Adhikarana atha mAtrAshitIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH upodGAtaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
surakṣitaṁ suvihitamapyannapānamamātrayā sēvitaṁ mahārōgāya maraṇāya vā bhavatyatō mātrāpradarśanāyādhyāyārambhaḥ|
11. mātrāśitīyaḥ
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō mātrāśitīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो मात्राशितीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAshanopadeshaH mAtrA cAgnibalApekShiNI (2) · Śloka 2
mātrāśī syāt| mātrā punaragnibalāhāradravyāpēkṣiṇī||2||
View original
मात्राशी स्यात्| मात्रा पुनरग्निबलाहारद्रव्यापेक्षिणी||२||
🔊 Audio coming soon
mātrāśī syādityādinā prastutapradarśanam| sā ca mātrā agnērbalamāhāradravyāṇāñca tadanurūpaṁ gurutvaṁ laghutvaṁ cāpēkṣya bhavatītyagnērāhārasya ca parasparayōgyatvamityarthaḥ|| 2||
Adhikarana mAtrAlakShaNam (3) · Śloka 3
kukṣērapratipīḍanamāhārēṇa, hr̥dayasyāsaṁrōdhaḥ, pārśvayōravipāṭanamanatigauravamudarasya, prīṇanamindriyāṇāṁ, kṣutpipāsōparatiḥ, sthānāsanaśayanagamanōcchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu sukhānuvr̥ttiḥ, sāyaṁ prātaśca sukhēna pariṇamanam, balavarṇōpacayakaratvañcēti mātrāyā lakṣaṇam||3||
View original
कुक्षेरप्रतिपीडनमाहारेण, हृदयस्यासंरोधः, पार्श्वयोरविपाटनमनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरतिः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासभाष्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनम्, बलवर्णोपचयकरत्वञ्चेति मात्राया लक्षणम्||३||
🔊 Audio coming soon
nanu mātraiva na jñātā atō mātrālakṣaṇamucyatē| āhārēṇa kukṣērapīḍanam hr̥dayasya cāsaṁrōdhaḥ| pārśvayōścānnabharēṇa pāṭanamiva pāṭanam| tasyābhāvaḥ avipāṭanam| udarasya cānatigurutvam| indriyāṇāṁ cakṣurādīnāṁ prīṇanaṁ santarpaṇam| kṣuttr̥ṣōśca nāśanam| sthānāsanādiṣu sukhānuvr̥ttiḥ| ucchvāsapraśvāsau śvāsasyāntarbahirnayanam| sāyantanasya ca bhōjanasya prātaḥ sukhēna pariṇāmaḥ prātastanasya ca sāyam| balādyupacakartr̥tvaṁ cāhārasyēti mātrālakṣaṇam|| 3||
Adhikarana gurulaghudravyApekShayA mAtrA (4) · Śloka 4
tribhāgasauhityaṁ vā gurūṇāmupadiśyatē| laghūnāmapi nātisauhityam| anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā cālpadōṣāṇi| itarāṇi tu pr̥thivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra vyāyāmāgnibalāt||4||
View original
त्रिभागसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते| लघूनामपि नातिसौहित्यम्| अनिलानलगुणबहुलानि हि लघूनि तुल्यगुणत्वादग्निसन्धुक्षणान्यविधिना चाल्पदोषाणि| इतराणि तु पृथिवीसलिलगुणबहुलान्यसामान्याद्विपरीतान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्||४||
🔊 Audio coming soon
yasminnāhārē yasmānēna bhujyamānē śarīrasyaivaṁrūpatā bhavati, sā mātrēti piṇḍaparimāṇēna| pratidravyāpēkṣayā tūcyatē, gurūṇāmāhāradravyāṇāṁ svabhāvasaṁskārādyapēkṣayā puruṣabalāpēkṣayā vā tribhāgatr̥ptirarddhatr̥ptirvā| laghūnāñca nātitr̥ptiḥ| yatō laghūni vāyvagnibhāgādhikyēnōtpadyantē| atastatsvabhāvēnāgnisādr̥śyādagnivr̥ddhikarāṇyēvaṁ cāvidhinā yathōktakramādīnāmabhāvādēvāpi svalpadōṣakartr̥tvaṁ laghūnām| itarāṇi gurūṇi pārthivāpyaguṇabhūyastvādagnērvaiparītyānnāśahētavaḥ| vyāyāmāgnibalādanyatra vyāyāmakāraṇaṁ hi yadagnibalaṁ tatra gurūṇyapyadōṣakarāṇi| ēṣā mātrā|| 4||
Adhikarana amAtrAshanasya doShAH (5) · Śloka 5
amātrā punaraśanasya hīnatā''dhikyaṁ ca| tatra hīnamātramaśanaṁ balavarṇōpacayamanōbuddhīndriyōpaghātakaraṁ vibandhakr̥davr̥ṣyamanāyuṣyamanaujasyaṁ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśītēśca vātavikārāṇāmāyatanam| atimātraṁ punaḥ sarvadōṣaprakōpanamāhuḥ||5||
View original
अमात्रा पुनरशनस्य हीनताऽऽधिक्यं च| तत्र हीनमात्रमशनं बलवर्णोपचयमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं विबन्धकृदवृष्यमनायुष्यमनौजस्यं सारविध्मापनमलक्ष्मीजननमशीतेश्च वातविकाराणामायतनम्| अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपनमाहुः||५||
🔊 Audio coming soon
amātrā punaryathōktāyā hīnatvamādhikyaṁ vā| tatra hīnamātramāhāraṁ balavarṇanāśādīn karōti| sārasya balasya vidhmāpanaṁ nāśanam| yathōktādatimātraṁ punardōṣān prapīḍayan kukṣimāpūrya tiṣṭhati|| 5||
Adhikarana alasakaviShUcikAsambhavaH (6) · Śloka 6
tēna hi prapīḍyamānā vātādayō yugapatprakupitāḥ kukṣyaikadēśasthāstadēvāparipakvamāviśya viṣṭambhayantō'lasakamabhinirvartayanti| sahasā vādharōttarābhyāṁ mārgābhyāṁ pracyāvayantō viṣūcikām||6||
View original
तेन हि प्रपीड्यमाना वातादयो युगपत्प्रकुपिताः कुक्ष्यैकदेशस्थास्तदेवापरिपक्वमाविश्य विष्टम्भयन्तोऽलसकमभिनिर्वर्तयन्ति| सहसा वाधरोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तो विषूचिकाम्||६||
🔊 Audio coming soon
