29. nasyavidhiḥ

Adhikarana atha nasyavidhirnAmaikonatriMsho&dhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો નસ્યવિધિર્નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ઇહ હિ દોષનિર્હરણાય વમનાદીનિ કર્માણ્યુક્તાનિ તાનિ ચ શિરોગતાન્ દોષાણ્ ન તથા નિર્હર્તું શક્નુવન્તિ યથા નસ્યમ્ | નાસા યસ્માચ્છિરસો દ્વારમ્ | તયા ચ પ્રયુક્તમોઉષધમાશ્વેવોત્તમાઙ્ગાદ્ દોષમપકર્શત્યતસ્તસ્ય વિધાનપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ || ૧ ||

Adhikarana nasyanirvacanaM paryAyAshca (2) · Śloka 2

નાસાયાં પ્રણીયમાનમોઉષધં નસ્યમ્| નાવનં નસ્યકર્મેતિ ચ સંજ્ઞાં લભતે||૨||

નાસાયામિત્યાદિના નસ્યસંજ્ઞાયા અન્વર્થકથનમ્ | નાસયા શિરસિ પ્રણીયમાનમોઉષધં નસ્યસંજ્ઞાં લભતે || ૨ ||

Adhikarana nasyasyordhvajannuvikAreShu kArmukatvam (3) · Śloka 3

નાસા હિ શિરસો દ્વારમ્| તત્રાવસેચિતમોઉષધં સ્રોતઃ- શૃઙ્ગાટકં પ્રાપ્ય વ્યાપ્ય ચ મૂર્ધાનં નેત્રશ્રોત્રકણ્ઠાદિ- સિરામુખાનિ ચ મુઞ્જાદિષીકામવિસક્તામૂર્ધ્વજત્રુગતાં વૈકારિકીમશેષામાશુ દોષસંહતિમુત્તમાઙ્ગાદપકર્ષતિ||૩||

સ્રોતઃશૃઙ્ગાટકં શિરસો&અમ્પ્;ન્તર્મધ્યં પ્રાપ્ય વ્યાપ્ય ચ મૂર્ધાનં નેત્રાદીનિ ચોત્તમાઙ્ગાદૂર્ધ્વગતાં વિવિધવિકારહેતું દોષસંહતિમપકર્ષતિ | યથાન્યઃ કશ્છિન્મુઞ્જાત્તૃણવિશેષાદિષીકાં દર્ભશલાકામપકર્ષતિ | સા હીષિકા મુઞ્જે તદઙ્ગત્વાદતિસુલગ્ના ભવતીતિ દૃષ્ટાન્તપ્રયોજનમ્ | અક્ષકાખ્યોરસ્થ્નોઃ સન્ધિર્જત્રુર્નામ મર્મ || ૩ ||

Adhikarana nasyaBedAH (4) · Śloka 4

તત્તુ ત્રિવિધં વિરેચનં બૃંહણં શમનં ચ||૪||

તચ્ચ નસ્યં વિરેચનાદિભેદેન ત્રિવિધમ્ | નામભિરેવ પ્રધાનો&અમ્પ્;ર્થો વ્યાખ્યાતઃ || ૪ ||

Adhikarana virecananasyArhAH virecananasyadravyAdi ca (5) · Śloka 5

તેષાં વિરેચનં જત્રૂર્ધ્વગોઉરવશોફોપદેહકણ્ડૂસ્તમ્ભાભિ- ષ્યન્દપાકપ્રસેકવૈરસ્યારોચકસ્વરભેદક્રિમિપ્રતિશ્યાયા- પસ્મારગન્ધાજ્ઞાનગ્રન્થ્યર્બુદદદ્રુકોઠાદિષુ શ્લેષ્મજેષુ તીક્ષ્ણેન સ્નેહેન શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વા સિદ્ધેન તેષાં વા ક્વાથચૂર્ણ- સ્વરસૈસ્તૈરેવ વા યથાર્હદ્રવશ્લક્ષ્ણકલ્કિતાલોડિતૈર્મધુ- સૈન્ધવાસવપિત્તમૂત્રૈર્યથાસ્વઞ્ચોપદિષ્ટૈર્યોજ્યમ્||૫||

