15. mahākaṣāyasaṁgrahaḥ

Adhikarana atha mahAkaShAyasaMgraho nAma pa~jcadasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो महाकषायसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

महान्तश्च ते कषाया महाकषायाः| एतदेवोच्यते||१||

Adhikarana kaShAyANAmAnantye kAraNanirdeshaH (2) · Śloka 2

आनन्त्यादौषधानामामयानां चानन्ता एव कषायाः| ये तु सुतरामुपयोगवन्तः प्रकर्षवर्त्तिनो वा ते जीवनीयादिसंज्ञाः| प्रत्येकं दशकषायसंयोगात् पञ्चचत्वारिंशन्महाकषाया वक्ष्यन्ते| तत्प्रतिपत्त्यर्थमेव मन्दबुद्धीनाम्| बुद्धिमतामुदाहरणमात्रप्रदर्शनार्थम्| शक्यं हि बुद्धिमद्भिः स्वादुशीतस्निग्धादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणान् गुणानालोच्य क्षीरेक्षुद्राक्षाऽक्षोडविदारीकन्दादिष्वपि तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुम्| यथोक्तानुसरणमेव तु श्रेयो मन्दबुद्धेरिति| व्यस्ताश्च ते चत्वारि शतानि पञ्चाशदधिकानि तदभिधानान्येव||२||

औषधानामामयानां चानन्त्यमतः प्रतिव्याध्यौषधविशेषात् कषायाणामप्यानन्त्यम्| ये तु कषाया अत्यर्थेनोपयुज्यन्ते, अन्येभ्यश्चोत्कर्षवन्तो वा तेषां शास्त्रकारैर्जीवनीयबृंहणीयादयः संज्ञा धृताः| ते च जीवनीयादयो महाकषायाः संख्यया पञ्चचत्वारिंशत्| चरके तु षड्विरेचनशताश्रितीये पञ्चाशदुक्ताः| तेभ्यो वमनोपयोगादयः पञ्चात्र न संगृहीताः| तद्द्रव्याणां शोधनादिगणसंग्रहोक्तवमनाद्युपयोगिष्वेवान्तर्भावात्| तथा चास्थापनानुवासनोपयोगिद्रव्याणि शोधनादिपठितेषु सर्वेषु तु प्रायेण मदनेत्येवमादिके ग्रन्थे दृश्यन्त एव| एवं वमनविरेचनशिरोविरेचनोपयोगीन्यपि| बिल्वश्वदंष्ट्राग्निमन्थस्योनाकानि दशमूलाङ्गत्वात् दृश्यन्त एव बस्त्युपयोगिषु| वृश्चीवस्य पुनर्नवाभेदत्वम्| पिप्पली तु व्योषेऽन्तर्भावात्| तत्रैकैकस्मिन् महाकषाये दशकानां कषायाणां संयोगः| एते च महाकषाया मन्दबुद्धीनां यथोक्तप्रतिपत्त्यर्थमुक्ताः| महाबुद्धीनां तु तदुदाहरणमात्रप्रदर्शनार्थम्| यतो महाबुद्धिभिर्जीवनीय महाकषायेऽनुक्तानामपि द्राक्षाक्षोडादीनां तदुक्तगुणसादृश्यात्तदर्थः प्रयोगोऽप्यवधारयितुं शक्यः मन्दबुद्धेस्तूचितोहाऽसहिष्णुधियो यथापठितानुसरणमेव श्रेष्ठमतस्तस्य यथोक्तप्रतिपत्त्यर्थमेव| ते च महाकषायसंगृहीताः अवश्यकषायाः संख्या पञ्चाशदधिकानि चत्वारि शतानि पञ्चचत्वारिंशतां दशभिर्गुणितानाम्||२||

Adhikarana mahAkaShAyeShu dravyasa~gkare~api na saMj~jAvirodhaH (3) · Śloka 3

यद्यपि तानि तान्येव द्रव्याणीति द्रव्यसङ्करः कषायेषु तथापि न संज्ञाविरोधः| एकस्यापि बहुकार्यनिर्वर्तनात्||३||

