2) · Śloka 2
saubhāñjanakapunarnavavr̥ścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svēdōpagāni vidyāt sayavatilārkōrupūgāni|2|
सौभाञ्जनकपुनर्नववृश्चीवकुलत्थमाषबदराणि| स्वेदोपगानि विद्यात् सयवतिलार्कोरुपूगानि|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaminigrahaNagaNaH (2) · Śloka 2
lājāmrabadaradāḍimayavaṣaṣṭikamātuluṅgasēvyāni| jambvāmrapallavāni vaminigrahaṇāni mr̥tsā ca||2||
लाजाम्रबदरदाडिमयवषष्टिकमातुलुङ्गसेव्यानि| जम्ब्वाम्रपल्लवानि वमिनिग्रहणानि मृत्सा च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnigrahaNagaNaH (1) · Śloka 1
nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ||1||
नागरधन्वयवासकवालकपर्पटकचन्दनगुडूच्यः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnigrahaNagaNaH (3) · Śloka 3
bhūnimbaghanapaṭōlīkustumbaryastr̥ṣaṁ ghnanti| br̥hatīdvayavr̥kṣaruhāpuṣkaramūlābhayākaṇāśr̥ṅgyaḥ| hidhmāṁ nighnanti śaṭī durālabhā badarabījaṁ ca||3||
भूनिम्बघनपटोलीकुस्तुम्बर्यस्तृषं घ्नन्ति| बृहतीद्वयवृक्षरुहापुष्करमूलाभयाकणाशृङ्ग्यः| हिध्मां निघ्नन्ति शटी दुरालभा बदरबीजं च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viTsaMgrahaNagaNaH (2) · Śloka 2
śamānantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmakēsaraṁ lōdhram| dhātakikusumasamaṅgāmōcarasāmrāsthiviḍgrahaṇam|2|
शमानन्ता पद्मा कट्वङ्गः पद्मकेसरं लोध्रम्| धातकिकुसुमसमङ्गामोचरसाम्रास्थिविड्ग्रहणम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDvirajanagaNaH (2) · Śloka 2
jambūsallakimadhukaṁ nīlōtpalakacchurātilaśryāhvam| bhr̥ṣṭā ca mr̥tpayasyā saśālmalī viḍvirajanāni|2|
जम्बूसल्लकिमधुकं नीलोत्पलकच्छुरातिलश्र्याह्वम्| भृष्टा च मृत्पयस्या सशाल्मली विड्विरजनानि|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrasaMgrahaNagaNaH (2) · Śloka 2
jambvāmrōdumbaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| bhallātasōmavalkaṁ mūtragrahaṇāya nirdiṣṭam|2|
जम्ब्वाम्रोदुम्बरवटकपीतनप्लक्षपिप्पलाश्मन्तम्| भल्लातसोमवल्कं मूत्रग्रहणाय निर्दिष्टम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtravirajanagaNaH (2) · Śloka 2
kamalanalinakumudamadhukasaugandhikadhātakīlatākusumam| mūtraṁ nayati virāgaṁ sōtpalaśatapuṇḍarīkaṁ ca|2|
कमलनलिनकुमुदमधुकसौगन्धिकधातकीलताकुसुमम्| मूत्रं नयति विरागं सोत्पलशतपुण्डरीकं च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtravirecanagaNaH (2) · Śloka 2
vr̥kṣādanīśvadaṁṣṭrādarbhētkaṭavasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṁ virēcayēyurgundrāpāṣāṇabhēdaśca|2|
वृक्षादनीश्वदंष्ट्रादर्भेत्कटवसुकवशिरकुशकाशाः| मूत्रं विरेचयेयुर्गुन्द्रापाषाणभेदश्च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsaghnagaNaH (2) · Śloka 2
drākṣāmalakapunarnavavr̥ścīvadurālabhābhayākr̥ṣṇāḥ| kāsaṁ ghnanti saśr̥ṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca|2|
द्राक्षामलकपुनर्नववृश्चीवदुरालभाभयाकृष्णाः| कासं घ्नन्ति सशृङ्गी तामलकी कण्टकारी च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsaghnagaNaH (2) · Śloka 2
caṇḍāmlavētasaśaṭītāmalakīsurasahiṅgujīvantyaḥ| puṣkaramūlailāguruvargō'yaṁ śvāsaśamanāya|2|
चण्डाम्लवेतसशटीतामलकीसुरसहिङ्गुजीवन्त्यः| पुष्करमूलैलागुरुवर्गोऽयं श्वासशमनाय|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvaraghnagaNaH (2) · Śloka 2
drākṣāpīlukaparūṣakamañjiṣṭhāsārivā'mr̥tāpāṭhāḥ| triphalā cēti gaṇō'yaṁ jvarasya śamanāya nirdiṣṭaḥ|2|
द्राक्षापीलुकपरूषकमञ्जिष्ठासारिवाऽमृतापाठाः| त्रिफला चेति गणोऽयं ज्वरस्य शमनाय निर्दिष्टः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shramaghnagaNaH (2) · Śloka 2
dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikēkṣubadarāṇi| śramanāśanāni vidyāt drākṣākharjūrasahitāni|2|
दाडिमफल्गुपरूषकप्रियालयवषष्टिकेक्षुबदराणि| श्रमनाशनानि विद्यात् द्राक्षाखर्जूरसहितानि|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhaghnagaNaH (2) · Śloka 2