તત્ર વિરેચનં નામ નસ્યં શ્લેષ્મજેષુ જત્રૂર્ધ્વગોઉરવાદિષુ દેયમ્ | કેનોઉષધેનેત્યુચ્યતે-તીક્ષ્ણેનેત્યાદિ | તીક્ષ્ણેન સાર્ષપાદિના સ્નેહેન શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વા સિદ્ધેન સ્નેહેન તેષામેવ શિરોવિરેચનાનાં ક્વાથાદિભિઃ તૈરેવ વા શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્યથાર્હેણ મદ્યાદ્યન્યતમેન દ્રવેનાલોડિતૈર્યથાસ્વં યથોક્તેષુ ચ વ્યાધિષુ સ્વપ્રકરણેષૂપદિષ્ટૈરોઉષધૈઃ || ૫ ||

Adhikarana adhikAraBedena snehAdikalpanABedaH (6) · Śloka 6

તત્ર ભીતક્લીબકૃશસુકુમારેષુ સ્નેહઃ| ગલરોગસન્નિ- પાતજ્વરાતિનિદ્રામનોવિકારક્રિમિવિષાભિપન્નાભિષ્ય- ણ્ણસર્પદષ્ટવિસંજ્ઞેષુ શેષાઃ| તેષ્વેવ ભૂયસિ દોષે શીઘ્ર- કારિણિ ચ ચૂર્ણઃ| સ હિ નિહિતનાસાગ્રઆવેગકરતરો ભવતિ||૬||

તત્ર ભીતાદિષુ યથોક્તે વ્યાધોઉ સ્નેહવિરેચનં દેયમ્ | ગલરોગાદિષુ સેહ્ષાઃ ક્વાથાદયઃ | તેષ્વેવ ગલરોગાદિષુ પ્રભૂતે શીઘ્રકારિણિ દોષે ચૂર્ણસ્ય વિશેષ ઇતિ વિરેચનં નસ્યમ્ || ૬ ||

Adhikarana bRuMhaNanasyArhA vyAdhayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7

બૃંહણં સૂર્યાવર્તાર્ધાવભેદકકૃમિશિરોરોગાક્ષિસઙ્કોચસ્પ- ન્દતિમિરકૃચ્છ્રાવબોધદન્તકર્ણશૂલનાદનાસામુખશોષ- વાક્યસઙ્ગસ્વરોપઘાતમન્યારોગાપતાનકાપબાહુકનિદ્રા- નાશાદિષ્વનિલોત્થેષુ સ્નિગ્ધમધુરદ્રવ્યૈસ્તત્સિદ્ધૈર્યથાયથ- ઞ્ચોપદિષ્ટૈઃ સ્નેહૈર્નિર્યાસૈર્ધન્વમાંસરસરક્તૈશ્છ||૭||

બૃંહણં તુ સૂર્યાવર્તાદિષુ વાતપ્રધાનેષુ સ્નિગ્ધમધુરાદિભિર્દ્રવ્યૈર્યોજ્યમ્ | નિર્યાસો યો વૃક્ષાત્ પરિસ્રુત્ય નિસ્સરતિ ખપુરાદિઃ ||૭||

Adhikarana shamanasyArhA vyAdhayaH dravyaBedashcha dravyAdi ca (8) · Śloka 8

શમનમકાલવલીપલિતખલતિદારુણકરક્તરાજીવ્યઙ્ગની- લિકારક્તપિત્તાદિષુ યથાસ્વમુપદિષ્ટૈઃ સ્નેહૈર્ભેષજસ્વર- સાદિભિઃ ક્ષીરોદકાભ્યાં વા સમદોષે વાણુતૈલેનેતિ||૮||

શમનં પુનરકાલપલિતાદિષુ યથાસ્વપ્રકરણોક્તૈઃ સ્નેહૈઃ સ્વર સાદિભિશ્છ | સમદોષે પુરુષે વક્ષ્યમાણેનાણુતૈલેન || ૮ ||

Adhikarana snehanasyasya dvaividhyamavapIDAdivivaraNa~jca (9) · Śloka 9

તત્ર સ્નેહો માત્રાભેદાદ્ દ્વિધા-મર્શઃ પ્રતિમર્શશ્છ| વિરે- ચનઃ શમનો વા નાસયા પ્રણીયમાનઃ કલ્કો&અમ્પ્;વપીડસંજ્ઞો વિરેચનચૂર્ણસ્ય પ્રધમનાખ્યઃ| પરિશેષં તુ નાવનમવ- પીડકસંજ્ઞમ્| કલ્કીકૃતાદોઉષધાદવપીડિતઃ સ્રુતો રસો- &અમ્પ્;વપીડ ઇત્યપરેષામ્| તત્ર પુનસ્તીક્ષ્ણે વૈશેષિકી શિરો- વિરેચનસંજ્ઞા| તથાન્યે સર્વમેવ વિરેચનં નસ્યમિત્યાહુઃ| સદ્યઃ શ્લેષ્મવિરેચનસામાન્યાત્||૯||