यद्यपि चैकं द्रव्यमनेके महाकषाये दृश्यते तथापि संज्ञाविरोधो न भवति यतः कार्यभेदात् संज्ञाभेदः| यथैको देवदत्तः पाकं कुर्वन् पाचक इत्युच्यते लवनं च लावक इति| तद्वदेकमपि द्रव्यं कार्यभेदात् संज्ञाभेदं गच्छति||३||

Adhikarana kaShAyayonirasAH (4) · Śloka 4

तत्र लवणवर्ज्या रसाः कल्पनायां कषाया इत्युच्यन्ते| तद्योनित्वात्||४||

तत्र लवणवर्ज्या पञ्चरसाः क्वाथचूर्णादिकल्पनायां कषायशब्दवाच्याः तद्योनित्वाद्रसानां कषायकारणत्वाद्रसा एव पञ्चकषायशब्देनोच्यन्ते||४||

Adhikarana lavaNasya kaShAyatvAbhAve hetuH (5) · Śloka 5

लवणस्य यतो निर्यासादिकल्पनानामसम्भवः| पृथगुपयोगोपकाररहितत्वाच्च नैरर्थक्यमिति||५||

लवणस्य तु कषायत्वं निष्प्रयोजनत्वान्नोक्तम्| एवं च नैरर्थक्यम्| यतो लवणरसस्य लवणद्रव्यादेर्निर्यासनिष्क्वाथादिकं न सम्भवति| न च पृथग्लवणस्य केवलस्योपयोगः| उपयोगोऽपि शरीरे नोपकारवानिति नैरर्थक्यम्||५||

Adhikarana jIvanIyagaNaH (2) · Śloka 2

भवन्ति चात्र- जीवन्तीकाकोल्यौ द्वे मेदे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| ऋषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः|२|

Adhikarana bRuMhaNIyagaNaH (2) · Śloka 2

वाट्या बला पयस्याकाकोल्याविक्षुवाजिगन्धे च| क्षीरिणिराजक्षवके भारद्वाजी च बृंहणीयोऽयम्|२|

Adhikarana lekhanIyagaNaH (2) · Śloka 2

हैमवती चिरिबिल्वं मुस्ता कुष्ठं वचा हरिद्रे च| चित्रककटुकातिविषा वर्गोऽयं लेखनीयाख्यः||२||

Adhikarana bhedanIyagaNaH (6) · Śloka 6

अर्कैरण्डौ चित्रा चित्रकाचिरिबिल्वशङ्खिणीसरला| हेमक्षीरी कटुका वन्हिमुखी भेदनीयोऽयम्| मधुमधुकपृश्निपर्णीकट्फललोध्रप्रियङ्गुधातक्यः| अम्बष्ठकी समङ्गा मोचरसश्चेति सन्धानः||६||

भवन्ति चात्रेति पद्यबन्धसमुच्चये तन्त्ररीतिः| जीवन्तीप्रभृतीनि दशौषधानि प्रत्येकं जीवनीयत्वे शक्तानि| तेषां च प्रत्येकं द्रव्यादिसंयोगेन च प्रयोजनवशात् प्रयोगः| प्रत्येकं पञ्चकषायाणां चत्वारि शतानि पञ्चशदधिकानि| संयोगेन तु समानजातीयकृतेन प्रत्येकं महाकषाये द्विसंयोगानि पञ्चचत्वारिंशत्| त्रिके विंशच्छतम्| चतुष्के चतुरशीतिः| पञ्चके षट्पञ्चाशत्| षट्के पञ्चत्रिंशत्| सप्तके विंशतिः| अष्टके दश| नवके चत्वारः| एवं संयोगशतानि त्रीणि चतुस्सप्तत्यधिकानि प्रत्येकं महाकषाये| केवलकषाया दश| दशसंयोगश्चैकः| एवमेको जीवनीयाद्यन्यतमो महाकषायः पञ्चाशीत्यधिकं शतत्रयं भेदानामुपगच्छति| एतदेव पञ्चचत्वारिंशद्गुणितं कार्त्स्न्येन सङ्ख्या महाकषायाणाम्| तत्रापि विशिष्टसङ्ख्यावर्गान्तरद्रव्यविशेषेण विशिष्टसंयोगकल्पनयानन्त्यं महाकषायाणाम्| एवं जीवन्त्यादीनि दश कषायशब्दवाच्यानि| जीवनीयं प्राणानां सन्धारकम्| लेखनं देह उपलेपादिकान् भावान् विच्छिनत्ति| सन्धानकं शरीरेऽन्तःसंहतिकरं भावानाम्||६||