tatastē dōṣāḥ tēna ruddhamārgāstamēvāhāramapakvamāviśya dvidhā kurvanti| kadācittadannaṁ viṣṭabhyāsatē| athavānnaṁ pakvāpakvaṁ bahiḥ prērayanti| yadā tu viṣṭabhyāsatē tadā'lasakanāmānaṁ rōgamabhinirvartayanti| yadā prērayanti tadā viṣūcikām|| 6||
Adhikarana alasakalakShaNam (7) · Śloka 7
api ca- prayāti nōrdhvaṁ nādhastādāhārō na ca pacyatē| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ||7||
View original
अपि च- प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः||७||
🔊 Audio coming soon
ētadēva prayāti nōrdhvamityādinā savistaramucyatē|| 7||
Adhikarana viShUcikAlakShaNam (8) · Śloka 8
vividhairvēdanōdbhēdairvāyvādibhr̥śakōpataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā||8||
View original
विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका||८||
🔊 Audio coming soon
vāyvādīnāmatyarthakōpānnānāvidhairvēdanānāmudbhēdaiḥ sūcībhiriva gātrāṇi yadasau vidhyati atō viṣūcikōcyatē|| 8||
Adhikarana vAtAdhikaviShUcikAlakShaNam (9) · Śloka 9
tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśōṣapralāpakampamūrcchābhramajr̥mbhōdvē-ṣṭanākṣipravēśaśirōhr̥dayātiruksirākuñcanastambhanāni karōti||9||
View original
तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषप्रलापकम्पमूर्च्छाभ्रमजृम्भोद्वे-ष्टनाक्षिप्रवेशशिरोहृदयातिरुक्सिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति||९||
🔊 Audio coming soon
tatra viṣūcikākāraṇatvē yadā vātō'dhikō bhavati tadā śūlādyutpattiṁ karōti| aṅgānāṁ rajjvādyudvēṣṭanamivōdvēṣṭanam|| 9||
Adhikarana pittAdhikaviShUcikAlakShaNam (10) · Śloka 10
pittaṁ punaḥ jvarātisārāntardāhavaivarṇyatr̥ṣṇāmadabhramapralayāni||10||
View original
पित्तं पुनः ज्वरातिसारान्तर्दाहवैवर्ण्यतृष्णामदभ्रमप्रलयानि||१०||
🔊 Audio coming soon
pittaṁ vr̥ddhaṁ jvarādīn| pralayō mūrcchāprāyaḥ|| 10||
Adhikarana shleShmAdhikaviShUcikAlakShaNam (11) · Śloka 11
ślēṣmā tu chardyarōcakaprasēkāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi||11||
View original
श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकप्रसेकाङ्गसादाविपाकशीतज्वरगात्रगौरवाणि||११||
🔊 Audio coming soon
ślēṣmā vr̥ddhaḥ chardyādīn| ēṣāmanyatamasya vr̥ddhirāhāraviśēṣādbhuktāt| pūrvaṁ dōṣasthityanapēkṣayā vā|| 11||
Adhikarana alasalakShaNam (12) · Śloka 12
viśēṣatastu durbalasyālpavahnērbahuślēṣmaṇō vātamūtrapurīṣavēgavidhāriṇō'nnapānamanilaprapīḍitaṁ ślēṣmaṇā vibaddhamārgamalasattvādabahirmukhībhavat chardyatīsāravarjyāni yathōktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi sō'lasaḥ||12||
View original
विशेषतस्तु दुर्बलस्याल्पवह्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणोऽन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा विबद्धमार्गमलसत्त्वादबहिर्मुखीभवत् छर्द्यतीसारवर्ज्यानि यथोक्तानि शूलादीन्युपजनयत्यतिमात्राणि सोऽलसः||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvasyaivāpyatimātrāśinō vātaḥ śūlādīn karōti| durbalatvādiyuktasya tvatimātrāśinō viśēṣēṇa vātaḥ prakupitō'nnaṁ pradūṣayati| taccaivaṁ prapīḍitamūrdhvamadhaśca ślēṣmaṇā ākulitaṁ ruddhamārgamalasatvāt chardyatīsāravarjyānyutkaṭāni śūlādīnyupajanayati| sō'lasōnāmālasakaviśēṣaḥ||12||
Adhikarana asAdhyAlasakalakShaNam (13) · Śloka 13
atimātraduṣṭāstu dōṣāḥ praduṣṭāmabaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācidasya śarīraṁ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṁ bruvatē||13||
View original
अतिमात्रदुष्टास्तु दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति ततस्तमलसकमसाध्यं ब्रुवते||१३||
🔊 Audio coming soon
asya atimātraśinō'tyarthaduṣṭā vātādayaḥ pūrvaṁ praduṣṭēnāmēna spaṣṭamārgarōdhāt tiryak srōtōbhirgacchantaḥ kadāciddōṣabalaviśēṣāccharīraṁ daṇḍavat stabdhaṁ kurvanti| sō'lasakaviśēṣa ācāryā asadhya iti bruvatē||13||
Adhikarana AmaviShaM tasyAsAdhyatva~jca (14) · Śloka 14
viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ punarāmadōṣamāmaviṣamāmananti viṣasadr̥śaliṅgatvāt| tatparamasādhyānām| āśukāritayā viruddhōpakramatvācca||14||
View original
विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनः पुनरामदोषमामविषमामनन्ति विषसदृशलिङ्गत्वात्| तत्परमसाध्यानाम्| आशुकारितया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च||१४||
🔊 Audio coming soon
yacca viruddhādikaṁ prāyēṇācarati tasyāmō vakṣyamāṇalakṣaṇō duṣyati| tasminduṣṭē viṣabhuktasyēva yā pīḍōtpadyatē tatrācāryā āmaviṣamiti nāmāmananti kathayanti, viṣasadr̥śalakṣaṇatvāt| taccāmaviṣamasādhyānāṁ rōgāṇāṁ paraṁ kaṣṭatamamasādhyatvēna| kutaḥ āśukāritayā viruddhōpakramatvēna ca| āśu śīghraṁ svaṁ karma māraṇaṁ karōtītyāśukāri| tatra hi dōṣāstathāvidhaṁ kōpamāpadyantē| yatraikasmin dōṣa auṣadhamanyasmin dōṣē'tyarthaṁ virudhyata iti viruddhōpakramatvam| anyē tvanyathā bruvanti-yadi viṣasadr̥śasvarūpaḥ| pīḍākartr̥tvēna tatrāmō bhavati viṣē śītā kriyā āmē ajīrṇē cōṣṇā ityupakramavirōdhaḥ||14||