તત્ર સ્નેહો માત્રાદ્વૈવિધ્યાદ્ દ્વિધા મર્શઃ પ્રતિમર્શશ્છ | ચૂર્ણસ્ય પ્રધમનં પર્યાયઃ | શેષં ક્વાથાદિકમવપીડકમુચ્યતે | અપરેષામાચાર્યાણાં કલ્ક એવાવપીડકમવપીડ્ય દાનાત્ | યદ્યપિ સર્વં નસ્યં શ્લેષ્મરેચનસામાન્યાદ્વિરેચનં તથાપિ તીક્ષ્ણે નસ્યે વિરેચનસંજ્ઞા વૈશેષિકી અદ્વિતીયા અસાધારણા || ૯ ||

Adhikarana aNutailANuGRute (10) · Śloka 10

અથાણુતૈલસ્ય વિધાનમુચ્યતે| અણુતૈલવિધાનં તુ મઞ્જિ- ષ્ઠામધુકપ્રપોઉણ્ડરીકજીવકર્ષભકકાલોલીદ્વયપયસ્યા- સારિવાનન્તાનીલોત્પલાઞ્જનરાસ્નાવિડઙ્ગતણ્ડુલમધુપર્ણી- શ્રાવણીમેદાકાકનાસાસરલસાલભદ્રદારુચન્દનૈઃ સુપિ- ષ્ટૈરષ્ટગુણં ષડ્ગુણેન પયસા તૈલં પચેત્| ઘૃતં વ પિત્તો- લ્બણેષુ દોષેષુ||૧૦||

મઞ્જિષ્ઠાદીન્ સમભાગાત્સુપિષ્ટાન્ કારયેત્ | એકીકૃત્ય ચ તાંસ્તુલયા પરિચ્છિદ્ય તતો&અમ્પ્;ષ્ટગુણં તૈલં તૈલાદ્ ષડગુણં ક્ષીરમોઉષધેન સમ્મિશ્ર્ય વિપચેત્ | અત્રાપઠિતમાચાર્યાઃ સામાન્યેનોઉષધરસનિર્હરણાય સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં તોયમિચ્છન્તિ | દ્વિગુણં ત્વત્ર ન્યાય્યમ્ | સ્નેહસ્ય કલ્કાદષ્ટગુણત્વાત્ | અથવા પિત્તોલ્બણેષુ દોષેષ્વનેનૈવ વિધાનેન તૈલવદ્ ઘૃતં વિપચેદિત્યણુતૈલાણુઘૃતે || ૧૦ ||

Adhikarana dvitIyamaNutailam (11) · Śloka 11

અથવા ચન્દનાગરુપત્રદાર્વીત્વઙ્મધુકબલાદ્વયબિલ્વોત્પ- લપદ્મકેસરપ્રપૌણ્ડરીકવિડઙ્ગોશીરહ્નીબેરવન્યત્વઙ્મુસ્તા- સારિવાબૃહતીદ્વયાંશુમતીદ્વયજીવન્તીદેવદારુસુરભિશતા- વરીઃ શતગુણે દિવ્યેઽમ્ભસિ દશભાગાવશિષ્ટં ક્વા થયેત્| તતસ્તસ્ય ક્વાથસ્ય દશમાંશેન સમાંશં તૈલં સાધયેત્| દશમે ચાત્ર પાકે તૈલતુલ્યમાજમપિ પયો દદ્યાત્| એતદય્યણુતૈલં પુર્વસ્માદ્વિશેષેણેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકરં કેશ્યં ત્વચ્યં કણ્ઠ્યં પ્રીણનં બૃંહણં દોષત્રયઘ્નં ચ||૧૧||