Adhikarana dIpanIyagaNaH (2) · Śloka 2

हिङ्गुमरिचाम्ल्वेतसदीप्यकभल्लातकास्थिसंयोगात्| वर्गः सपञ्चकोलो निर्दिष्टो दीपनीयोऽयम्|२|

Adhikarana balyagaNaH (2) · Śloka 2

ऐन्द्र्यतिरसापयस्या ऋष्यप्रोक्ता स्थिरा बलातिबलाः| इति बल्यो दशकोऽयं हयगन्धा रोहिणी ऋषभः|२|

Adhikarana varNyagaNaH (2) · Śloka 2

चन्दनतुङ्गपयस्या सितालतामधुकपद्मकोशीरम्| वर्ण्यो गणोऽयमुदितो मञ्जिष्ठासारिवासहितः|२|

Adhikarana kaNThyagaNaH (2) · Śloka 2

हंसपदीबृहतीद्वयमृद्वीकासरिवेक्षुमूलानि| कैडर्यमधुककृष्णाः सविदार्यः कण्ठजनानि||२||

Adhikarana hRudyagaNaH (4) · Śloka 4

वृक्षाम्लबदरदाडिमकवलाम्राम्रातलिकुचकरमर्दम्| हृद्यं समातुलुङ्गाम्लवेतसं विद्धि वर्गमिमम्| नागरचविकाचित्रकविडङ्गमूर्वामृतावचामुस्ताः| सहपिप्पलीपटोलास्तृप्तिघ्नोऽयं गणः प्रथितः||४||

Adhikarana arshoghnagaNaH (2) · Śloka 2

कटजफलबिल्वचित्रकमहौषधप्रतिविषावचाचविकाः| धन्वयवासं पथ्या दारुहरिद्रा गणोऽयमर्शोघ्नः|२|

Adhikarana kuShThaghnagaNaH (2) · Śloka 2

खदिरामलकारुष्करनिशाभयासप्तपर्णकरवीराः| कुष्ठघ्नाश्चतुरङ्गुलविडङ्गजातिप्रवालाश्च|२|

Adhikarana kaNDUharagaNaH (2) · Śloka 2

नलदकृतमालचन्दनसर्षपघननिम्बकुटजमधुकानि| कण्डूं दारुहरिद्रासनक्तमालानि निघ्नन्ति||२||

Adhikarana krimiharagaNaH (4) · Śloka 4

अक्षीवमरिचकेबुकविडङ्गगण्डीरकिणिहिनिर्गुण्ड्यः| घ्नन्ति क्रिमीन् श्वदंष्ट्राविषाखुपर्ण्यस्तथा न चिरात्| मञ्जिष्ठाश्लेष्मातकरजनीसुवहाशिरीषपालिन्द्यः| सैलाचन्दनकतकाः ससिन्दुवारा विषं घ्नन्ति||४||

Adhikarana stanyajananagaNaH (2) · Śloka 2

शलिकुशकाशषष्टिकवीरणदर्भेक्षुवालिकेक्षूणाम्| तद्वद्गुन्द्रोत्कटयोर्मूलमलं स्तन्यजननाय|२|

Adhikarana stanyashuddhikaraNagaNaH (2) · Śloka 2

पाठा नागरसुरतरुघनामृतासारिवेन्द्रयवमूर्वाः| कटुकाकिराततिक्तं वर्गोऽयं स्तन्यशुद्धिकरः|२|

Adhikarana shukrajananagaNaH (2) · Śloka 2

मेदाकाकोलीद्वयवृक्षरुहाजीवकर्षभकुलिङ्गाः| शुक्रजननो गणोऽयं सहजटिलाशूर्पपर्णीभिः|२|