Adhikarana mAtrayaiva na kRutsnAmAhAraphalamavApyate (15) · Śloka 15
na ca kēvalaṁ mātrayaiva kr̥tsnamāhāraphalamavāptuṁ śakyaṁ, svabhāvādīnāṁ bhinnaphalatvāt| tathā hi-gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhātyambupānadravamakālē kālē vā kāmakrōdhalōbhērṣyāhrīśōkōdvēgabhayakṣudupataptēna vā yadannapānamupayujyatē tadapyāmamēva pradūṣayati||15||
View original
न च केवलं मात्रयैव कृत्स्नमाहारफलमवाप्तुं शक्यं, स्वभावादीनां भिन्नफलत्वात्| तथा हि-गुरुरूक्षशुष्कशीतद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धात्यम्बुपानद्रवमकाले काले वा कामक्रोधलोभेर्ष्याह्रीशोकोद्वेगभयक्षुदुपतप्तेन वा यदन्नपानमुपयुज्यते तदप्याममेव प्रदूषयति||१५||
🔊 Audio coming soon
nanu mātrāśinō'pi duṣṭāmapīḍā dr̥ṣṭā tatkathamucyatē| mātrābhōjanēnaiva tu kēvalēnāhāraphalaṁ balavarṇōpacayādikamavāptuṁ na śakyatē| kutaḥ? svabhāvasaṁyōgakālādīnāmasadr̥śaphalatvāt| ētadēvōcyatē- na mātraiva kēvalaṁ svāsthyakāraṇaṁ yāvat dravyasvabhāvādayō'pi| tathāhītyādinā svabhāvādīndarśayati| gurutvādiguṇayōgānmātrayāpi bhuktamāmamēva dūṣayatīti| tatrāsādhyatvavarjitamāmaṁ duṣṭamalasatvaṁ prāptam||15||
Adhikarana alasake mRudu vamanam (16) · Śloka 16
tatra sādhyamāmaṁ duṣṭamalasībhūtamullikhēt, pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṁ vāri||16||
View original
तत्र साध्यमामं दुष्टमलसीभूतमुल्लिखेत्, पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि||१६||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| salavaṇaṁ lavaṇasaṁyuktamuṣṇaṁ vāri pītvā ullikhēt nara āmaṁ vamēdityarthaḥ||16||
Adhikarana alasake tIkShNAni vamanAni (17) · Śloka 17
tathātvacchardayantamatilīnadōṣaṁ kr̥ṣṇānāgadantīkalkayuktaṁ pāyayēt| madanaphalakaṣāyaṁ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam| dantīmāgadhikāvacūrṇitaṁ vā kōśātakīrasam| avasthāpēkṣī vā vamanakalpōktāni tīkṣṇavamanāni||17||
View original
तथात्वच्छर्दयन्तमतिलीनदोषं कृष्णानागदन्तीकल्कयुक्तं पाययेत्| मदनफलकषायं वा पिप्पलीसिद्धार्थकल्कयुक्तम्| दन्तीमागधिकावचूर्णितं वा कोशातकीरसम्| अवस्थापेक्षी वा वमनकल्पोक्तानि तीक्ष्णवमनानि||१७||
🔊 Audio coming soon
dōṣasyānutkliṣṭatvādēvamapyacchardayantaṁ pippalīnāgadantīcūrṇayuktamuṣṇāmbu pāyayēt| pippalīsarṣapacūrṇayuktaṁ vā madanaphalakaṣāyam| kōśātakīniṣpīḍitarasaṁ vā dantīpippalīyuktam| ētāni vamanāni yōgyāni yōgyadēśakālaśarīrāpēkṣayā yōjyāni| anyāni ca vamanakalpōktāni tīkṣṇānyāturavyādhyādyavasthāpēkṣayā yōjyāni||17||
Adhikarana alasake svedagudavartI (18) · Śloka 18
tataḥ svēdavarttipraṇidhānābhyāmupācarēt||18||
View original
ततः स्वेदवर्त्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
tataḥ kr̥tavamanaṁ nānāvidhasvēdagudavarttibhyāṁ cikitsēt||18||
Adhikarana alasake shUlaharAH yogAH (19) · Śloka 19
api ca- sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ| śūlē nirannakōṣṭhē'dbhiḥ kōṣṇābhiścūrṇitāḥ pibēt| hiṅguprativiṣāvyōṣasauvarcalavacā'bhayāḥ| athavā pippalīmūlaṁ trivr̥tādārusaindhavam| śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca| pāṭhāmlavētasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā||19||
View original
अपि च- सद्यः सम्यग्विशुद्धस्य शाम्यन्ति तदुपद्रवाः| शूले निरन्नकोष्ठेऽद्भिः कोष्णाभिश्चूर्णिताः पिबेत्| हिङ्गुप्रतिविषाव्योषसौवर्चलवचाऽभयाः| अथवा पिप्पलीमूलं त्रिवृतादारुसैन्धवम्| शुण्ठीः सक्षीरलवणपिप्पलीमरिचानि च| पाठाम्लवेतसक्षारयवानीपौष्कराणि वा||१९||
🔊 Audio coming soon
api cēti samuccayē| samyagviśuddhasya kr̥tavamanavirēkasya tadupadravā duṣṭāmajā rōgāḥ sadya ēva śamaṁ yānti| ēvañca kr̥tasaṁśuddhēḥ śūlē'nubaddhē kōṣṭhē cājīrṇānnarahitē hiṅgvādīnyabhayāntāni cūrṇitānīṣaduṣṇajalēna pibēdyathāvihitamātrayā| athavā pippalīmūlādisaiṁdhavāntaṁ kōṣṇādibhiradbhiḥ pibēditi sambandhaḥ| śuṇṭhyādikaṁ maricāntaṁ vā kōṣṇābhiradbhirēva| pāṭhādikaṁ puṣkaramūlāntaṁ vā| ētē catvāraḥ prayōgāḥ śūlaharā ajīrṇānnaśēṣābhāvē dōṣavyādhyādyapēkṣayā yathāyōgaṁ yōjyāḥ||19||
Adhikarana alasake hi~ggvAdicUrNam (20) · Śloka 2
dviruttaraṁ hiṅguvacā'gnikuṣṭhasuvarcikākṣārabiḍājamōjam| śūlōdarānāhaviṣūcikārśōhr̥drōgagulmōrdhvasamīraṇaghnam||2||
View original
द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाऽग्निकुष्ठसुवर्चिकाक्षारबिडाजमोजम्| शूलोदरानाहविषूचिकार्शोहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम्||२||
🔊 Audio coming soon
hiṅgvādikamajamōjāntaṁ dviruttarapramāṇayuktaṁ śūlādināśanam| yadyasmāt dravyāduttaraṁ tattasmāt dviguṇam| tathā caivaṁ sthitim| dviruttaramauṣadhaṁ yasyauṣadhasyēti dviruttaram| dvau bhāgau dviḥ samabhāgatayā uttaram| tēnaitaduktaṁ bhavati- hiṅgunō bhāga ēkaḥ| dvau bhāgau vacāyāḥ| catvāraścitrakasyāṣṭau kuṣṭhasya ṣōḍaśa suvarcikākṣārasya| dvātriṁśadviḍalavaṇasya catuṣṣaṣṭirajamōjasyēti||20||
