11. mātrāśitīyaḥ

Adhikarana atha mAtrAshitIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH upodGAtaH · Śloka

ಸುರಕ್ಷಿತಂ ಸುವಿಹಿತಮಪ್ಯನ್ನಪಾನಮಮಾತ್ರಯಾ ಸೇವಿತಂ ಮಹಾರೋಗಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ ಭವತ್ಯತೋ ಮಾತ್ರಾಪ್ರದರ್ಶನಾಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

Adhikarana mAtrAshanopadeshaH mAtrA cAgnibalApekShiNI (2) · Śloka 2

ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾತ್| ಮಾತ್ರಾ ಪುನರಗ್ನಿಬಲಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ||೨||

ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಸ್ತುತಪ್ರದರ್ಶನಮ್| ಸಾ ಚ ಮಾತ್ರಾ ಅಗ್ನೇರ್ಬಲಮಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಾಞ್ಚ ತದನುರೂಪಂ ಗುರುತ್ವಂ ಲಘುತ್ವಂ ಚಾಪೇಕ್ಷ್ಯ ಭವತೀತ್ಯಗ್ನೇರಾಹಾರಸ್ಯ ಚ ಪರಸ್ಪರಯೋಗ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|| ೨||

Adhikarana mAtrAlakShaNam (3) · Śloka 3

ಕುಕ್ಷೇರಪ್ರತಿಪೀಡನಮಾಹಾರೇಣ, ಹೃದಯಸ್ಯಾಸಂರೋಧಃ, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರವಿಪಾಟನಮನತಿಗೌರವಮುದರಸ್ಯ, ಪ್ರೀಣನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸೋಪರತಿಃ, ಸ್ಥಾನಾಸನಶಯನಗಮನೋಚ್ಛ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಭಾಷ್ಯಸಙ್ಕಥಾಸು ಸುಖಾನುವೃತ್ತಿಃ, ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಶ್ಚ ಸುಖೇನ ಪರಿಣಮನಮ್, ಬಲವರ್ಣೋಪಚಯಕರತ್ವಞ್ಚೇತಿ ಮಾತ್ರಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮ್||೩||

ನನು ಮಾತ್ರೈವ ನ ಜ್ಞಾತಾ ಅತೋ ಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಆಹಾರೇಣ ಕುಕ್ಷೇರಪೀಡನಮ್ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚಾಸಂರೋಧಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚಾನ್ನಭರೇಣ ಪಾಟನಮಿವ ಪಾಟನಮ್| ತಸ್ಯಾಭಾವಃ ಅವಿಪಾಟನಮ್| ಉದರಸ್ಯ ಚಾನತಿಗುರುತ್ವಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಪ್ರೀಣನಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಮ್| ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋಶ್ಚ ನಾಶನಮ್| ಸ್ಥಾನಾಸನಾದಿಷು ಸುಖಾನುವೃತ್ತಿಃ| ಉಚ್ಛ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸೌ ಶ್ವಾಸಸ್ಯಾನ್ತರ್ಬಹಿರ್ನಯನಮ್| ಸಾಯನ್ತನಸ್ಯ ಚ ಭೋಜನಸ್ಯ ಪ್ರಾತಃ ಸುಖೇನ ಪರಿಣಾಮಃ ಪ್ರಾತಸ್ತನಸ್ಯ ಚ ಸಾಯಮ್| ಬಲಾದ್ಯುಪಚಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚಾಹಾರಸ್ಯೇತಿ ಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಮ್|| ೩||

Adhikarana gurulaghudravyApekShayA mAtrA (4) · Śloka 4

ತ್ರಿಭಾಗಸೌಹಿತ್ಯಂ ವಾ ಗುರೂಣಾಮುಪದಿಶ್ಯತೇ| ಲಘೂನಾಮಪಿ ನಾತಿಸೌಹಿತ್ಯಮ್| ಅನಿಲಾನಲಗುಣಬಹುಲಾನಿ ಹಿ ಲಘೂನಿ ತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಾದಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾನ್ಯವಿಧಿನಾ ಚಾಲ್ಪದೋಷಾಣಿ| ಇತರಾಣಿ ತು ಪೃಥಿವೀಸಲಿಲಗುಣಬಹುಲಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಿಪರೀತಾನ್ಯನ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮಾಗ್ನಿಬಲಾತ್||೪||

ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಹಾರೇ ಯಸ್ಮಾನೇನ ಭುಜ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರಸ್ಯೈವಂರೂಪತಾ ಭವತಿ, ಸಾ ಮಾತ್ರೇತಿ ಪಿಣ್ಡಪರಿಮಾಣೇನ| ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತೂಚ್ಯತೇ, ಗುರೂಣಾಮಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಪುರುಷಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಾ ತ್ರಿಭಾಗತೃಪ್ತಿರರ್ದ್ಧತೃಪ್ತಿರ್ವಾ| ಲಘೂನಾಞ್ಚ ನಾತಿತೃಪ್ತಿಃ| ಯತೋ ಲಘೂನಿ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಭಾಗಾಧಿಕ್ಯೇನೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಅತಸ್ತತ್ಸ್ವಭಾವೇನಾಗ್ನಿಸಾದೃಶ್ಯಾದಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಕರಾಣ್ಯೇವಂ ಚಾವಿಧಿನಾ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮಾದೀನಾಮಭಾವಾದೇವಾಪಿ ಸ್ವಲ್ಪದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಂ ಲಘೂನಾಮ್| ಇತರಾಣಿ ಗುರೂಣಿ ಪಾರ್ಥಿವಾಪ್ಯಗುಣಭೂಯಸ್ತ್ವಾದಗ್ನೇರ್ವೈಪರೀತ್ಯಾನ್ನಾಶಹೇತವಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಾಗ್ನಿಬಲಾದನ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮಕಾರಣಂ ಹಿ ಯದಗ್ನಿಬಲಂ ತತ್ರ ಗುರೂಣ್ಯಪ್ಯದೋಷಕರಾಣಿ| ಏಷಾ ಮಾತ್ರಾ|| ೪||

Adhikarana amAtrAshanasya doShAH (5) · Śloka 5

ಅಮಾತ್ರಾ ಪುನರಶನಸ್ಯ ಹೀನತಾಽಽಧಿಕ್ಯಂ ಚ| ತತ್ರ ಹೀನಮಾತ್ರಮಶನಂ ಬಲವರ್ಣೋಪಚಯಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯೋಪಘಾತಕರಂ ವಿಬನ್ಧಕೃದವೃಷ್ಯಮನಾಯುಷ್ಯಮನೌಜಸ್ಯಂ ಸಾರವಿಧ್ಮಾಪನಮಲಕ್ಷ್ಮೀಜನನಮಶೀತೇಶ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಾಯತನಮ್| ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಪುನಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪನಮಾಹುಃ||೫||

ಅಮಾತ್ರಾ ಪುನರ್ಯಥೋಕ್ತಾಯಾ ಹೀನತ್ವಮಾಧಿಕ್ಯಂ ವಾ| ತತ್ರ ಹೀನಮಾತ್ರಮಾಹಾರಂ ಬಲವರ್ಣನಾಶಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಸಾರಸ್ಯ ಬಲಸ್ಯ ವಿಧ್ಮಾಪನಂ ನಾಶನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಾದತಿಮಾತ್ರಂ ಪುನರ್ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಪೀಡಯನ್ ಕುಕ್ಷಿಮಾಪೂರ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ|| ೫||

Adhikarana alasakaviShUcikAsambhavaH (6) · Śloka 6

ತೇನ ಹಿ ಪ್ರಪೀಡ್ಯಮಾನಾ ವಾತಾದಯೋ ಯುಗಪತ್ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಕುಕ್ಷ್ಯೈಕದೇಶಸ್ಥಾಸ್ತದೇವಾಪರಿಪಕ್ವಮಾವಿಶ್ಯ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯನ್ತೋಽಲಸಕಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಸಹಸಾ ವಾಧರೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯನ್ತೋ ವಿಷೂಚಿಕಾಮ್||೬||