દ્વિતીયમણુતૈલમથવેત્યાદીના | ચન્દનાદીનિ સમાન્યેકીકૃત્ય પરિચ્છિદ્ય તતઃ શતગુણે દિવ્યજલે ક્વાથયેત્ યાવત્ ક્વાથો દશભાગશેષઃ | તતશ્ચ ક્વાથાદ્દશાંશાઃ સમાઃ કાર્યાઃ | તત્રૈકેનાંશેન સમં તૈલં તેનૈવ સહ પચેત્ તત્પક્વં પુનર્દ્વિતીયેન પચેત્ | તત્ પુનસ્તૃતીયેન યાવન્નવ પાકાઃ | દશમે તુ પાકે તૈલતુલ્યમાજં પયો દેયમેતદ્ દ્વિતીયમણુતૈલમ્ | સુબોધમન્યત્ ||૧૧||

Adhikarana nasyAnarhAstatra kAraNAni ca (12) · Śloka 12

અનસ્યાર્હાસ્તુ ભુક્તભક્તસ્નેહમદ્યગરતોયપીતપાતુકામ- શિરઃસ્નાતસ્નાતુકામસિરાદિવ્યધસ્રુતરક્તમૂત્રિતોચ્ચરિતા- ભિહતકૃતવમનવિરેકબસ્તિકર્મગર્ભિણીસૂતિકાનવપ્રતિ- શ્યાયશ્વાસકાસિનોઽનાર્તવદુર્દિનેષ્વપિ| તત્ર ભુક્તભક્તસ્ય નસ્યેરિતો દોષઊર્ધ્વસ્રોતાંસ્યાવૃત્ય છર્દિશ્વાસકાસપ્રતિ- શ્યાયાન્ જનયેત્| સ્નેહાદિપીતપાતુકામાનામક્ષિનાસા- સ્યસ્યન્દોપહતિતિમિરશિરોરોગાન્| શિરઃસ્નાતસ્ય શિરો- ઽક્ષિકર્ણશૂલકણ્ઠરોગપીનસહનુમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતશિરઃ- કમ્પાન્| સ્નાતુકામસ્ય મૂર્ધસ્તૈમિત્યજાડ્યારુચિપીન- સાન્| સ્રુતરક્તસ્ય ક્ષામતામરુચિમગ્નિસાદઞ્ચ| મૂત્રિતો- ચ્ચારિતયોર્ભૃશતરં વેગધારણજાન્ વિકારાન્| અભિહત- સ્ય તીવ્રતરાં રુજમ્| કૃતવમનાદીનાં શ્વાસકાસસ્વરે- ન્દ્રિયહાનિશિરોગૌરવકણ્ડૂકૃમિદોષાન્| ગર્ભિણ્યા ભક્ત- દ્વેષજ્વરમૂર્ચ્છાર્ધાવભેદકાઃ સ્યુરપત્યઞ્ચ વ્યઙ્ગં વિક- લેન્દ્રિયમુન્માદાપસ્મારયુક્તં વા| સૂતિકાયાઃ સ્રુતરક્તો- ક્તાન્ દોષાન્| નવપ્રતિશ્યાયસ્ય સ્રોતોરોધાદ્ દુષ્ટપ્રતિ- શ્યાયકેશશાતકૃમિકણ્ડૂવિચર્ચિકાઃ| શ્વાસકાસિનો- ર્વ્યાધિવૃદ્ધિઃ| અકાલે દુર્દિને સહસૈવ શૈત્યાચ્છિરોરુ- ગ્વેપથુસ્તૈમિત્યતાલુનેત્રકણ્ડૂપાકમન્યાસ્તમ્ભકણ્ઠરોગ- પ્રતિશ્યાયારૂંષિકાઃ||૧૨||

અનસ્યાર્હા ઇત્યાદિ | ભુક્તભક્તાદયોઽસ્ય નસ્યસ્યાનર્હાઃ | સ્નાતુકામશબ્દેન નસ્યે દત્તે સ્નાનપ્રતિષેધમાહ | તદ્વત્ પાતુકામશબ્દેન | કૃતં વમનાદિ યસ્મિન્ તદ્દિવસમ્ દુર્દિને ન કસ્યચિદ્ નસ્યં યોજ્યમ્ | દુર્દિન ઇતિ યદ્યપિ સામાન્યેનોક્તં તથાપ્યકાલદુર્દિન ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ | શીતે વર્ષાસુ ચ કાલનિયમસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ | સૂતિકાયાઃ સ્રુતરક્તોક્તાન્ દોષાણ્ ક્ષામતારુચ્યાદીન્ || ૧૨ ||

Adhikarana nasyAnarhANAM nasyaprayogAjjAteShUpadraveShu pratIkAraH (13) · Śloka 13