Adhikarana shukrashodhanagaNaH (2) · Śloka 2

कुष्ठैलवालुककट्फलकाण्डेक्ष्विक्ष्वब्धिफेनकोशीरैः| वसुकेक्षुरकैः शुक्रं शुद्ध्येत् सकदम्बनिर्यासैः|२|

Adhikarana snehopagagaNaH (2) · Śloka 2

द्राक्षाकाकोलीद्वयमधुपर्णीमधुकजीवकविदार्यः| स्नेहोपगाः समेदाजिवन्तीशालिपर्णिकाः|२|

Adhikarana svedopagagaNAH (2) · Śloka 2

सौभाञ्जनकपुनर्नववृश्चीवकुलत्थमाषबदराणि| स्वेदोपगानि विद्यात् सयवतिलार्कोरुपूगानि|२|

Adhikarana vaminigrahaNagaNaH (2) · Śloka 2

लाजाम्रबदरदाडिमयवषष्टिकमातुलुङ्गसेव्यानि| जम्ब्वाम्रपल्लवानि वमिनिग्रहणानि मृत्सा च||२||

Adhikarana tRuShNAnigrahaNagaNaH (1) · Śloka 1

नागरधन्वयवासकवालकपर्पटकचन्दनगुडूच्यः||१||

Adhikarana hidhmAnigrahaNagaNaH (3) · Śloka 3

भूनिम्बघनपटोलीकुस्तुम्बर्यस्तृषं घ्नन्ति| बृहतीद्वयवृक्षरुहापुष्करमूलाभयाकणाशृङ्ग्यः| हिध्मां निघ्नन्ति शटी दुरालभा बदरबीजं च||३||

Adhikarana viTsaMgrahaNagaNaH (2) · Śloka 2

शमानन्ता पद्मा कट्वङ्गः पद्मकेसरं लोध्रम्| धातकिकुसुमसमङ्गामोचरसाम्रास्थिविड्ग्रहणम्|२|

Adhikarana viDvirajanagaNaH (2) · Śloka 2

जम्बूसल्लकिमधुकं नीलोत्पलकच्छुरातिलश्र्याह्वम्| भृष्टा च मृत्पयस्या सशाल्मली विड्विरजनानि|२|

Adhikarana mUtrasaMgrahaNagaNaH (2) · Śloka 2

जम्ब्वाम्रोदुम्बरवटकपीतनप्लक्षपिप्पलाश्मन्तम्| भल्लातसोमवल्कं मूत्रग्रहणाय निर्दिष्टम्|२|

Adhikarana mUtravirajanagaNaH (2) · Śloka 2

कमलनलिनकुमुदमधुकसौगन्धिकधातकीलताकुसुमम्| मूत्रं नयति विरागं सोत्पलशतपुण्डरीकं च|२|

Adhikarana mUtravirecanagaNaH (2) · Śloka 2

वृक्षादनीश्वदंष्ट्रादर्भेत्कटवसुकवशिरकुशकाशाः| मूत्रं विरेचयेयुर्गुन्द्रापाषाणभेदश्च|२|

Adhikarana kAsaghnagaNaH (2) · Śloka 2

द्राक्षामलकपुनर्नववृश्चीवदुरालभाभयाकृष्णाः| कासं घ्नन्ति सशृङ्गी तामलकी कण्टकारी च|२|

Adhikarana shvAsaghnagaNaH (2) · Śloka 2

चण्डाम्लवेतसशटीतामलकीसुरसहिङ्गुजीवन्त्यः| पुष्करमूलैलागुरुवर्गोऽयं श्वासशमनाय|२|

Adhikarana jvaraghnagaNaH (2) · Śloka 2

द्राक्षापीलुकपरूषकमञ्जिष्ठासारिवाऽमृतापाठाः| त्रिफला चेति गणोऽयं ज्वरस्य शमनाय निर्दिष्टः|२|

Adhikarana shramaghnagaNaH (2) · Śloka 2

दाडिमफल्गुपरूषकप्रियालयवषष्टिकेक्षुबदराणि| श्रमनाशनानि विद्यात् द्राक्षाखर्जूरसहितानि|२|