ತತಸ್ತೇ ದೋಷಾಃ ತೇನ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗಾಸ್ತಮೇವಾಹಾರಮಪಕ್ವಮಾವಿಶ್ಯ ದ್ವಿಧಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕದಾಚಿತ್ತದನ್ನಂ ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾಸತೇ| ಅಥವಾನ್ನಂ ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಂ ಬಹಿಃ ಪ್ರೇರಯನ್ತಿ| ಯದಾ ತು ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾಸತೇ ತದಾಽಲಸಕನಾಮಾನಂ ರೋಗಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಯದಾ ಪ್ರೇರಯನ್ತಿ ತದಾ ವಿಷೂಚಿಕಾಮ್|| ೬||

Adhikarana alasakalakShaNam (7) · Śloka 7

ಅಪಿ ಚ- ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಸ್ತಾದಾಹಾರೋ ನ ಚ ಪಚ್ಯತೇ| ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಸ್ತೇನ ಸೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||೭||

ಏತದೇವ ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸವಿಸ್ತರಮುಚ್ಯತೇ|| ೭||

Adhikarana viShUcikAlakShaNam (8) · Śloka 8

ವಿವಿಧೈರ್ವೇದನೋದ್ಭೇದೈರ್ವಾಯ್ವಾದಿಭೃಶಕೋಪತಃ| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಧ್ಯತೀತಿ ವಿಷೂಚಿಕಾ||೮||

ವಾಯ್ವಾದೀನಾಮತ್ಯರ್ಥಕೋಪಾನ್ನಾನಾವಿಧೈರ್ವೇದನಾನಾಮುದ್ಭೇದೈಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಯದಸೌ ವಿಧ್ಯತಿ ಅತೋ ವಿಷೂಚಿಕೋಚ್ಯತೇ|| ೮||

Adhikarana vAtAdhikaviShUcikAlakShaNam (9) · Śloka 9

ತತ್ರ ವಾತಃ ಶೂಲಾನಾಹಾಙ್ಗಮರ್ದಮುಖಶೋಷಪ್ರಲಾಪಕಮ್ಪಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಜೃಮ್ಭೋದ್ವೇ-ಷ್ಟನಾಕ್ಷಿಪ್ರವೇಶಶಿರೋಹೃದಯಾತಿರುಕ್ಸಿರಾಕುಞ್ಚನಸ್ತಮ್ಭನಾನಿ ಕರೋತಿ||೯||

ತತ್ರ ವಿಷೂಚಿಕಾಕಾರಣತ್ವೇ ಯದಾ ವಾತೋಽಧಿಕೋ ಭವತಿ ತದಾ ಶೂಲಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ರಜ್ಜ್ವಾದ್ಯುದ್ವೇಷ್ಟನಮಿವೋದ್ವೇಷ್ಟನಮ್|| ೯||

Adhikarana pittAdhikaviShUcikAlakShaNam (10) · Śloka 10

ಪಿತ್ತಂ ಪುನಃ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾನ್ತರ್ದಾಹವೈವರ್ಣ್ಯತೃಷ್ಣಾಮದಭ್ರಮಪ್ರಲಯಾನಿ||೧೦||

ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಜ್ವರಾದೀನ್| ಪ್ರಲಯೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಾಯಃ|| ೧೦||

Adhikarana shleShmAdhikaviShUcikAlakShaNam (11) · Śloka 11

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಪ್ರಸೇಕಾಙ್ಗಸಾದಾವಿಪಾಕಶೀತಜ್ವರಗಾತ್ರಗೌರವಾಣಿ||೧೧||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಃ ಛರ್ದ್ಯಾದೀನ್| ಏಷಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರಾಹಾರವಿಶೇಷಾದ್ಭುಕ್ತಾತ್| ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಸ್ಥಿತ್ಯನಪೇಕ್ಷಯಾ ವಾ|| ೧೧||

Adhikarana alasalakShaNam (12) · Śloka 12

ವಿಶೇಷತಸ್ತು ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾಲ್ಪವಹ್ನೇರ್ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗವಿಧಾರಿಣೋಽನ್ನಪಾನಮನಿಲಪ್ರಪೀಡಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ವಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗಮಲಸತ್ತ್ವಾದಬಹಿರ್ಮುಖೀಭವತ್ ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜ್ಯಾನಿ ಯಥೋಕ್ತಾನಿ ಶೂಲಾದೀನ್ಯುಪಜನಯತ್ಯತಿಮಾತ್ರಾಣಿ ಸೋಽಲಸಃ||೧೨||

ಸರ್ವಸ್ಯೈವಾಪ್ಯತಿಮಾತ್ರಾಶಿನೋ ವಾತಃ ಶೂಲಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ದುರ್ಬಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವತಿಮಾತ್ರಾಶಿನೋ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋಽನ್ನಂ ಪ್ರದೂಷಯತಿ| ತಚ್ಚೈವಂ ಪ್ರಪೀಡಿತಮೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಆಕುಲಿತಂ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗಮಲಸತ್ವಾತ್ ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜ್ಯಾನ್ಯುತ್ಕಟಾನಿ ಶೂಲಾದೀನ್ಯುಪಜನಯತಿ| ಸೋಽಲಸೋನಾಮಾಲಸಕವಿಶೇಷಃ||೧೨||

Adhikarana asAdhyAlasakalakShaNam (13) · Śloka 13

ಅತಿಮಾತ್ರದುಷ್ಟಾಸ್ತು ದೋಷಾಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಮಾರ್ಗಾಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ ಕದಾಚಿದಸ್ಯ ಶರೀರಂ ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ ತತಸ್ತಮಲಸಕಮಸಾಧ್ಯಂ ಬ್ರುವತೇ||೧೩||

ಅಸ್ಯ ಅತಿಮಾತ್ರಶಿನೋಽತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟಾ ವಾತಾದಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರದುಷ್ಟೇನಾಮೇನ ಸ್ಪಷ್ಟಮಾರ್ಗರೋಧಾತ್ ತಿರ್ಯಕ್ ಸ್ರೋತೋಭಿರ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ ಕದಾಚಿದ್ದೋಷಬಲವಿಶೇಷಾಚ್ಛರೀರಂ ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಸೋಽಲಸಕವಿಶೇಷ ಆಚಾರ್ಯಾ ಅಸಧ್ಯ ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ||೧೩||

Adhikarana AmaviShaM tasyAsAdhyatva~jca (14) · Śloka 14

ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಶೀಲಿನಃ ಪುನರಾಮದೋಷಮಾಮವಿಷಮಾಮನನ್ತಿ ವಿಷಸದೃಶಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್| ತತ್ಪರಮಸಾಧ್ಯಾನಾಮ್| ಆಶುಕಾರಿತಯಾ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚ||೧೪||

ಯಚ್ಚ ವಿರುದ್ಧಾದಿಕಂ ಪ್ರಾಯೇಣಾಚರತಿ ತಸ್ಯಾಮೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೋ ದುಷ್ಯತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ದುಷ್ಟೇ ವಿಷಭುಕ್ತಸ್ಯೇವ ಯಾ ಪೀಡೋತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ರಾಚಾರ್ಯಾ ಆಮವಿಷಮಿತಿ ನಾಮಾಮನನ್ತಿ ಕಥಯನ್ತಿ, ವಿಷಸದೃಶಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್| ತಚ್ಚಾಮವಿಷಮಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪರಂ ಕಷ್ಟತಮಮಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ| ಕುತಃ ಆಶುಕಾರಿತಯಾ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವೇನ ಚ| ಆಶು ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಮಾರಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶುಕಾರಿ| ತತ್ರ ಹಿ ದೋಷಾಸ್ತಥಾವಿಧಂ ಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ| ಯತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ ದೋಷ ಔಷಧಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ವಿರುಧ್ಯತ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ಬ್ರುವನ್ತಿ-ಯದಿ ವಿಷಸದೃಶಸ್ವರೂಪಃ| ಪೀಡಾಕರ್ತೃತ್ವೇನ ತತ್ರಾಮೋ ಭವತಿ ವಿಷೇ ಶೀತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಆಮೇ ಅಜೀರ್ಣೇ ಚೋಷ್ಣಾ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಮವಿರೋಧಃ||೧೪||

Adhikarana mAtrayaiva na kRutsnAmAhAraphalamavApyate (15) · Śloka 15

ನ ಚ ಕೇವಲಂ ಮಾತ್ರಯೈವ ಕೃತ್ಸ್ನಮಾಹಾರಫಲಮವಾಪ್ತುಂ ಶಕ್ಯಂ, ಸ್ವಭಾವಾದೀನಾಂ ಭಿನ್ನಫಲತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಗುರುರೂಕ್ಷಶುಷ್ಕಶೀತದ್ವಿಷ್ಟವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಿದಾಹ್ಯಶುಚಿವಿರುದ್ಧಾತ್ಯಮ್ಬುಪಾನದ್ರವಮಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ವಾ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭೇರ್ಷ್ಯಾಹ್ರೀಶೋಕೋದ್ವೇಗಭಯಕ್ಷುದುಪತಪ್ತೇನ ವಾ ಯದನ್ನಪಾನಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಪ್ಯಾಮಮೇವ ಪ್ರದೂಷಯತಿ||೧೫||

ನನು ಮಾತ್ರಾಶಿನೋಽಪಿ ದುಷ್ಟಾಮಪೀಡಾ ದೃಷ್ಟಾ ತತ್ಕಥಮುಚ್ಯತೇ| ಮಾತ್ರಾಭೋಜನೇನೈವ ತು ಕೇವಲೇನಾಹಾರಫಲಂ ಬಲವರ್ಣೋಪಚಯಾದಿಕಮವಾಪ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ| ಕುತಃ? ಸ್ವಭಾವಸಂಯೋಗಕಾಲಾದೀನಾಮಸದೃಶಫಲತ್ವಾತ್| ಏತದೇವೋಚ್ಯತೇ- ನ ಮಾತ್ರೈವ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಂ ಯಾವತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಾದಯೋಽಪಿ| ತಥಾಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಭಾವಾದೀನ್ದರ್ಶಯತಿ| ಗುರುತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಾನ್ಮಾತ್ರಯಾಪಿ ಭುಕ್ತಮಾಮಮೇವ ದೂಷಯತೀತಿ| ತತ್ರಾಸಾಧ್ಯತ್ವವರ್ಜಿತಮಾಮಂ ದುಷ್ಟಮಲಸತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್||೧೫||

Adhikarana alasake mRudu vamanam (16) · Śloka 16

ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಮಾಮಂ ದುಷ್ಟಮಲಸೀಭೂತಮುಲ್ಲಿಖೇತ್, ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ಸಲವಣಮುಷ್ಣಂ ವಾರಿ||೧೬||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಲವಣಂ ಲವಣಸಂಯುಕ್ತಮುಷ್ಣಂ ವಾರಿ ಪೀತ್ವಾ ಉಲ್ಲಿಖೇತ್ ನರ ಆಮಂ ವಮೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

Adhikarana alasake tIkShNAni vamanAni (17) · Śloka 17

ತಥಾತ್ವಚ್ಛರ್ದಯನ್ತಮತಿಲೀನದೋಷಂ ಕೃಷ್ಣಾನಾಗದನ್ತೀಕಲ್ಕಯುಕ್ತಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಮದನಫಲಕಷಾಯಂ ವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಲ್ಕಯುಕ್ತಮ್| ದನ್ತೀಮಾಗಧಿಕಾವಚೂರ್ಣಿತಂ ವಾ ಕೋಶಾತಕೀರಸಮ್| ಅವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷೀ ವಾ ವಮನಕಲ್ಪೋಕ್ತಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಮನಾನಿ||೧೭||

ದೋಷಸ್ಯಾನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾದೇವಮಪ್ಯಚ್ಛರ್ದಯನ್ತಂ ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗದನ್ತೀಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಮುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಪಾಯಯೇತ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಸರ್ಷಪಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಂ ವಾ ಮದನಫಲಕಷಾಯಮ್| ಕೋಶಾತಕೀನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಂ ವಾ ದನ್ತೀಪಿಪ್ಪಲೀಯುಕ್ತಮ್| ಏತಾನಿ ವಮನಾನಿ ಯೋಗ್ಯಾನಿ ಯೋಗ್ಯದೇಶಕಾಲಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಅನ್ಯಾನಿ ಚ ವಮನಕಲ್ಪೋಕ್ತಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯಾತುರವ್ಯಾಧ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯೋಜ್ಯಾನಿ||೧೭||

Adhikarana alasake svedagudavartI (18) · Śloka 18

ತತಃ ಸ್ವೇದವರ್ತ್ತಿಪ್ರಣಿಧಾನಾಭ್ಯಾಮುಪಾಚರೇತ್||೧೮||

ತತಃ ಕೃತವಮನಂ ನಾನಾವಿಧಸ್ವೇದಗುದವರ್ತ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್||೧೮||

Adhikarana alasake shUlaharAH yogAH (19) · Śloka 19

ಅಪಿ ಚ- ಸದ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ತದುಪದ್ರವಾಃ| ಶೂಲೇ ನಿರನ್ನಕೋಷ್ಠೇಽದ್ಭಿಃ ಕೋಷ್ಣಾಭಿಶ್ಚೂರ್ಣಿತಾಃ ಪಿಬೇತ್| ಹಿಙ್ಗುಪ್ರತಿವಿಷಾವ್ಯೋಷಸೌವರ್ಚಲವಚಾಽಭಯಾಃ| ಅಥವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ತ್ರಿವೃತಾದಾರುಸೈನ್ಧವಮ್| ಶುಣ್ಠೀಃ ಸಕ್ಷೀರಲವಣಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಾನಿ ಚ| ಪಾಠಾಮ್ಲವೇತಸಕ್ಷಾರಯವಾನೀಪೌಷ್ಕರಾಣಿ ವಾ||೧೯||

ಅಪಿ ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಕೃತವಮನವಿರೇಕಸ್ಯ ತದುಪದ್ರವಾ ದುಷ್ಟಾಮಜಾ ರೋಗಾಃ ಸದ್ಯ ಏವ ಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ| ಏವಞ್ಚ ಕೃತಸಂಶುದ್ಧೇಃ ಶೂಲೇಽನುಬದ್ಧೇ ಕೋಷ್ಠೇ ಚಾಜೀರ್ಣಾನ್ನರಹಿತೇ ಹಿಙ್ಗ್ವಾದೀನ್ಯಭಯಾನ್ತಾನಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನೀಷದುಷ್ಣಜಲೇನ ಪಿಬೇದ್ಯಥಾವಿಹಿತಮಾತ್ರಯಾ| ಅಥವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಾದಿಸೈಂಧವಾನ್ತಂ ಕೋಷ್ಣಾದಿಭಿರದ್ಭಿಃ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಕಂ ಮರಿಚಾನ್ತಂ ವಾ ಕೋಷ್ಣಾಭಿರದ್ಭಿರೇವ| ಪಾಠಾದಿಕಂ ಪುಷ್ಕರಮೂಲಾನ್ತಂ ವಾ| ಏತೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಯೋಗಾಃ ಶೂಲಹರಾ ಅಜೀರ್ಣಾನ್ನಶೇಷಾಭಾವೇ ದೋಷವ್ಯಾಧ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜ್ಯಾಃ||೧೯||

Adhikarana alasake hi~ggvAdicUrNam (20) · Śloka 2

ದ್ವಿರುತ್ತರಂ ಹಿಙ್ಗುವಚಾಽಗ್ನಿಕುಷ್ಠಸುವರ್ಚಿಕಾಕ್ಷಾರಬಿಡಾಜಮೋಜಮ್| ಶೂಲೋದರಾನಾಹವಿಷೂಚಿಕಾರ್ಶೋಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮೋರ್ಧ್ವಸಮೀರಣಘ್ನಮ್||೨||

ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಕಮಜಮೋಜಾನ್ತಂ ದ್ವಿರುತ್ತರಪ್ರಮಾಣಯುಕ್ತಂ ಶೂಲಾದಿನಾಶನಮ್| ಯದ್ಯಸ್ಮಾತ್ ದ್ರವ್ಯಾದುತ್ತರಂ ತತ್ತಸ್ಮಾತ್ ದ್ವಿಗುಣಮ್| ತಥಾ ಚೈವಂ ಸ್ಥಿತಿಮ್| ದ್ವಿರುತ್ತರಮೌಷಧಂ ಯಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯೇತಿ ದ್ವಿರುತ್ತರಮ್| ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ದ್ವಿಃ ಸಮಭಾಗತಯಾ ಉತ್ತರಮ್| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಹಿಙ್ಗುನೋ ಭಾಗ ಏಕಃ| ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ವಚಾಯಾಃ| ಚತ್ವಾರಶ್ಚಿತ್ರಕಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಷೋಡಶ ಸುವರ್ಚಿಕಾಕ್ಷಾರಸ್ಯ| ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ವಿಡಲವಣಸ್ಯ ಚತುಷ್ಷಷ್ಟಿರಜಮೋಜಸ್ಯೇತಿ||೨೦||