તેષુ યથાસ્વમાયતનં દોષોદ્રેકં ચાપેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદશિરો- વક્ત્રલેપસેકતીક્ષ્ણાવપીડધૂમગણ્ડૂષાદીનાચરેત્| વિશે- ષેણ તુ ગર્ભિણી રૂક્ષે નસ્યકર્મણિ વર્ષાભૂકાકોલીક- પિકચ્છુભિઃ શૃતં પયઃ પિબેત્| બલાવિદાર્યંશુમતી- મેદાભિર્વા| એભિરેવ ચ શૃતં હવિઃ| વાતહરશ્ચ સિદ્ધઃ સ્નેહઃ શિરોબસ્તૌ કર્ણપૂરણે ચ યોજ્યઃ| સર્વઞ્ચ બૃંહણ- મન્નપાનમ્| ભુક્તભક્તાદિષ્વપિ ચાત્યયિકવ્યાધ્યાતુરમ- પેક્ષેત||૧૩||

તેષાં ચ નસ્યરોગાણાં યથાસ્વં યથાત્મીયમાયતનં નિદાનદોષાદિકં ચાપેક્ષ્ય સ્નેહાદીનાચરેત્ | વિશેષેણ તુ ગર્ભિણીત્યાદિ સુબોધમ્ || ૧૩ ||

Adhikarana marshanasyapramANam (14) · Śloka 14

મર્શપ્રમાણં તુ પ્રદેશિન્યઙ્ગુલીપર્વદ્વયાન્નિમગ્નોદ્ધૃતાદ્યાવત્પ- તતિ સ બિન્દુઃ| અમી દશાષ્ટૌ ષડ્બિન્દવ ઉત્તમમધ્ય- મકનીયસ્યો માત્રાઃ| ક્વાથાદીનામષ્ટૌ ષટ્ ચત્વારઃ| પ્રધમનસ્ય તુ ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા નાડ્યા મુખાનિલેરિત- સ્યાકણ્ઠગતેર્દોષાનુરોધતશ્ચ પુનઃ પુનર્યોજનમિતિ||૧૪||

મર્શપ્રમાણં દશ સ્નેહબિન્દવ ઉત્તમમાત્રા | અષ્ટૌ મધ્યમા | ષટ્ કનીયસી | બિન્દુરિતિ કિમુચ્યત ઇત્યાહ-પ્રદેશિનીત્યાદિ | સુબોધમ્ | ક્વાથાદીનામષ્ટૌ ષટ્ ચત્વારશ્ચ બિન્દવો યથાસઙ્ખ્યેન ઉત્તમમધ્યમકનીયસ્યો માત્રાઃ | પ્રધમનસ્ય ચૂર્ણસ્ય માત્રા ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા નાડ્યા નાસાયાં વૈદ્યમુખાનિલપ્રેરિતં ચૂર્ણં યાવત્ કણ્ઠપ્રદેશં પ્રાપ્નોતિ | દોષપારતન્ત્ર્યેણ પુનઃપુનર્યોજનમ્ || ૧૪ ||

Adhikarana nasyavidhiH (15) · Śloka 15

અથ નસ્યાર્હં નરમવ્યાહતવેગં ધૌતાન્તર્બહિર્મુખં સ્નિગ્ધ- સ્વિન્નશિરસં નાતિક્ષુધિતં પ્રાયોગિકધૂમપાનવિશુદ્ધસ્રોતસં સ્વાસ્તીર્ણનિવાતશયનસ્થમુત્તાનશિર્ષમીષદુન્નતપાદં પ્રસા- રિતકરચરણં જત્રૂર્ધ્વં પાણિતાપેન પુનઃ પુનઃ સ્વેદયેત્| તતઃ કનકરજતતામ્રાન્યતમશુક્તિસ્થિતં પ્રદેયમૌષધત્રિ- ભાગમુષ્ણામ્બુપ્રતપ્તં કિઞ્ચિત્ પ્રલમ્બિતશિરસો વામહસ્તા- ઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યામાક્રમ્ય નયનપ્રચ્છાદનં ચતુર્ગુણં વાસો મધ્યમયા નાસાગ્રમુન્નમય્ય પ્રદેશિન્યનામિકાભ્યં ચૈકૈકં નાસાપુટં પર્યાયેણ પિધાયેતરસ્મિન્ નાસાસ્રોતસિ દક્ષિણ- હસ્તેન પ્રનાડ્યા પિચુના વાનવચ્છિન્નમાસિઞ્ચેત્||૧૫||