Adhikarana alasake tRuTchUlasaMyukte mustAdikvAthaH (21) · Śloka 21
mustājamōjapūtīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ| savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṁ tr̥ṭchūlavān pibēt||21||
View original
मुस्ताजमोजपूतीकवचाशुण्ठ्यग्निधान्यकैः| सवालकशठीबिल्वैः क्वाथं तृट्छूलवान् पिबेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
sapta bhēṣajāni| nirannakōṣṭhastu tr̥ṭchūlasaṁyuktō mustādīnāṁ kvāthakalpanāmānēna kvāthaṁ pibēt|| 21||
Adhikarana alasake rAsnAdilepodvarttanadhUpana~jca (22) · Śloka 22
rāsnākaṭphalaṣaḍgranthābr̥hatīdvayajōṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatravyāghranakhāmbudaiḥ| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lēpōdvarttanadhūpanam||22||
View original
रास्नाकट्फलषड्ग्रन्थाबृहतीद्वयजोङ्गकैः| गुग्गुल्वतिविषाकुष्ठपत्रव्याघ्रनखाम्बुदैः| कुर्याच्छुष्कैः समूत्रैर्वा लेपोद्वर्त्तनधूपनम्||२२||
🔊 Audio coming soon
rāsnādibhiḥ śuṣkairgōmūtramiśrairvā lēpādīn śarīrē yōjayēt| śuṣkasya lēpaśabdō'ṅgasaṁyōgādaupacārikaḥ||22||
Adhikarana alasake saruje udare cAnaddhe devadArvAdilepaH (23) · Śloka 23
sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralēpayēt| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ||23||
View original
सरुक्चानद्धमुदरमम्लपिष्टैः प्रलेपयेत्| दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः||२३||
🔊 Audio coming soon
tasmiṁścāmē'lasībhūtē sarujamānaddhaṁ hi jaṭharamamlēna kāñcikamadyādinā piṣṭairdēvadārvādibhiḥ pralēpayēt||23||
Adhikarana alasake koShThArttijidyavacUrNalepaH (24) · Śloka 24
yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ kōṣṭhārtijit param||24||
View original
यवचूर्णश्च सक्षारतक्रः कोष्ठार्तिजित् परम्||२४||
🔊 Audio coming soon
yavacūrṇaśca yavakṣāratakrābhyāṁ miśritaḥ paramatyarthaṁ pralēpādēva kōṣṭhārtijit| anyē kṣāraṁ bhasma vadanti||24||
Adhikarana alasake viNmUtrasaMgrahe gudavartiH (25) · Śloka 25
yōjayētsaindhavāntaiśca vartiṁ viṇmūtrasaṅgrahē||25||
View original
योजयेत्सैन्धवान्तैश्च वर्तिं विण्मूत्रसङ्ग्रहे||२५||
🔊 Audio coming soon
viṇmūtrasaṅgrahē'nantarōktairdēvadārvādibhiḥ saindhavāntairgudavartiḥ piṣṭairdēyā||25||
Adhikarana alasake svinnasya veShTanam (26) · Śloka 26
nāmyamānāni cāṅgāni bhr̥śaṁ svinnāni vēṣṭayēt||26||
View original
नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
tatra cāmadōṣē ōṣavaśādaṅgāni nāmyamānāni saṅkōcyamānāni yadi bhavanti tatastānyatyarthaṁ svinnāni carmapaṭṭādinā vēṣṭayēt||26||
Adhikarana viShUcikAyAM pArShNyordAhaH (27) · Śloka 27
viṣūcyāmativr̥ddhāyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ praśasyatē||27||
View original
विषूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते||२७||
🔊 Audio coming soon
ativr̥ddhāyāṁ ca viṣūcyāṁ pārṣṇyōḥ ghuṭikayōstaptaśastrādinā dāhaḥ praśasyatē||27||
Adhikarana viShUcikAyAM dvikShArAdi tailAbhya~jjanam (28) · Śloka 28
dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ| saśuktasaindhavaistailaṁ pakvamabhyañjanē hitam||28||
View original
द्विक्षारजीर्णपिण्याककुष्ठारुष्करचित्रकैः| सशुक्तसैन्धवैस्तैलं पक्वमभ्यञ्जने हितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
dvikṣārādibhiḥ pakvaṁ tailamabhyañjanāyēṣyatē| śuktaṁ tailasamam|
Adhikarana bhallAtakAdiyamakaH gAtrAyAmakhallIghnaH (29) · Śloka 29
succharditaviriktasya gātrāyāmē'tidāruṇē| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghr̥tatailaṁ pacētsāmlaistacca khallīghnamuttamam||29||
View original
सुच्छर्दितविरिक्तस्य गात्रायामेऽतिदारुणे| भल्लातकमधूच्छिष्टजीर्णपिण्याकनागरैः| घृततैलं पचेत्साम्लैस्तच्च खल्लीघ्नमुत्तमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
tatra cāmadōṣē'tidāruṇē vātakōpavaśāt gātrāṇāmāyāmē vātavyādhinidānavakṣyamāṇalakṣaṇē (ni0a0-15) bhallātakādibhirghr̥taṁ tailaṁ ca miśritaṁ pacēt vātādyupayōgāya succharditaviriktasya sataḥ| tacca pakvaṁ ghr̥tatailamuttamaṁ khallīnāśanam| khallī vakṣyamāṇalakṣaṇā (ni0a0-15) vātavyādhau||29||
Adhikarana KalliviShUcikAghnamudvartanaM taila~jca (30) · Śloka 30
tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhai ramlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṁ khalliviṣūcikāghnaṁ tailaṁ vipakvaṁ ca tadarthakāri||30||
View original
त्वक्पत्ररास्नागरुशिग्रुकुष्ठै रम्लप्रपिष्टैः सवचाशताह्वैः| उद्वर्तनं खल्लिविषूचिकाघ्नं तैलं विपक्वं च तदर्थकारि||३०||
🔊 Audio coming soon