Adhikarana alasake tRuTchUlasaMyukte mustAdikvAthaH (21) · Śloka 21

ಮುಸ್ತಾಜಮೋಜಪೂತೀಕವಚಾಶುಣ್ಠ್ಯಗ್ನಿಧಾನ್ಯಕೈಃ| ಸವಾಲಕಶಠೀಬಿಲ್ವೈಃ ಕ್ವಾಥಂ ತೃಟ್ಛೂಲವಾನ್ ಪಿಬೇತ್||೨೧||

ಸಪ್ತ ಭೇಷಜಾನಿ| ನಿರನ್ನಕೋಷ್ಠಸ್ತು ತೃಟ್ಛೂಲಸಂಯುಕ್ತೋ ಮುಸ್ತಾದೀನಾಂ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಪನಾಮಾನೇನ ಕ್ವಾಥಂ ಪಿಬೇತ್|| ೨೧||

Adhikarana alasake rAsnAdilepodvarttanadhUpana~jca (22) · Śloka 22

ರಾಸ್ನಾಕಟ್ಫಲಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಬೃಹತೀದ್ವಯಜೋಙ್ಗಕೈಃ| ಗುಗ್ಗುಲ್ವತಿವಿಷಾಕುಷ್ಠಪತ್ರವ್ಯಾಘ್ರನಖಾಮ್ಬುದೈಃ| ಕುರ್ಯಾಚ್ಛುಷ್ಕೈಃ ಸಮೂತ್ರೈರ್ವಾ ಲೇಪೋದ್ವರ್ತ್ತನಧೂಪನಮ್||೨೨||

ರಾಸ್ನಾದಿಭಿಃ ಶುಷ್ಕೈರ್ಗೋಮೂತ್ರಮಿಶ್ರೈರ್ವಾ ಲೇಪಾದೀನ್ ಶರೀರೇ ಯೋಜಯೇತ್| ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಲೇಪಶಬ್ದೋಽಙ್ಗಸಂಯೋಗಾದೌಪಚಾರಿಕಃ||೨೨||

Adhikarana alasake saruje udare cAnaddhe devadArvAdilepaH (23) · Śloka 23

ಸರುಕ್ಚಾನದ್ಧಮುದರಮಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್| ದಾರುಹೈಮವತೀಕುಷ್ಠಶತಾಹ್ವಾಹಿಙ್ಗುಸೈನ್ಧವೈಃ||೨೩||

ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚಾಮೇಽಲಸೀಭೂತೇ ಸರುಜಮಾನದ್ಧಂ ಹಿ ಜಠರಮಮ್ಲೇನ ಕಾಞ್ಚಿಕಮದ್ಯಾದಿನಾ ಪಿಷ್ಟೈರ್ದೇವದಾರ್ವಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್||೨೩||

Adhikarana alasake koShThArttijidyavacUrNalepaH (24) · Śloka 24

ಯವಚೂರ್ಣಶ್ಚ ಸಕ್ಷಾರತಕ್ರಃ ಕೋಷ್ಠಾರ್ತಿಜಿತ್ ಪರಮ್||೨೪||

ಯವಚೂರ್ಣಶ್ಚ ಯವಕ್ಷಾರತಕ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಮಿಶ್ರಿತಃ ಪರಮತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಲೇಪಾದೇವ ಕೋಷ್ಠಾರ್ತಿಜಿತ್| ಅನ್ಯೇ ಕ್ಷಾರಂ ಭಸ್ಮ ವದನ್ತಿ||೨೪||

Adhikarana alasake viNmUtrasaMgrahe gudavartiH (25) · Śloka 25

ಯೋಜಯೇತ್ಸೈನ್ಧವಾನ್ತೈಶ್ಚ ವರ್ತಿಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹೇ||೨೫||

ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹೇಽನನ್ತರೋಕ್ತೈರ್ದೇವದಾರ್ವಾದಿಭಿಃ ಸೈನ್ಧವಾನ್ತೈರ್ಗುದವರ್ತಿಃ ಪಿಷ್ಟೈರ್ದೇಯಾ||೨೫||

Adhikarana alasake svinnasya veShTanam (26) · Śloka 26

ನಾಮ್ಯಮಾನಾನಿ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಭೃಶಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ವೇಷ್ಟಯೇತ್||೨೬||

ತತ್ರ ಚಾಮದೋಷೇ ಓಷವಶಾದಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ್ಯಮಾನಾನಿ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಮಾನಾನಿ ಯದಿ ಭವನ್ತಿ ತತಸ್ತಾನ್ಯತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ಚರ್ಮಪಟ್ಟಾದಿನಾ ವೇಷ್ಟಯೇತ್||೨೬||

Adhikarana viShUcikAyAM pArShNyordAhaH (27) · Śloka 27

ವಿಷೂಚ್ಯಾಮತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೨೭||

ಅತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಚ ವಿಷೂಚ್ಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋಃ ಘುಟಿಕಯೋಸ್ತಪ್ತಶಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೨೭||

Adhikarana viShUcikAyAM dvikShArAdi tailAbhya~jjanam (28) · Śloka 28

ದ್ವಿಕ್ಷಾರಜೀರ್ಣಪಿಣ್ಯಾಕಕುಷ್ಠಾರುಷ್ಕರಚಿತ್ರಕೈಃ| ಸಶುಕ್ತಸೈನ್ಧವೈಸ್ತೈಲಂ ಪಕ್ವಮಭ್ಯಞ್ಜನೇ ಹಿತಮ್||೨೮||

ದ್ವಿಕ್ಷಾರಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಂ ತೈಲಮಭ್ಯಞ್ಜನಾಯೇಷ್ಯತೇ| ಶುಕ್ತಂ ತೈಲಸಮಮ್|

Adhikarana bhallAtakAdiyamakaH gAtrAyAmakhallIghnaH (29) · Śloka 29

ಸುಚ್ಛರ್ದಿತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಗಾತ್ರಾಯಾಮೇಽತಿದಾರುಣೇ| ಭಲ್ಲಾತಕಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಜೀರ್ಣಪಿಣ್ಯಾಕನಾಗರೈಃ| ಘೃತತೈಲಂ ಪಚೇತ್ಸಾಮ್ಲೈಸ್ತಚ್ಚ ಖಲ್ಲೀಘ್ನಮುತ್ತಮಮ್||೨೯||

ತತ್ರ ಚಾಮದೋಷೇಽತಿದಾರುಣೇ ವಾತಕೋಪವಶಾತ್ ಗಾತ್ರಾಣಾಮಾಯಾಮೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೇ (ನಿ೦ಅ೦-೧೫) ಭಲ್ಲಾತಕಾದಿಭಿರ್ಘೃತಂ ತೈಲಂ ಚ ಮಿಶ್ರಿತಂ ಪಚೇತ್ ವಾತಾದ್ಯುಪಯೋಗಾಯ ಸುಚ್ಛರ್ದಿತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಸತಃ| ತಚ್ಚ ಪಕ್ವಂ ಘೃತತೈಲಮುತ್ತಮಂ ಖಲ್ಲೀನಾಶನಮ್| ಖಲ್ಲೀ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾ (ನಿ೦ಅ೦-೧೫) ವಾತವ್ಯಾಧೌ||೨೯||

Adhikarana KalliviShUcikAghnamudvartanaM taila~jca (30) · Śloka 30

ತ್ವಕ್ಪತ್ರರಾಸ್ನಾಗರುಶಿಗ್ರುಕುಷ್ಠೈ ರಮ್ಲಪ್ರಪಿಷ್ಟೈಃ ಸವಚಾಶತಾಹ್ವೈಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಖಲ್ಲಿವಿಷೂಚಿಕಾಘ್ನಂ ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಚ ತದರ್ಥಕಾರಿ||೩೦||

ತ್ವಗಾದಿಭಿರಮ್ಲೇನ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ ಪಿಷ್ಟೈರುದ್ವರ್ತನಂ ಖಲ್ಲೀಂ ವಿಷೂಚಿಕಾಂ ಚ ನಾಶಯತಿ| ಏಭಿರೇವ ಚ ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಂ ತೈಲಂ ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಿಷೂಚಿಕಾಸ್ವರೂಪಮೇವ ಛರ್ದಿವಿರೇಕಾದಿಮರ್ಥಂ ಕುರ್ವದ್ರೋಗಮುಪಶಮಯತಿ||೩೦||