Adhikarana dAhaghnagaNaH (2) · Śloka 2

पद्मकलाजोशीरं मधुकोत्पलसारिवासितोदच्यम्| काश्मर्यफलं चन्दनमेष गणो दाहहा प्रोक्तः|२|

Adhikarana shItaprashamanagaNaH (2) · Śloka 2

नतनागरागुरुवचाधान्यकभूतीकपिप्पलीव्याघ्र्यः| शीतं शमयन्त्यचिरात् स्योनाकः साग्निमन्थश्च|२|

Adhikarana udardaprashamanagaNaH (2) · Śloka 2

तिन्दुकप्रियालबीजकसप्तच्छदखदिरकदरबदराणि| अरिमेदवाजिकर्णौ ककुभश्चोदर्दशमनानि|२|

Adhikarana a~ggamardaprashamanagaNaH (2) · Śloka 2

काकोल्येलासेव्यं निदिग्धिके शालिपृश्निपर्ण्यौ च| घ्नन्त्यङ्गमर्दमचिराच्चन्दनमधुकोरुबूकं च||२||

Adhikarana shUlashophaghnagaNau (7) · Śloka 7

दीप्यकमरिचाजाजीगण्डीरं साजगन्धमथ शूलम्| शमयति सपञ्चकोलं शोफं दशमूलमाद्यं च||७||

उदर्दो वक्ष्यमाणशीतपानीयसंस्पर्शादित्यादिना| दीप्यकादिपञ्चकं सपञ्चकोलं शूलं शमयतीति सम्बन्धः| आद्यं दशमूलं द्वे पञ्चमूले बिल्वादि महत् बृहत्यादि च लघु एतद्दशकं शोफम् शमयति||७||

Adhikarana shoNitAsthApanagaNaH (2) · Śloka 2

मधुमधुकलाजगैरिकफलिनमोचरसमृत्कपालानि| सम्स्थापयन्ति रुधिरं च सशर्करं लोध्रम्|२|

Adhikarana vedanAsthApanagaNaH (2) · Śloka 2

शिलैलवालुकट्फलमोचरसाशोकपद्मकशिरीषम्| स्थापयति वेदनामथमहतुङ्गकदम्बविदुलं च|२|

Adhikarana saMj~jAsthApanagaNaH (2) · Śloka 2

कैडर्यहिङ्गुचोरकपलङ्कषाऽशोकरोहिणिवयस्थाः| पूत्यरिमेदो जटिलागोलोमिवचाश्च संज्ञादाः|२|

Adhikarana garbhasthApanagaNaH (2) · Śloka 2

एन्द्री दूर्वामाघाविष्वक्सेनाव्यथा शिवारिष्टा| ब्राह्मी सवाट्यपुष्पी शतवीर्या स्थापयेद् गर्भम्||२||

Adhikarana vayaH sthApanagaNaH (8) · Śloka 8

अमृता पथ्या धात्री जीवन्ती श्रेयसी स्थिरा युक्ता| मण्डूकपर्ण्यतिरसा स्थापयति पुनर्नवा च वयः||८||

मधुमधुकादीनि नवानि प्राणिरुधिरं च पुरुषस्य रुधिरवृद्धिस्थिर्यकरम्| वेदनायाश्चिच्छक्तेः सन्तर्पकं वेदनास्थापनम्| अन्यत्र स्थापनं स्थैर्यकरम्||८||

Adhikarana upasaMhAraH (9-10) · Śloka 10

इति नानाविधव्याधिविघातार्थमुदाहृताः| योगा रोगातुरवशात्कल्पयेत्तान् यथायथम्||९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने महाकषायसंग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१०||

इत्यनेन प्रकारेण नानाविधव्याधिनिर्घातर्थं प्रयोगा उदाहृताः| तांस्तु रोगमातुरं च विकल्प्य यथायथं नानाविधैः प्रयोगैः प्रकल्पयेत्||९|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां सूत्रस्थाने पञ्चदशोऽध्यायः