tvagādibhiramlēna kāñjikādinā piṣṭairudvartanaṁ khallīṁ viṣūcikāṁ ca nāśayati| ēbhirēva ca tvagādibhiḥ pakvaṁ tailaṁ tadarthakāri viṣūcikāsvarūpamēva chardivirēkādimarthaṁ kurvadrōgamupaśamayati||30||
Adhikarana viShUcyAmupavAsaH saMsarjanakramashca (31) · Śloka 31
tadahaścōpavāsyainaṁ viriktavadupācarēt| sāmānyēnēti siddhōktā viṣūcyalasakakriyā||31||
View original
तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्| सामान्येनेति सिद्धोक्ता विषूच्यलसकक्रिया||३१||
🔊 Audio coming soon
ēnaṁ viṣūcikārtaṁ tadaharviṣūcikādivasamupavāsya viriktavatsaṁsarjanaṁ kramēṇōpacarēt| ētacca vamanavirēcanavidhau vyākhyāsyāmaḥ| ityanēna prakārēṇa viṣūcyalasakayōḥ siddhā nissaṁśayā kāryakarī kriyōktā|| 31||
Adhikarana sheSheshvAmadoSheShu pAcanadIpanauShadhadAnopadeshaH (32) · Śloka 32
āmadōṣēṣu tvannakālē jīrṇāhāraṁ dōṣōpaliptāmāśayaṁ stimitagurukōṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayēddōṣaśēṣapācanārthamauṣadhaṁ vahni saṁdhukṣaṇārthañca||32||
View original
आमदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं दोषोपलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधं वह्नि संधुक्षणार्थञ्च||३२||
🔊 Audio coming soon
śēṣēṣu tvāmadōṣēṣu jīrṇē hyāhārē dōṣōpaliptāmāśayaṁ puruṣaṁ tathā stimitaḥ acalō guruśca kōṣṭhō yasya taṁ tathāhārē ca nirabhilāṣiṇaṁ ēvaṁvidhāvasthāyuktamāmadōṣiṇamavēkṣyāhārasya jīrṇatvātkālavaśāddōṣēṣu kiñcitōpakvēṣvapi dōṣaśēṣasya pācanārthamagnisandhukṣaṇārthaṁ ca kiñcidēvaṅguṇamauṣadhaṁ pāyayēt||32||
Adhikarana ajIrNAhArasya auShadhaniShedhastatra hetushca (33) · Śloka 33
ajīrṇāhāraṁ punarna pāyayēt| yata āmadōṣadurbalō hyagniryugapadāmadōṣamauṣadhamāhārajātaṁ cāśaktaḥ paktum| api caiśāṁ vibhramō'tibalatvāduparatānalabalamāturaṁ sahasaivātipātayēt||33||
View original
अजीर्णाहारं पुनर्न पाययेत्| यत आमदोषदुर्बलो ह्यग्निर्युगपदामदोषमौषधमाहारजातं चाशक्तः पक्तुम्| अपि चैशां विभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतानलबलमातुरं सहसैवातिपातयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
ajīrṇāhārāya na dēyamauṣadham| yata āmadōṣakr̥tabalahāniragnirvātādikamapakvaṁ dōṣaṁ prayujyamānamauṣadhamāhārañcājīrṇaṁ paktumaśaktaḥ| api cēti pādasamuccayē| ēṣāmāmādīnāṁ bibhramō duṣṭōtkarṣiṇī sāmagrī atibalatvānnaṣṭānalabalamāturaṁ sahasaivātipātayēt śīghramēva mārayēdityarthaḥ||33||
Adhikarana AmadoShANAmapatarpaNenaiva cikitsopadeshaH (34) · Śloka 1
āmadōṣajānāṁ punarvikārāṇāmapatarpaṇēnaivōpaśamō bhavati||1||
View original
आमदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपशमो भवति||१||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣāṁ ca punarāmadōṣajānāṁ staimityādīnāṁ vikārāṇāmapatarpaṇaṁ laṅghanamēva cikitsā||34||
Adhikarana apatarpaNasya traividhyam (35) · Śloka 35
tattu trividhaṁ laṅghanaṁ laṅghanapācanamavasēvanañca||35||
View original
तत्तु त्रिविधं लङ्घनं लङ्घनपाचनमवसेवनञ्च||३५||
🔊 Audio coming soon
tattvapatarpaṇaṁ triprakāram||35||
Adhikarana la~gghanam (36) · Śloka 36
tatra laṅghanamalpadōṣāṇām| tēna hyanilānalavr̥ddhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayō'lpadōṣaḥ praśōṣamāpadyatē||36||
View original
तत्र लङ्घनमल्पदोषाणाम्| तेन ह्यनिलानलवृद्ध्या वातातपपरीत इवाल्पः सलिलाशयोऽल्पदोषः प्रशोषमापद्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
tatra svalpadōṣāṇāṁ laṅghanamēva| atra laṅghanaśabdēnōpavāsō bhaṇyatē| tēna hītyādinā dr̥ṣṭāntaḥ| tēna hyupavāsēnānilō'gniśca vr̥ddhiṁ yāti| tadvr̥ddhyā cālpō dōṣaḥ śōṣaṁ prāpnōtīti| yathālpasalilāśayō jalasthānaṁ taṭākādi, vātātapavr̥ddhyā śōṣaṁ yānti| tadvad dōṣō'pi||36||
Adhikarana la~gghanapAcanayoH (37) · Śloka 37
laṅghanapācanābhyāṁ madhyadōṣē vātātapābhyān pāṁsubhasmāvakiraṇairiva cānatimahān salilāśayaḥ||37||
View original
लङ्घनपाचनाभ्यां मध्यदोषे वातातपाभ्यान् पांसुभस्मावकिरणैरिव चानतिमहान् सलिलाशयः||३७||
🔊 Audio coming soon
tathā madhyadōṣō nātivr̥ddhō laṅghanēnōpavāsēna pācanēna ca kvāthādinā śōṣaṁ yāti| yathā madhyaḥ salilāśayō nātibahujalō vātātapābhyāṁ pāṁsubhasmāvakiraṇēna śōṣamāpadyatē| tadvan madhyō'pi dōṣaḥ| laṅghanasya vātātapābhyāṁ sādr̥śyam| pācanasya pāṁsubhasmāvakiraṇēna||37||
Adhikarana avasecanam (38) · Śloka 38
bahudōṣāṇāṁ punardōṣāvasēcanamēva kāryam| na hyasrāvitē palvalōdakaughē śālyādipuṣṭirbhavati||38||
View original
बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यम्| न ह्यस्राविते पल्वलोदकौघे शाल्यादिपुष्टिर्भवति||३८||
🔊 Audio coming soon
bahudōṣāṇāṁ dōṣāvasēcanaṁ vamanavirēcanēnāpatarpaṇam| dr̥ṣṭāntō yathā- palvalōdakaughē naḍvalapānīyē asrāvitē tatsthānāṁ śālyādīnāṁ puṣṭirna bhavati| bahūnāṁ dōṣāṇāṁ palvalōdakēna sādr̥śyam| śālīnāmāyuṣā anuktēnāpi balātsādr̥śyam| śarīrasya palvalēna ca||38||