અથ નસ્યેત્યાદિ સુબોધમ્ | પ્રાયોગિકો ધૂમો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ | તેન વિશુદ્ધિઃ સ્રોતસામ્ | પ્રદેયાદૌષધાન્માત્રાભેદેનોક્તાત્ ત્રિભાગમુષ્ણામ્બુપ્રતપ્તં કુર્યાત્ | તતો દ્વિતીયો ભાગઃ, તતસ્તૃતીયઃ | અન્યથા શીતીભવતિ | પર્યાયેણેતિ | યદા વામં પિહિતં તદા દક્ષિણે યદા દક્ષિણં પિહિતં તદા વામ ઇતિ | ઇતરસ્મિન્નિત્યપિહિતે | પિચુઃ કાર્પાસસ્તોકઃ || ૧૫ ||

Adhikarana doShAnusAraM vyAdhyAdyanusAra~jca nasyakAlAH (16) · Śloka 16

વાતપિત્તકફામયેશુ ક્રમેણાપરાહ્ણમધ્યાહ્નપૂર્વાહ્ણેષુ| લા- લાસ્રાવસુપ્તપ્રલાપદન્તકટકટાયનક્રથનકૃચ્છ્રોન્મીલન- પૂતિમુખકર્ણનાદતૃષ્ણાર્દિતશિરોરોગશ્વાસકાસોન્નિદ્રેષુ રાત્રૌ| સ્વસ્થવૃત્તે તુ શીતે મધ્યાહ્ને શરદ્વસન્તયોઃ પ્રાહ્ણે ગ્રીષ્મે- ઽપરાહ્ણે વર્ષાસ્વાદિત્યદર્શને પઞ્ચકર્માણ્યાચરતો બસ્તિ- કર્મોત્તરકાલમેવ||૧૬||

વાતાદિષુ યથાસઙ્ખ્યેનાપરાહ્ણાદિષુ કાલેષુ નસ્યમાચરેત્ | લાલાસ્રાવાદિષુ રાત્રૌ | સ્વસ્થવૃત્તે તુ શીતે હેમન્તશિશિરયોર્મધ્યાહ્ન એવ | શરદિ વસન્તે ચ પૂર્વાહ્ણ એવ | ગ્રીષ્મેઽપરાહ્ણે સાયઙ્કાલે | વર્ષાસુ તુ યદૈવાદિત્યદર્શનમ્ | પઞ્ચકર્માઙ્ગત્વે બસ્ત્યુત્તરકાલમેવ || ૧૬ ||

Adhikarana hInatvAdiyuktanasyaniShedhastatra hetushca (10) · Śloka 10

ન ચ હીનાધિકં સકૃદેવ સર્વમત્યુષ્ણશીતમત્યુન્નતાવન- તશિરસે સઙ્કુચિતગાત્રાવયવાય દેયમ્| તત્ર હીનં દોષ- મુત્ક્લેશ્ય ન નિર્હરેત્| ગૌરવારુચિકાસપ્રસેકપીનસચ્છ- ર્દિકણ્ઠરોગાન્ કુર્યાત્| અધિકમતિયોગદોષાન્| સકૃ- દેવ સર્વં દત્તમુત્સ્નેહનશિરોરોગપ્રતિશ્યાયઘ્undefinedાનક્લેદાનુચ્છ્- વાસોપરોધઞ્ચ| અત્યુષ્ણં દાહપાકજ્વરરક્તાગમશિરોરુ- ગ્દૃષ્ટિદૌર્બલ્યમૂર્ચ્છાભ્રમાન્| અતિશીતં હીનદોષાન્| અત્યુ- ન્નતશિરસોઽપિ સમ્યક્ શિરોઽપ્રતિપદ્યમાનં તાનેવ| અત્યવનતશિરસોઽતિદૂરગમનાન્મૂર્ચ્છાજાડ્યકણ્ડૂદાહ- જ્વરાન્| સઙ્કુચિતગાત્રસ્ય સમ્યગ્ધમનીરવ્યાપ્નુવદ્દોષો- ત્કેલ્શં વેદનાં સ્તમ્ભં વા||૧૦||

Adhikarana nasyamUrcCAyAM pratIkAraH (1) · Śloka 1

યદિ ચ નસ્યે દીયમાને ભેષજવેગાદસાત્મ્યતયા વા મૂર્ચ્છા સ્યાત્ તતઃ શોરોવર્જં શીતામ્ભસા સિઞ્ચેત્||૧||