Adhikarana viShUcyAmupavAsaH saMsarjanakramashca (31) · Śloka 31

ತದಹಶ್ಚೋಪವಾಸ್ಯೈನಂ ವಿರಿಕ್ತವದುಪಾಚರೇತ್| ಸಾಮಾನ್ಯೇನೇತಿ ಸಿದ್ಧೋಕ್ತಾ ವಿಷೂಚ್ಯಲಸಕಕ್ರಿಯಾ||೩೧||

ಏನಂ ವಿಷೂಚಿಕಾರ್ತಂ ತದಹರ್ವಿಷೂಚಿಕಾದಿವಸಮುಪವಾಸ್ಯ ವಿರಿಕ್ತವತ್ಸಂಸರ್ಜನಂ ಕ್ರಮೇಣೋಪಚರೇತ್| ಏತಚ್ಚ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವಿಷೂಚ್ಯಲಸಕಯೋಃ ಸಿದ್ಧಾ ನಿಸ್ಸಂಶಯಾ ಕಾರ್ಯಕರೀ ಕ್ರಿಯೋಕ್ತಾ|| ೩೧||

Adhikarana sheSheshvAmadoSheShu pAcanadIpanauShadhadAnopadeshaH (32) · Śloka 32

ಆಮದೋಷೇಷು ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಂ ದೋಷೋಪಲಿಪ್ತಾಮಾಶಯಂ ಸ್ತಿಮಿತಗುರುಕೋಷ್ಠಮನನ್ನಾಭಿಲಾಷಿಣಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಪಾಯಯೇದ್ದೋಷಶೇಷಪಾಚನಾರ್ಥಮೌಷಧಂ ವಹ್ನಿ ಸಂಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಞ್ಚ||೩೨||

ಶೇಷೇಷು ತ್ವಾಮದೋಷೇಷು ಜೀರ್ಣೇ ಹ್ಯಾಹಾರೇ ದೋಷೋಪಲಿಪ್ತಾಮಾಶಯಂ ಪುರುಷಂ ತಥಾ ಸ್ತಿಮಿತಃ ಅಚಲೋ ಗುರುಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠೋ ಯಸ್ಯ ತಂ ತಥಾಹಾರೇ ಚ ನಿರಭಿಲಾಷಿಣಂ ಏವಂವಿಧಾವಸ್ಥಾಯುಕ್ತಮಾಮದೋಷಿಣಮವೇಕ್ಷ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಜೀರ್ಣತ್ವಾತ್ಕಾಲವಶಾದ್ದೋಷೇಷು ಕಿಞ್ಚಿತೋಪಕ್ವೇಷ್ವಪಿ ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಚನಾರ್ಥಮಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಙ್ಗುಣಮೌಷಧಂ ಪಾಯಯೇತ್||೩೨||

Adhikarana ajIrNAhArasya auShadhaniShedhastatra hetushca (33) · Śloka 33

ಅಜೀರ್ಣಾಹಾರಂ ಪುನರ್ನ ಪಾಯಯೇತ್| ಯತ ಆಮದೋಷದುರ್ಬಲೋ ಹ್ಯಗ್ನಿರ್ಯುಗಪದಾಮದೋಷಮೌಷಧಮಾಹಾರಜಾತಂ ಚಾಶಕ್ತಃ ಪಕ್ತುಮ್| ಅಪಿ ಚೈಶಾಂ ವಿಭ್ರಮೋಽತಿಬಲತ್ವಾದುಪರತಾನಲಬಲಮಾತುರಂ ಸಹಸೈವಾತಿಪಾತಯೇತ್||೩೩||

ಅಜೀರ್ಣಾಹಾರಾಯ ನ ದೇಯಮೌಷಧಮ್| ಯತ ಆಮದೋಷಕೃತಬಲಹಾನಿರಗ್ನಿರ್ವಾತಾದಿಕಮಪಕ್ವಂ ದೋಷಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಮೌಷಧಮಾಹಾರಞ್ಚಾಜೀರ್ಣಂ ಪಕ್ತುಮಶಕ್ತಃ| ಅಪಿ ಚೇತಿ ಪಾದಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಏಷಾಮಾಮಾದೀನಾಂ ಬಿಭ್ರಮೋ ದುಷ್ಟೋತ್ಕರ್ಷಿಣೀ ಸಾಮಗ್ರೀ ಅತಿಬಲತ್ವಾನ್ನಷ್ಟಾನಲಬಲಮಾತುರಂ ಸಹಸೈವಾತಿಪಾತಯೇತ್ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಮಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩||

Adhikarana AmadoShANAmapatarpaNenaiva cikitsopadeshaH (34) · Śloka 1

ಆಮದೋಷಜಾನಾಂ ಪುನರ್ವಿಕಾರಾಣಾಮಪತರ್ಪಣೇನೈವೋಪಶಮೋ ಭವತಿ||೧||

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಪುನರಾಮದೋಷಜಾನಾಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮಪತರ್ಪಣಂ ಲಙ್ಘನಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ||೩೪||

Adhikarana apatarpaNasya traividhyam (35) · Śloka 35

ತತ್ತು ತ್ರಿವಿಧಂ ಲಙ್ಘನಂ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಮವಸೇವನಞ್ಚ||೩೫||

ತತ್ತ್ವಪತರ್ಪಣಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮ್||೩೫||

Adhikarana la~gghanam (36) · Śloka 36

ತತ್ರ ಲಙ್ಘನಮಲ್ಪದೋಷಾಣಾಮ್| ತೇನ ಹ್ಯನಿಲಾನಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಾತಾತಪಪರೀತ ಇವಾಲ್ಪಃ ಸಲಿಲಾಶಯೋಽಲ್ಪದೋಷಃ ಪ್ರಶೋಷಮಾಪದ್ಯತೇ||೩೬||

ತತ್ರ ಸ್ವಲ್ಪದೋಷಾಣಾಂ ಲಙ್ಘನಮೇವ| ಅತ್ರ ಲಙ್ಘನಶಬ್ದೇನೋಪವಾಸೋ ಭಣ್ಯತೇ| ತೇನ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ| ತೇನ ಹ್ಯುಪವಾಸೇನಾನಿಲೋಽಗ್ನಿಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ತದ್ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚಾಲ್ಪೋ ದೋಷಃ ಶೋಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ| ಯಥಾಲ್ಪಸಲಿಲಾಶಯೋ ಜಲಸ್ಥಾನಂ ತಟಾಕಾದಿ, ವಾತಾತಪವೃದ್ಧ್ಯಾ ಶೋಷಂ ಯಾನ್ತಿ| ತದ್ವದ್ ದೋಷೋಽಪಿ||೩೬||

Adhikarana la~gghanapAcanayoH (37) · Śloka 37

ಲಙ್ಘನಪಾಚನಾಭ್ಯಾಂ ಮಧ್ಯದೋಷೇ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾನ್ ಪಾಂಸುಭಸ್ಮಾವಕಿರಣೈರಿವ ಚಾನತಿಮಹಾನ್ ಸಲಿಲಾಶಯಃ||೩೭||

ತಥಾ ಮಧ್ಯದೋಷೋ ನಾತಿವೃದ್ಧೋ ಲಙ್ಘನೇನೋಪವಾಸೇನ ಪಾಚನೇನ ಚ ಕ್ವಾಥಾದಿನಾ ಶೋಷಂ ಯಾತಿ| ಯಥಾ ಮಧ್ಯಃ ಸಲಿಲಾಶಯೋ ನಾತಿಬಹುಜಲೋ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ಪಾಂಸುಭಸ್ಮಾವಕಿರಣೇನ ಶೋಷಮಾಪದ್ಯತೇ| ತದ್ವನ್ ಮಧ್ಯೋಽಪಿ ದೋಷಃ| ಲಙ್ಘನಸ್ಯ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಪಾಚನಸ್ಯ ಪಾಂಸುಭಸ್ಮಾವಕಿರಣೇನ||೩೭||

Adhikarana avasecanam (38) · Śloka 38

ಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾವಸೇಚನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ನ ಹ್ಯಸ್ರಾವಿತೇ ಪಲ್ವಲೋದಕೌಘೇ ಶಾಲ್ಯಾದಿಪುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ||೩೮||

ಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ದೋಷಾವಸೇಚನಂ ವಮನವಿರೇಚನೇನಾಪತರ್ಪಣಮ್| ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಯಥಾ- ಪಲ್ವಲೋದಕೌಘೇ ನಡ್ವಲಪಾನೀಯೇ ಅಸ್ರಾವಿತೇ ತತ್ಸ್ಥಾನಾಂ ಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಪುಷ್ಟಿರ್ನ ಭವತಿ| ಬಹೂನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪಲ್ವಲೋದಕೇನ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಶಾಲೀನಾಮಾಯುಷಾ ಅನುಕ್ತೇನಾಪಿ ಬಲಾತ್ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಶರೀರಸ್ಯ ಪಲ್ವಲೇನ ಚ||೩೮||

Adhikarana santarpaNajanyavyAdherapatarpaNamauShadhamapatarpaNajanye santarpaNa~jca (39) · Śloka 39

ತಸ್ಮಾತ್ಸನ್ತರ್ಪಣನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ನಾನ್ತರೇಣಾಪತರ್ಪಣಮಸ್ತಿ ಶಾನ್ತಿಃ| ಅಪತರ್ಪಣನಿಮಿತ್ತಾನಾಞ್ಚ ನಾನ್ತರೇಣ ಸನ್ತರ್ಪಣಮಿತಿ||೩೯||

ತಸ್ಮಾದನಯಾ ದಿಶಾ ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮಪತರ್ಪಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅಪತರ್ಪಣೋತ್ಥಾನಾಂ ಚ ಸನ್ತರ್ಪಣಮಿತಿ||೩೯||

Adhikarana sarvAmayeShu nidAnaviparItamauShadhamavacAraNIyam (40) · Śloka 40

ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿದಾನವಿಪರೀತಮೌಷಧಮವಚಾರಯೇತ್||೪೦||

ಏತಚ್ಚ ಸ್ವಯಮುಕ್ತವತಾ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣೌಷಧಂ ನಿದಾನವಿಪರೀತಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ನಿದಾನಂ ಹೇತುರಿತಿ ಪರ್ಯಾಯೌ| ಸನ್ತರ್ಪಣಹೇತುಕಾನಾಮಪತರ್ಪಣಮಿತಿ|

Adhikarana vyAdhiviparItatadarthakAricikitsayoshcAvasaraH (41) · Śloka 41

ಸತಿ ತ್ವನುಬನ್ಧೇ ನಿದಾನವಿಪರೀತಮಪಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮೇವ ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಾ||೪೧||

ಯದಾ ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಧಯೋ ಹೇತುವಿಪರೀತೌಷಧೇನ ಕೃತೇನಾಪಿ ನ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಾ| ನ ಹೇತುವಿಪರೀತಮಾತ್ರೇಣೈವ ಕೃತಾರ್ಥತಾಮವಲಮ್ಬೇತ| ಏತಾನಿ ಹೇತುವಿಪರೀತಾದೀನಿ ವಕ್ಷಮಾಣಲಕ್ಷಣಾನಿ||೪೧||

Adhikarana nirAmAderabhya~ggAdividhAnam (42) · Śloka 42

ವಿಮುಕ್ತಾಮದೋಷಸ್ಯ ಪುನಃ ಪರಿಕ್ವಾಮದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ದೀಪ್ತೇ ಚಾಗ್ನಾವಭ್ಯಙ್ಗಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಂ ವಿವಿಧಸ್ನೇಹಪಾನಂ ಚ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷೌಷಧಾದೀನಾಮವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ||೪೨||

ವಿಮುಕ್ತ ಆಮದೋಷೇಣ ಯಃ ಪುರುಷಃ ಕಾಲೌಷಧಾದಿನಾ ಪರಿಪಕ್ವದೋಷೋ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಶ್ಚ ತಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ದೋಷಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನೌಷಧಾದೀನಾಂ ನಾನಾವಿಧಾನ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣ್ಯಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ಯಥೇಚ್ಛಂ ವಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯಥಾ ಸಂವಾಹನೇನ ಕಾಮಂ ಯೋಜಯೇತ್||೪೨||

Adhikarana asAdhyAmadoShavataH lakShaNam (43) · Śloka 43

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಯಃ ಶ್ಯಾವದನ್ತೌಷ್ಠನಖೋಽಲ್ಪಸಂಜ್ಞಃ ಛರ್ದ್ಯರ್ದಿತೋಽನ್ತರ್ಗತತಾಮ್ರನೇತ್ರಃ| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಸ್ರಸ್ತಸಮಸ್ತಸನ್ಧಿ- ರ್ಯಾಯಾನ್ನರೋಽಸೌ ಪುನರಾಗಮಾಯ||೪೩||

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತಿ ಶ್ಲೋಕೈರರ್ಥಸಮುಚ್ಚಯೇ ತನ್ತ್ರರೀತಿಃ| ಪ್ರಕರಣಾದ್ಯಾಮದೋಷವಾನ್ ಶ್ಯಾವದನ್ತತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ ಸ ನರೋ ಪುನರಾಗಮನಾಯ ಯಾಯಾತ್ ಮ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೩||

Adhikarana viShUcikAghnAH vyoShAdya~jjanam (44) · Śloka 44

ವ್ಯೋಷಂ ಕರಞ್ಜಸ್ಯ ಫಲಂ ಹರಿದ್ರೇ ಮೂಲಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಚ ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಃ| ಛಾಯಾವಿಶುಷ್ಕಾ ಗುಲಿಕಾಃ ಕೃತಾಸ್ತಾ ಹನ್ಯುರ್ವಿಷೂಚೀಂ ನಯನಾಞ್ಜನೇನ||೪೪||

ವ್ಯೋಷಾದಿಕೃತಾ ವರ್ತ್ತಯೋ ನೇತ್ರಾಞ್ಜನೇನ ವಿಷೂಚಿಕಾಂ ಹನ್ಯುಃ| ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ್ಯ||೪೪||

Adhikarana viShUcikAghnI shirIShAdivartiH (45) · Śloka 45

ಶಿರೀಷನಕ್ತಾಹ್ವಫಣಿಜ್ಜಬೀಜತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಫಲೈಶ್ಚ ವರ್ತ್ತಿಃ| ಬಸ್ತಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ವಿಷೂಚಿಕಾಘ್ನೀ ಪ್ರಲೇಪಧೂಪಾಞ್ಜನನಸ್ಯಯೋಗೈಃ||೪೫||

ಶಿರೀಷಾದಿಭಿಶ್ಚೂರ್ಣಿತೈರ್ಬಸ್ತಸ್ಯ ಛಾಗಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ಕೃತಾ ವರ್ತ್ತಿಃ| ಪ್ರಲೇಪಾದಿಯೋಗಾದ್ವಿಷೂಚಿಕಾಘ್ನೀ| ಏಷಾಮದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಽಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಯೋಜ್ಯಾಃ|

Adhikarana ajIrNasya traividhyam (46) · Śloka 46

ಅಜೀರ್ಣಂ ಚ ಕಫಾದಾಮಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮನಿಲಾದ್ಭವೇತ್| ವಿದಗ್ಧಂ ಪಿತ್ತಕೋಪೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್||೪೬||

ಅಜೀರ್ಣಮನ್ನಮುಚ್ಯತೇ| ತ್ರಿವಿಧಮಜೀರ್ಣಮ್| ಕಫಾಧಿಕ್ಯೇನ ವಾತಾಧಿಕ್ಯೇನ ದ್ರವಸ್ವರೂಪಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯೇನ ವಾ| ಅಗ್ನಿವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಕಫಸ್ಯಾಜೀರ್ಣಕರ್ತೃತ್ವೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಗ್ರೇ ಪಾಠಃ||೪೬||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (47) · Śloka 47

ತತ್ರಾಮೇ ಗುರುತೋತ್ಕ್ಲೇದಃ ಶೋಫೋ ಗಣ್ಡಾಕ್ಷಿಕೂಟಯೋಃ| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಯಥಾಭುಕ್ತಮವಿದಗ್ಧಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ||೪೭||

ತತ್ರ ಕಫಕೃತೋಽಜೀರ್ಣ ಆಮನಾಮಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಿತೇ ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಗುರುತ್ವಂ ಧಾತೂನಾಮುತ್ಕ್ಲೇದಃ| ಉತ್ಕ್ಲೇದೋ ವಿಕಾರವಿಶೇಷಃ| ಸದ್ಯೋ ಭುಕ್ತವದಪ್ರಾಪ್ತವಿದಾಹಾವಸ್ಥೋ ಹ್ಯುದ್ಗಾರಃ||೪೭||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (48) · Śloka 48

ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಶೂಲಮಾಧ್ಮಾನಂ ವಿವಿಧಾ ವಾತವೇದನಾಃ| ಮಲವಾತಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭೋ ಮೋಹೋಽಙ್ಗಪೀಡನಮ್||೪೮||

ವಾತೇನಾಜೀರ್ಣಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಜಠರಶೂಲಾದ್ಯುದ್ಭವಃ||೪೮||

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (49) · Śloka 49

ವಿದಗ್ಧೇ ಭ್ರಮತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಃ ಪಿತ್ತಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾ ರುಜಾಃ| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಸಧೂಮಾಮ್ಲಃ ಸ್ವೇದೋ ದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೪೯||

ಪಿತ್ತಾದಜೀರ್ಣಂ ವಿದಗ್ಧಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭ್ರಮಾದ್ಯುದ್ಭವಃ| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚಾಸ್ಯ ಧೂಮ ಇವ ಜಠರಾದುದೇತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣತಯಾ||೪೯||

Adhikarana AmAdyajIrNeShu cikitsAsUtram (50) · Śloka 50

ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮಾಮೇ ತು ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಸ್ವೇದನಂ ಭೃಶಮ್| ವಿದಗ್ಧೇ ವಮನಮ್ ಯದ್ವಾ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಹಿತಂ ಭವೇತ್||೫೦||

ಆಮೇ ಅಜೀರ್ಣೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಲಙ್ಘನಮುಪವಾಸಃ| ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ವೇದಃ| ವಿದಗ್ಧೇ ವಮನಮ್| ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ವಾ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಸರ್ವತ್ರಾಪಿ||೫೦||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM pratIkArashca (51) · Śloka 51

ಗರೀಯಸೋ ಭವೇಲ್ಲೀನಾದಾಮಾದೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ| ಕಫವಾತಾನುವಿದ್ಧಾಮಲಿಙ್ಗಾ ತತ್ಸಮಸಾಧನಾ||೫೧||

ಏತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗ ಇದಮಾಹ- ಆಮಾನ್ಮಹಾಸ್ರೋತಸಿ ಲೀನಾತ್ ಗರೀಯಸಃ ಪ್ರಭೂತಾದ್ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ನಾಮ ರೋಗ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಸಾ ಚ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮನುಬದ್ಧಾ ಭವತಿ| ಸಾ ಚಾಮನಾಮಾಜೀರ್ಣಸದೃಶಲಕ್ಷಣಾತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ||೫೧||

Adhikarana rasasheShAjIrNalakShaNaM pratIkArashca (52) · Śloka 52

ರಸಶೇಷೇಽನ್ನವಿದ್ವೇಷೋ ಹೃದಯಾಶುದ್ಧಿಗೌರವೇ| ತತ್ರಾಭುಕ್ತ್ವಾ ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್ಕ್ಷುದ್ವಾನದ್ಯಾಲ್ಲಘು ಪ್ರತಿ||೫೨||

ಜೀರ್ಣೇ ತ್ವನ್ನೇ ಕದಾಚಿದಾಹಾರಸಾರೋ ರಸೋಽಜೀರ್ಣೋ ಭವತ್ಯತಸ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ- ಅನ್ನವಿದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ರಸೇಽಜೀರ್ಣೇ ಅಕೃತಭೋಜನಃ ಸ್ವಪ್ಯಾದ್ವಾ ಲಾಘವಾತ್| ಪ್ರಬುದ್ಧಶ್ಚ ಯದಿ ಕ್ಷುದ್ವಾಂಸ್ತತೋಽದ್ಯಾಲ್ಲಘುಪ್ರತಿ| ಲಘು ಸ್ತೋಕಮ್| ಸ್ವಭಾವಲಘು ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೨||

Adhikarana agnyanurodhena bhojyauShadhayoH pAkakAlaH (53) · Śloka 53

ಯಾಮೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಭೈಷಜ್ಯಯೋಃ ಸಮೇ| ಪಾಕೋಽಗ್ನೌ ಯುಕ್ತಯೋರ್ದ್ರಾಕ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಮನ್ದೇ ಪುನಶ್ಚಿರಾತ್||೫೩||

ಏತಚ್ಚಾಜೀರ್ಣಂ ದೋಷೋಪಹತಾಗ್ನಿವಶಾದ್ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ದೋಷೋಪಹತತ್ವೇ ತ್ರಿವಿಧಂ ರೂಪಂ ವಿಷಮತ್ವಾದಿ ಶಾರಿರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮ್| ದೋಷಾನನುಬನ್ಧೇನ ಚತುರ್ಥಂ ರೂಪಂ ಯತ್ಸಮತ್ವಮ್| ತಸ್ಯ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣನಿಯಮಂ ಕಾಲನಿಯಮೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಮೇಽಗ್ನೌ ಬಲಶರೀರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಉಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭೋಜ್ಯಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಮಾತ್ರಯಾ ಚೋಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಚತುರ್ಭಿಯಾಮೈಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ| ಭೇಷಜಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ತದ್ವದ್ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಯಾಮಾಭ್ಯಾಮ್| ಯುಕ್ತಯೋರ್ದೇಶಕಾಲಶರೀರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಯೋರ್ಭೋಜ್ಯಭೈಷಜ್ಯಯೋರಿತ್ಯುಕ್ತಮೇವಾಸ್ಮಾಭಿಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೇಽಗ್ನೌ ಯಥೋಕ್ತೇ ಕಾಲೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಿಪಾಕಃ| ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಪುನಶ್ಚಿರಾನ್ಮನ್ದತ್ವಾತಿಶಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಥೋಕ್ತಂ ಕಾಲಂ ಬಹು ಬಹುತರಂ ಚಾತಿಕ್ರಮ್ಯಾಽಽಟೋಪಾದಿಕಂಚ ಕೃತ್ವಾ| ವಿಷಮೇ ತು ಪ್ರಕೃತಾನುಪಯೋಗಃ ಯತಃ ಸ ಕದಾಚಿತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಕದಾಚಿನ್ಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭಜತೇ| ಅಜೀರ್ಣಜ್ಞಾನೇ ತು ವರ್ತಮಾನಮೇವಾಹೋರಾತ್ರಮಗ್ನಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽನ್ಯೋ ವಾ ಉಪಕರೋತಿ ಸಾತತ್ಯೇನ| ಅತೋ ವಿಷಮೋಽತ್ರ ನೋಕ್ತಃ||೫೩||

Adhikarana mandAgneH sabhaktauShadhadAnaM pUrvAhNe bhojana~jca (54) · Śloka 54

ಸಭಕ್ತಮೌಷಧಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇರವಚಾರಯೇತ್| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭೋಜನಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಲಘು ದೀಪನಬೃಂಹಣಮ್||೫೪||

ಅತ ಏವ ಚ ಕಾರಣಾದಾಹ-ಸಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯತೋ ಮನ್ದಾಗ್ನೌ ಚಿರಾತ್ ಪಾಕಸ್ತತೋ ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಭೋಜನಮೌಷಧಂ ದೀಯತೇ| ಅತ್ರ ಯುಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ- ಯಸ್ಮಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಾಹಾರಶ್ಚಿರಾತ್ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ ಹ್ಯಸ್ತನೇ ಚಾನ್ನೇಽಜೀರ್ಣೇ ಅದ್ಯತನಾಹಾರಯೋಗ್ಯೇ ಚ ಕಾಲೇಽನ್ತರೌಷಧಸ್ಯೋಪಯೋಗಕರಣಕಾಲೋ ನ ಸಂಭವತೀತಿ| ಸಮೇ ಚಾಗ್ನೌ ಚತುರ್ಭಿರ್ಯಾಮೈರನ್ನಪಾಕ ಉಕ್ತಃ| ಅಷ್ಟೌ ಚ ಯಾಮಾ ಅಹೋರಾತ್ರಮ್| ತೇನ ಬಲಾದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಅಹೋರಾತ್ರವರ್ತಿತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ದ್ವೌ ಭೋಜನಕಾಲಾವಿತಿ| ತತ್ರ ರಾತ್ರೌ ಭೋಜನಪ್ರತಿಷೇಧಾದಹನ್ಯೇವ ದ್ವೌ ವಾರೌ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಚಾಪರಾಹ್ಣೇ ಚ ಭೋಜನಮ್| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ತತ್ಸಾಮ್ಯಮುಚಿತಂ ಪಥ್ಯಂ ಲಘು ಚ ಸದಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರಂ ಬೃಂಹಣಂ ಚ| ಹ್ಯಸ್ತನೇ ಹ್ಯಾಹಾರೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಣತೇ ವಿಮಲೇಷು ಸ್ರೋತಸ್ಸೂಪಯೋಗಾದೇತಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಭವಾದಪರಾಹ್ಣೇ ಭೋಜನಂ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭೋಜನಾತ್ ಗುಣೈರ್ಹೀನಮ್||೫೪||