Adhikarana santarpaNajanyavyAdherapatarpaNamauShadhamapatarpaNajanye santarpaNa~jca (39) · Śloka 39
tasmātsantarpaṇanimittānāṁ nāntarēṇāpatarpaṇamasti śāntiḥ| apatarpaṇanimittānāñca nāntarēṇa santarpaṇamiti||39||
View original
तस्मात्सन्तर्पणनिमित्तानां नान्तरेणापतर्पणमस्ति शान्तिः| अपतर्पणनिमित्तानाञ्च नान्तरेण सन्तर्पणमिति||३९||
🔊 Audio coming soon
tasmādanayā diśā ētaduktaṁ bhavati- sarvēṣāṁ santarpaṇōtthānāṁ vyādhīnāmapatarpaṇaṁ kāryam| apatarpaṇōtthānāṁ ca santarpaṇamiti||39||
Adhikarana sarvAmayeShu nidAnaviparItamauShadhamavacAraNIyam (40) · Śloka 40
ēvamanyēṣāmapi vyādhīnāṁ yathāsvaṁ nidānaviparītamauṣadhamavacārayēt||40||
View original
एवमन्येषामपि व्याधीनां यथास्वं निदानविपरीतमौषधमवचारयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
ētacca svayamuktavatā śāstrakārēṇauṣadhaṁ nidānaviparītaṁ darśitam| nidānaṁ hēturiti paryāyau| santarpaṇahētukānāmapatarpaṇamiti|
Adhikarana vyAdhiviparItatadarthakAricikitsayoshcAvasaraH (41) · Śloka 41
sati tvanubandhē nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītamēva tadarthakāri vā||41||
View original
सति त्वनुबन्धे निदानविपरीतमपास्य व्याधिविपरीतमेव तदर्थकारि वा||४१||
🔊 Audio coming soon
yadā tu sarvavyādhayō hētuviparītauṣadhēna kr̥tēnāpi na śāmyanti tadā vyādhiviparītaṁ kāryam| tadarthakāri vā| na hētuviparītamātrēṇaiva kr̥tārthatāmavalambēta| ētāni hētuviparītādīni vakṣamāṇalakṣaṇāni||41||
Adhikarana nirAmAderabhya~ggAdividhAnam (42) · Śloka 42
vimuktāmadōṣasya punaḥ parikvāmadōṣaśēṣasya dīptē cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṁ vividhasnēhapānaṁ ca yuktyā prayōjyam| prasamīkṣya dōṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi||42||
View original
विमुक्तामदोषस्य पुनः परिक्वामदोषशेषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विविधस्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यम्| प्रसमीक्ष्य दोषौषधादीनामवस्थान्तराणि||४२||
🔊 Audio coming soon
vimukta āmadōṣēṇa yaḥ puruṣaḥ kālauṣadhādinā paripakvadōṣō dīptāgniśca tasya śarīrasya dōṣaprayujyamānauṣadhādīnāṁ nānāvidhānyavasthāntarāṇyabhisamīkṣyābhyaṅgādīnāmanyatamaṁ yathēcchaṁ vā yuktyā yathā saṁvāhanēna kāmaṁ yōjayēt||42||
Adhikarana asAdhyAmadoShavataH lakShaNam (43) · Śloka 43
bhavanti cātra- yaḥ śyāvadantauṣṭhanakhō'lpasaṁjñaḥ chardyarditō'ntargatatāmranētraḥ| kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhi- ryāyānnarō'sau punarāgamāya||43||
View original
भवन्ति चात्र- यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञः छर्द्यर्दितोऽन्तर्गतताम्रनेत्रः| क्षामस्वरः स्रस्तसमस्तसन्धि- र्यायान्नरोऽसौ पुनरागमाय||४३||
🔊 Audio coming soon
bhavanti cātrēti ślōkairarthasamuccayē tantrarītiḥ| prakaraṇādyāmadōṣavān śyāvadantatvādilakṣaṇayuktaḥ sa narō punarāgamanāya yāyāt mriyata ityarthaḥ||43||
Adhikarana viShUcikAghnAH vyoShAdya~jjanam (44) · Śloka 44
vyōṣaṁ karañjasya phalaṁ haridrē mūlaṁ samāvāpya ca mātuluṅgāḥ| chāyāviśuṣkā gulikāḥ kr̥tāstā hanyurviṣūcīṁ nayanāñjanēna||44||
View original
व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समावाप्य च मातुलुङ्गाः| छायाविशुष्का गुलिकाः कृतास्ता हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन||४४||
🔊 Audio coming soon
vyōṣādikr̥tā varttayō nētrāñjanēna viṣūcikāṁ hanyuḥ| samāvāpya sammiśrya||44||
Adhikarana viShUcikAghnI shirIShAdivartiH (45) · Śloka 45
śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalaiśca varttiḥ| bastasya mūtrēṇa viṣūcikāghnī pralēpadhūpāñjananasyayōgaiḥ||45||
View original
शिरीषनक्ताह्वफणिज्जबीजत्रायन्त्यपामार्गफलैश्च वर्त्तिः| बस्तस्य मूत्रेण विषूचिकाघ्नी प्रलेपधूपाञ्जननस्ययोगैः||४५||
🔊 Audio coming soon
śirīṣādibhiścūrṇitairbastasya chāgasya mūtrēṇa kr̥tā varttiḥ| pralēpādiyōgādviṣūcikāghnī| ēṣāmadōṣacikitsā'jīrṇē'nnē yōjyāḥ|
Adhikarana ajIrNasya traividhyam (46) · Śloka 46
ajīrṇaṁ ca kaphādāmaṁ viṣṭabdhamanilādbhavēt| vidagdhaṁ pittakōpēna triprakāramiti smr̥tam||46||
View original
अजीर्णं च कफादामं विष्टब्धमनिलाद्भवेत्| विदग्धं पित्तकोपेन त्रिप्रकारमिति स्मृतम्||४६||
🔊 Audio coming soon
ajīrṇamannamucyatē| trividhamajīrṇam| kaphādhikyēna vātādhikyēna dravasvarūpapittādhikyēna vā| agnivaiparītyēna kaphasyājīrṇakartr̥tvē prādhānyādagrē pāṭhaḥ||46||
Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (47) · Śloka 47
tatrāmē gurutōtklēdaḥ śōphō gaṇḍākṣikūṭayōḥ| udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttatē||47||
View original
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोफो गण्डाक्षिकूटयोः| उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्त्तते||४७||
🔊 Audio coming soon
tatra kaphakr̥tō'jīrṇa āmanāmā tasmin sthitē gātrāṇāṁ gurutvaṁ dhātūnāmutklēdaḥ| utklēdō vikāraviśēṣaḥ| sadyō bhuktavadaprāptavidāhāvasthō hyudgāraḥ||47||
Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (48) · Śloka 48
viṣṭabdhē śūlamādhmānaṁ vividhā vātavēdanāḥ| malavātapravr̥ttiśca stambhō mōhō'ṅgapīḍanam||48||
View original
विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः| मलवातप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गपीडनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
vātēnājīrṇaṁ viṣṭabdhamucyatē| tasya lakṣaṇaṁ jaṭharaśūlādyudbhavaḥ||48||
Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (49) · Śloka 49
vidagdhē bhramatr̥ṇmūrcchāḥ pittācca vividhā rujāḥ| udgāraśca sadhūmāmlaḥ svēdō dāhaśca jāyatē||49||
View original
विदग्धे भ्रमतृण्मूर्च्छाः पित्ताच्च विविधा रुजाः| उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते||४९||
🔊 Audio coming soon
pittādajīrṇaṁ vidagdhaśabdēnōcyatē| tasya lakṣaṇaṁ bhramādyudbhavaḥ| udgāraścāsya dhūma iva jaṭharādudēti tīkṣṇatayā||49||
Adhikarana AmAdyajIrNeShu cikitsAsUtram (50) · Śloka 50
laṅghanaṁ kāryamāmē tu viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śam| vidagdhē vamanam yadvā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavēt||50||
View original
लङ्घनं कार्यमामे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनम् यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
āmē ajīrṇē cikitsā laṅghanamupavāsaḥ| viṣṭabdhē'tyarthaṁ svēdaḥ| vidagdhē vamanam| avasthāviśēṣēṇa vā sarvamētat sarvatrāpi||50||
Adhikarana vilambikAlakShaNaM pratIkArashca (51) · Śloka 51
garīyasō bhavēllīnādāmādēva vilambikā| kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā||51||
View original
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुविद्धामलिङ्गा तत्समसाधना||५१||
🔊 Audio coming soon
ētatprasaṅga idamāha- āmānmahāsrōtasi līnāt garīyasaḥ prabhūtādvilambikā nāma rōga utpadyatē| sā ca vilambikā vātaślēṣmabhyāmanubaddhā bhavati| sā cāmanāmājīrṇasadr̥śalakṣaṇātaccikitsā ca||51||
Adhikarana rasasheShAjIrNalakShaNaM pratIkArashca (52) · Śloka 52
rasaśēṣē'nnavidvēṣō hr̥dayāśuddhigauravē| tatrābhuktvā divā svapyātkṣudvānadyāllaghu prati||52||
View original
रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे| तत्राभुक्त्वा दिवा स्वप्यात्क्षुद्वानद्याल्लघु प्रति||५२||
🔊 Audio coming soon
jīrṇē tvannē kadācidāhārasārō rasō'jīrṇō bhavatyatastallakṣaṇamucyatē- annavidvēṣa ityādi| tatra rasē'jīrṇē akr̥tabhōjanaḥ svapyādvā lāghavāt| prabuddhaśca yadi kṣudvāṁstatō'dyāllaghuprati| laghu stōkam| svabhāvalaghu svalpamātraṁ cētyarthaḥ||52||
Adhikarana agnyanurodhena bhojyauShadhayoH pAkakAlaH (53) · Śloka 53
yāmaiścaturbhirdvābhyāṁ ca bhōjyabhaiṣajyayōḥ samē| pākō'gnau yuktayōrdrākca tīkṣṇē mandē punaścirāt||53||
View original
यामैश्चतुर्भिर्द्वाभ्यां च भोज्यभैषज्ययोः समे| पाकोऽग्नौ युक्तयोर्द्राक्च तीक्ष्णे मन्दे पुनश्चिरात्||५३||
🔊 Audio coming soon
ētaccājīrṇaṁ dōṣōpahatāgnivaśādbhavati| tasya ca dōṣōpahatatvē trividhaṁ rūpaṁ viṣamatvādi śārirē vakṣyamāṇalakṣaṇam| dōṣānanubandhēna caturthaṁ rūpaṁ yatsamatvam| tasya caturvidhasyāgnērjīrṇājīrṇaniyamaṁ kālaniyamēna darśayati| samē'gnau balaśarīrādyapēkṣayā upayuktasya bhōjyasyāhārasya mātrayā cōpayuktasya caturbhiyāmaiḥ pākō bhavati| bhēṣajasyauṣadhasya tadvad dvābhyāṁ yāmābhyām| yuktayōrdēśakālaśarīrādyapēkṣayā prayuktayōrbhōjyabhaiṣajyayōrityuktamēvāsmābhiḥ| tīkṣṇē'gnau yathōktē kālē'prāptē vipākaḥ| mandē'gnau punaścirānmandatvātiśayāpēkṣayā yathōktaṁ kālaṁ bahu bahutaraṁ cātikramyā''ṭōpādikaṁca kr̥tvā| viṣamē tu prakr̥tānupayōgaḥ yataḥ sa kadācittaikṣṇyaṁ kadācinmāndyaṁ bhajatē| ajīrṇajñānē tu vartamānamēvāhōrātramagnistīkṣṇō'nyō vā upakarōti sātatyēna| atō viṣamō'tra nōktaḥ||53||
Adhikarana mandAgneH sabhaktauShadhadAnaM pUrvAhNe bhojana~jca (54) · Śloka 54
sabhaktamauṣadhaṁ tasmānmandāgnēravacārayēt| pūrvāhṇē bhōjanaṁ sātmyaṁ laghu dīpanabr̥ṁhaṇam||54||
View original
सभक्तमौषधं तस्मान्मन्दाग्नेरवचारयेत्| पूर्वाह्णे भोजनं सात्म्यं लघु दीपनबृंहणम्||५४||
🔊 Audio coming soon
ata ēva ca kāraṇādāha-sabhaktamityādi| yatō mandāgnau cirāt pākastatō mandāgnēḥ puruṣasya sabhōjanamauṣadhaṁ dīyatē| atra yuktirucyatē- yasmānmandāgnērāhāraścirāt pākaṁ yāti hyastanē cānnē'jīrṇē adyatanāhārayōgyē ca kālē'ntarauṣadhasyōpayōgakaraṇakālō na saṁbhavatīti| samē cāgnau caturbhiryāmairannapāka uktaḥ| aṣṭau ca yāmā ahōrātram| tēna balāduktaṁ bhavati-ahōrātravartitasyānnasya dvau bhōjanakālāviti| tatra rātrau bhōjanapratiṣēdhādahanyēva dvau vārau pūrvāhṇē cāparāhṇē ca bhōjanam| pūrvāhṇē tatsāmyamucitaṁ pathyaṁ laghu ca sadagnidīptikaraṁ br̥ṁhaṇaṁ ca| hyastanē hyāhārē samyak pariṇatē vimalēṣu srōtassūpayōgādētasya cāsambhavādaparāhṇē bhōjanaṁ pūrvāhṇē bhōjanāt guṇairhīnam||54||