padmakalājōśīraṁ madhukōtpalasārivāsitōdacyam| kāśmaryaphalaṁ candanamēṣa gaṇō dāhahā prōktaḥ|2|
पद्मकलाजोशीरं मधुकोत्पलसारिवासितोदच्यम्| काश्मर्यफलं चन्दनमेष गणो दाहहा प्रोक्तः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItaprashamanagaNaH (2) · Śloka 2
natanāgarāguruvacādhānyakabhūtīkapippalīvyāghryaḥ| śītaṁ śamayantyacirāt syōnākaḥ sāgnimanthaśca|2|
नतनागरागुरुवचाधान्यकभूतीकपिप्पलीव्याघ्र्यः| शीतं शमयन्त्यचिरात् स्योनाकः साग्निमन्थश्च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udardaprashamanagaNaH (2) · Śloka 2
tindukapriyālabījakasaptacchadakhadirakadarabadarāṇi| arimēdavājikarṇau kakubhaścōdardaśamanāni|2|
तिन्दुकप्रियालबीजकसप्तच्छदखदिरकदरबदराणि| अरिमेदवाजिकर्णौ ककुभश्चोदर्दशमनानि|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~ggamardaprashamanagaNaH (2) · Śloka 2
kākōlyēlāsēvyaṁ nidigdhikē śālipr̥śniparṇyau ca| ghnantyaṅgamardamacirāccandanamadhukōrubūkaṁ ca||2||
काकोल्येलासेव्यं निदिग्धिके शालिपृश्निपर्ण्यौ च| घ्नन्त्यङ्गमर्दमचिराच्चन्दनमधुकोरुबूकं च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shUlashophaghnagaNau (7) · Śloka 7
dīpyakamaricājājīgaṇḍīraṁ sājagandhamatha śūlam| śamayati sapañcakōlaṁ śōphaṁ daśamūlamādyaṁ ca||7||
दीप्यकमरिचाजाजीगण्डीरं साजगन्धमथ शूलम्| शमयति सपञ्चकोलं शोफं दशमूलमाद्यं च||७||
🔊 Audio coming soon
udardō vakṣyamāṇaśītapānīyasaṁsparśādityādinā| dīpyakādipañcakaṁ sapañcakōlaṁ śūlaṁ śamayatīti sambandhaḥ| ādyaṁ daśamūlaṁ dvē pañcamūlē bilvādi mahat br̥hatyādi ca laghu ētaddaśakaṁ śōpham śamayati||7||
Adhikarana shoNitAsthApanagaNaH (2) · Śloka 2
madhumadhukalājagairikaphalinamōcarasamr̥tkapālāni| samsthāpayanti rudhiraṁ ca saśarkaraṁ lōdhram|2|
मधुमधुकलाजगैरिकफलिनमोचरसमृत्कपालानि| सम्स्थापयन्ति रुधिरं च सशर्करं लोध्रम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vedanAsthApanagaNaH (2) · Śloka 2
śilailavālukaṭphalamōcarasāśōkapadmakaśirīṣam| sthāpayati vēdanāmathamahatuṅgakadambavidulaṁ ca|2|
शिलैलवालुकट्फलमोचरसाशोकपद्मकशिरीषम्| स्थापयति वेदनामथमहतुङ्गकदम्बविदुलं च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMj~jAsthApanagaNaH (2) · Śloka 2
kaiḍaryahiṅgucōrakapalaṅkaṣā'śōkarōhiṇivayasthāḥ| pūtyarimēdō jaṭilāgōlōmivacāśca saṁjñādāḥ|2|
कैडर्यहिङ्गुचोरकपलङ्कषाऽशोकरोहिणिवयस्थाः| पूत्यरिमेदो जटिलागोलोमिवचाश्च संज्ञादाः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana garbhasthApanagaNaH (2) · Śloka 2
ēndrī dūrvāmāghāviṣvaksēnāvyathā śivāriṣṭā| brāhmī savāṭyapuṣpī śatavīryā sthāpayēd garbham||2||
एन्द्री दूर्वामाघाविष्वक्सेनाव्यथा शिवारिष्टा| ब्राह्मी सवाट्यपुष्पी शतवीर्या स्थापयेद् गर्भम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vayaH sthApanagaNaH (8) · Śloka 8
amr̥tā pathyā dhātrī jīvantī śrēyasī sthirā yuktā| maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ||8||
अमृता पथ्या धात्री जीवन्ती श्रेयसी स्थिरा युक्ता| मण्डूकपर्ण्यतिरसा स्थापयति पुनर्नवा च वयः||८||
🔊 Audio coming soon
madhumadhukādīni navāni prāṇirudhiraṁ ca puruṣasya rudhiravr̥ddhisthiryakaram| vēdanāyāścicchaktēḥ santarpakaṁ vēdanāsthāpanam| anyatra sthāpanaṁ sthairyakaram||8||
Adhikarana upasaMhAraH (9-10) · Śloka 10
iti nānāvidhavyādhivighātārthamudāhr̥tāḥ| yōgā rōgāturavaśātkalpayēttān yathāyatham||9|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē mahākaṣāyasaṁgrahō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||10||
इति नानाविधव्याधिविघातार्थमुदाहृताः| योगा रोगातुरवशात्कल्पयेत्तान् यथायथम्||९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने महाकषायसंग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ityanēna prakārēṇa nānāvidhavyādhinirghātarthaṁ prayōgā udāhr̥tāḥ| tāṁstu rōgamāturaṁ ca vikalpya yathāyathaṁ nānāvidhaiḥ prayōgaiḥ prakalpayēt||9|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē pañcadaśō'dhyāyaḥ