Adhikarana pUrvAhNabhojane~ajIrNe~api sAyaMbhojanopadeshaH (55) · Śloka 55

ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಸಾಯಮಾಶೇ ತು ಪ್ರಾತರಾಶೋ ಹಿ ದುಷ್ಯತಿ||೫೫||

ನನು ಚತುರ್ಭಿರ್ಯಾಮೈರನ್ನಪಾಕ ಉಕ್ತಸ್ತತ್ಕಥಮಹಃಸಂಜ್ಞೇ ಚತುರ್ಯಾಮೇ ದ್ವೌ ವಾರೌ ಭೋಜನಂ ವಿಧೀಯತೇ ಅಜೀರ್ಣಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಕಥಂ ನಾಪತತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಿತಿ| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಭೋಜನೇಽಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಬಲಾದುಕ್ತಂ ಸಾಯಮಾಶೇಽಜೀರ್ಣೇ ಪ್ರಾತರಾಶೋ ದುಷ್ಯತೀತಿ||೫೫||

Adhikarana prAtarAshe~ajIrNe~api sAyamAshAnumatau yuktiH (56) · Śloka 56

ದಿವಾ ಪ್ರಬೋಧ್ಯತೇಽರ್ಕೇಣ ಹೃದಯಂ ಪುಣ್ಡರೀಕವತ್| ತಸ್ಮಿನ್ವಿಬುದ್ಧೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ಫುಟತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಶಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಚಾರಾಚ್ಚ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಚೇತಸಃ| ನ ಕ್ಲೇದಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿವಾ ತೇನಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ| ಅಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ನಮಾಸಿಕ್ತಮತ್ಯನ್ತೇನ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅವಿದಗ್ಧೇಷ್ವಿವ ಪಯಸ್ಸ್ವನ್ಯತ್ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತಂ ಪಯಃ||೫೬||

ಕಾತ್ರ ಯುಕ್ತಿರಿತ್ಯುಭಯಸ್ಯಾಪಿ ಯುಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ-ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ಯುಕ್ತಿರ್ದಿವಸಸ್ಯ ಪ್ರಾರಮ್ಭಪ್ರಭೃತ್ಯರ್ಕೇಣ ಸೂರ್ಯಭಟ್ಟಾರಕೇಣ ಬಾಹ್ಯಪುಣ್ಡರೀಕವತ್ ಪುರುಷಸ್ಯ ಹೃದಯಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಪ್ರಬೋಧ್ಯತೇ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಹೃದಯೇ ಪ್ರಬುದ್ಧೇ ಪುರುಷಸ್ಯ ವ್ಯಾಯಾಮೇನ ಶರೀರಚೇಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಚಾರೇಣ ಚ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪನೇನ ತಥಾ ಚೇತಸಶ್ಚ ಮನಸೋ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವೇನ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾಃ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಯೋಗಾಚ್ಚ ಸರ್ವಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ವಬಾಹ್ಯವಾಹಕತ್ವೇ ಸ್ಫುಟತ್ವಂ ನಿರಾವರಣತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ| ಯತಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ಫುಟತ್ವೇನ ವಾತಾದಯೋ ಧಾತವಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಪರಿಕ್ಲೇದಂ ನ ಯಾನ್ತಿ| ತೇನಾಕ್ಲಿನ್ನೇಷು ಧಾತುಷು ಸಾಯಮಾಶೋಽನ್ನಮಾಸಿಕ್ತಂ ಜಠರೇ ನ್ಯಸ್ತಮತ್ಯನ್ತೇನ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅತ್ಯನ್ತಗ್ರಹಣಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ದುಷ್ಯತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿನಾ ರೋಗಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ಯಥಾ- ಅವಿದಗ್ಧೇ ಅನಗ್ನಿಸ್ಪೃಷ್ಟೇ ಪಯಸ್ಯನ್ಯತ್ ಪಯೋ ನ್ಯಸ್ತಂ ನ ದುಷ್ಯತೀತಿ| ಯೇ ತ್ವನ್ನಮನ್ಯದಾಸಿಕ್ತಂ ತೇ ಹೇತುನಾ ನ ದುಷ್ಯತೀತಿ ವದನ್ತಿ ತೇಷಾಮಾಸಿಕ್ತಶಬ್ದೇನೈವಾನ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾದ್ವಿಚಾರಣೀಯಮ್||೫೬||

Adhikarana sAyamAshe~ajIrNe prAtarAshasya niShedhe yuktiH (57) · Śloka 57

ರಾತ್ರೌ ತು ಹೃದಯೇ ಮ್ಲಾನೇ ಸಂವೃತೇಷ್ವಯನೇಷು ಚ| ಯಾನ್ತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಪರಿಕ್ಲೇದಂ ಸಂವೃತೇ ಸರ್ವಧಾತವಃ| ಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ಯದಪಕ್ವೇಷು ತೇಷ್ವಾಸಿಕ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ| ವಿದಗ್ಧೇಷು ಪಯಸ್ಸ್ವನ್ಯತ್ ಪಯಸ್ತಪ್ತೇಷ್ವಿವಾರ್ಪಿತಂ| ನೈಶೇ ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ನಾನ್ಯದ್ಭುಞ್ಜೀತ ಭೋಜನಮ್||೫೭||

ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯ ವಸ್ತುನೋ ಯುಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ- ರಾತ್ರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೫೭||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNam (58) · Śloka 58

ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರುತ್ಸಾಹೋ ವೇಗೋತ್ಸರ್ಗೋ ಯಥೋಚಿತಃ| ಲಘುತಾ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾ ಚ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||೫೮||

ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧ್ಯಾದಿ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಪುರುಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||೫೮||

Adhikarana ashanalubdhatvameva viShUcikAyAH kAraNam (59) · Śloka 59

ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇನ ರೋಗಗ್ರಾಮಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ನೃಣಾಮಶನಲುಬ್ಧಾನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಷೂಚಿಕಾ||೫೯||

ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹಾರನ್ನಾಹ- ಸಕಲೋ ರೋಗಗ್ರಾಮೋ ವ್ಯಾಧಿಸಮೂಹಃ| ಪ್ರಾಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧೇನ ತ್ಯಾಜ್ಯಸೇವನಾದನುಷ್ಠೇಯತ್ಯಾಗಾಚ್ಚ ಜಾಯತೇ| ನರಾಣಾಂ ಭೋಜನಲುಬ್ಧಾನಾಂ ತು ನ ತಥಾನ್ಯೇ ರೋಗಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ ವಿಷೂಚಿಕಾ||೫೯||

Adhikarana duShTA buBukShA (11) · Śloka 11

ದೋಷೋಪನದ್ಧಂ ಯದಿ ಲೀನಮನ್ನಂ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಸ್ಯಾವೃಣುಯಾನ್ನ ವಹ್ನಿಮ್| ಜಾಯೇತ ದುಷ್ಟಾ ತು ತತೋ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಯಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನ್ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||

ಅಜೀರ್ಣಾಹಾರಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ವ್ಯಾಪ್ತಿಮದಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ- ದೋಷೋಪನದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮರುದ್ಧಮನ್ನಂ ಕೋಷ್ಠೈಕದೇಶೇ ಲೀನಂ ದ್ರವ್ಯಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯಾದಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಗನ್ತುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ| ತತ್ರ ತದಾ ದುಷ್ಟಾ ಭೋಕ್ತುಮಿಚ್ಛೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ಯಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನ್ ಭೋಜನಯೋಗ್ಯತ್ವವಿಕಲ್ಪಶೂನ್ಯಾನ್ ಭೋಜನೋಪಯೋಗೇನ ವಿಷವತ್ ಪುರುಷಾನ್ ಮಾರಯತೀತಿ||೬೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||