Adhikarana pUrvAhNabhojane~ajIrNe~api sAyaMbhojanopadeshaH (55) · Śloka 55
prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| ajīrṇē sāyamāśē tu prātarāśō hi duṣyati||55||
View original
प्रातराशे त्वजीर्णेऽपि सायमाशो न दुष्यति| अजीर्णे सायमाशे तु प्रातराशो हि दुष्यति||५५||
🔊 Audio coming soon
nanu caturbhiryāmairannapāka uktastatkathamahaḥsaṁjñē caturyāmē dvau vārau bhōjanaṁ vidhīyatē ajīrṇapratiṣēdhaḥ kathaṁ nāpatatītyāha- prātarāśē tviti| pūrvāhṇabhōjanē'jīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| balāduktaṁ sāyamāśē'jīrṇē prātarāśō duṣyatīti||55||
Adhikarana prAtarAshe~ajIrNe~api sAyamAshAnumatau yuktiH (56) · Śloka 56
divā prabōdhyatē'rkēṇa hr̥dayaṁ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhē srōtāṁsi sphuṭatvaṁ yānti sarvaśaḥ| vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cētasaḥ| na klēdamupagacchanti divā tēnāsya dhātavaḥ| aklinnēṣvannamāsiktamatyantēna na duṣyati| avidagdhēṣviva payassvanyatsammiśritaṁ payaḥ||56||
View original
दिवा प्रबोध्यतेऽर्केण हृदयं पुण्डरीकवत्| तस्मिन्विबुद्धे स्रोतांसि स्फुटत्वं यान्ति सर्वशः| व्यायामाच्च विचाराच्च विक्षिप्तत्वाच्च चेतसः| न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः| अक्लिन्नेष्वन्नमासिक्तमत्यन्तेन न दुष्यति| अविदग्धेष्विव पयस्स्वन्यत्सम्मिश्रितं पयः||५६||
🔊 Audio coming soon
kātra yuktirityubhayasyāpi yuktirucyatē-prathamasya yuktirdivasasya prārambhaprabhr̥tyarkēṇa sūryabhaṭṭārakēṇa bāhyapuṇḍarīkavat puruṣasya hr̥dayapuṇḍarīkaṁ prabōdhyatē prakāśyatē| tasmiṁśca hr̥dayē prabuddhē puruṣasya vyāyāmēna śarīracēṣṭyā vicārēṇa ca buddhivikalpanēna tathā cētasaśca manasō vikṣiptatvēna kriyāyōgāḥ vyāyāmādiyōgācca sarvasrōtāṁsi svabāhyavāhakatvē sphuṭatvaṁ nirāvaraṇatvaṁ yānti| yataḥ srōtasāṁ sphuṭatvēna vātādayō dhātavaḥ kōṣṭhē pariklēdaṁ na yānti| tēnāklinnēṣu dhātuṣu sāyamāśō'nnamāsiktaṁ jaṭharē nyastamatyantēna na duṣyati| atyantagrahaṇaṁ kiñcit duṣyati sātmyatvādinā rōgaṁ na karōtīti jñāpanārtham| dr̥ṣṭāntō yathā- avidagdhē anagnispr̥ṣṭē payasyanyat payō nyastaṁ na duṣyatīti| yē tvannamanyadāsiktaṁ tē hētunā na duṣyatīti vadanti tēṣāmāsiktaśabdēnaivānyatvasya labdhatvādvicāraṇīyam||56||
Adhikarana sAyamAshe~ajIrNe prAtarAshasya niShedhe yuktiH (57) · Śloka 57
rātrau tu hr̥dayē mlānē saṁvr̥tēṣvayanēṣu ca| yānti kōṣṭhē pariklēdaṁ saṁvr̥tē sarvadhātavaḥ| klinnēṣvanyadapakvēṣu tēṣvāsiktaṁ praduṣyati| vidagdhēṣu payassvanyat payastaptēṣvivārpitaṁ| naiśē tasmādajīrṇē'nnē nānyadbhuñjīta bhōjanam||57||
View original
रात्रौ तु हृदये म्लाने संवृतेष्वयनेषु च| यान्ति कोष्ठे परिक्लेदं संवृते सर्वधातवः| क्लिन्नेष्वन्यदपक्वेषु तेष्वासिक्तं प्रदुष्यति| विदग्धेषु पयस्स्वन्यत् पयस्तप्तेष्विवार्पितं| नैशे तस्मादजीर्णेऽन्ने नान्यद्भुञ्जीत भोजनम्||५७||
🔊 Audio coming soon
dvitīyasya vastunō yuktirucyatē- rātrāvityādi| pūrvavaiparītyēna vyākhyēyam||57||
Adhikarana jIrNAhAralakShaNam (58) · Śloka 58
udgāraśuddhirutsāhō vēgōtsargō yathōcitaḥ| laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam||58||
View original
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः| लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम्||५८||
🔊 Audio coming soon
udgāraśuddhyādi jīrṇāhārapuruṣasya lakṣaṇam||58||
Adhikarana ashanalubdhatvameva viShUcikAyAH kAraNam (59) · Śloka 59
prāyaḥ prajñāparādhēna rōgagrāmaḥ prajāyatē| nr̥ṇāmaśanalubdhānāṁ viśēṣēṇa viṣūcikā||59||
View original
प्रायः प्रज्ञापराधेन रोगग्रामः प्रजायते| नृणामशनलुब्धानां विशेषेण विषूचिका||५९||
🔊 Audio coming soon
adhyāyārthamupasaṁhārannāha- sakalō rōgagrāmō vyādhisamūhaḥ| prāyō bāhulyēna prajñāparādhēna tyājyasēvanādanuṣṭhēyatyāgācca jāyatē| narāṇāṁ bhōjanalubdhānāṁ tu na tathānyē rōgā utpadyantē| yathā viṣūcikā||59||
Adhikarana duShTA buBukShA (11) · Śloka 11
dōṣōpanaddhaṁ yadi līnamannaṁ pittōlbaṇasyāvr̥ṇuyānna vahnim| jāyēta duṣṭā tu tatō bubhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
View original
दोषोपनद्धं यदि लीनमन्नं पित्तोल्बणस्यावृणुयान्न वह्निम्| जायेत दुष्टा तु ततो बुभुक्षा या मन्दबुद्धीन् विषवन्निहन्ति| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
ajīrṇāhāramucyatē| tacca vyāptimaditi pradarśanārthamāha- dōṣōpanaddhamityādinā| dravyasvarūpapittōlbaṇasya puruṣasya vātaślēṣmaruddhamannaṁ kōṣṭhaikadēśē līnaṁ dravyapittādhikyādagnisambandhaṁ gantuṁ na śaknōti| tatra tadā duṣṭā bhōktumicchōtpadyatē| yā mandabuddhīn bhōjanayōgyatvavikalpaśūnyān bhōjanōpayōgēna viṣavat puruṣān mārayatīti||60|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ēkādaśō'dhyāyaḥ||11||