Adhikarana nasyasevanasamaye varjanIyantatra hetushca (17) · Śloka 2

ન ચ નસ્યે નિષિચ્યમાને કોપહાસ્યવ્યાહારસ્પન્દનોચ્છિઙ્ખ- નાન્યાચરેત્| તથા હિ શિરોરુક્પ્રતિશ્યાયકાસતિમિર- ખલતિપલિતવ્યઙ્ગતિલકાલકમૂકદૂષિકાણાં સમ્ભવઃ||૨||

ન ચ હીનત્વાદિયુક્તં નસ્યં યોજયેત્ | અતિયોગદોષા અત્રૈવવક્ષ્યમાણાઃ | ઉત્સ્નેહનં કણ્ઠસ્રોતસ્યન્યનાડીગમનમ્ | હીનયોગદોષા દોષમુત્ક્લેશ્યાનિર્હરન્નિત્યાદિનોક્તાઃ | તસ્માન્નાતિશીતં કુર્યાત્ | સુબોધમ્ || ૧૭ ||

Adhikarana nasyadAnottarakRutyam (18) · Śloka 18

દત્તમાત્રે તુ નસ્યે કર્ણલલાટકેશભૂમિગણ્ડમન્યાસ્ક- ન્ધપાણિપાદતલાન્યનુસુખં મર્દયેત્| શનૈશ્ચોચ્છિઙ્ખેત્| અન- ભ્યવહરંશ્ચ વામદક્ષિણપાર્શ્વયોરૌષધં નિષ્ઠીવેત્| સકલં હિ તદભ્યવહૃતમગ્નિમવસાદયેત્| દોષં ચ સંવર્ધયેત્| એકપાર્શ્વનિષ્ઠીવનેન સર્વાઃ સિરા ભેષજેન સમ્યગ્વ્યાપ્યન્તે| પુનઃ પુનશ્ચૈનં સ્વેદયેદાભેષજદર્શનાન્નોછિઙ્ખન્નિષ્ઠીવેચ્ચ| તતશ્ચૈવમેવ દ્વિતીયમંશમનુષેચયેત્તથા તૃતીયં દોષાદિબલેન વા| વિરેચને ત્વવપીડે દોષબલમપેક્ષ્ય પશ્ચાત્ સ્નેહમનુ- ષેચયેત્| નિવૃત્તનસ્યં ચૈવમુન્નિદ્રમુત્તાનં વાક્શતમાત્રં શાય- યેત્| તતઃ પુનરપ્યુત્ક્લિષ્ટદોષશેષોપશાન્તયે વૈરેચનિકં યથાર્હં વા ધૂમં પાયયિત્વોષ્ણોદકગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્| અથાસ્ય સ્નેહોક્તમાચારમાદિશેત્| અતિદ્રવપાનઞ્ચ વર્જયેત્| પુનશ્ચ તૃતીયેઽહનિ નસ્યમવસેચયેત્| હિધ્માસ્વરોપઘાત- મન્યાસ્તમ્ભાપતાનકેષુ શિરસિ ચાનિલાર્ત્યાદ્યભિભૂતે પ્રત્યહં સાયમ્પ્રાતરુભયકાલં વા| અનેન વિધિના પઞ્ચ સપ્ત નવ વા દિનાનિ દદ્યાદાસમ્યગ્યોગાદ્વા||૧૮||

દત્તમાત્રે નસ્યે કર્ણાદીનિ સુખં મર્દયેત્ | સુબોધમ્ | દોષાદિબલાપેક્ષયા દ્વિતીયતૃતીયાવંશૌ સેચયેન્ન વા | અનેનાનુમાનાત્ કલ્પિતાયા અપિ માત્રાયા દોષાદ્યપેક્ષપ્રયોગ ઉક્તઃ | સુબોધમ્ | હિધ્માદિષુ દોષાદ્યપેક્ષયા પ્રત્યહમેકવારં સાયં પ્રાતર્વા નસ્યમવસેચયેત્ | આસમ્યગ્યોગલક્ષણોત્પત્તેઃ || ૧૮ ||

Adhikarana nasyasamyagyogAyogAtiyogalakShaNAni (19) · Śloka 19

તત્ર સમ્યક્ સ્નિગ્ધે મૂર્ધનિ વિરિક્તે વા સુખોચ્છ્વાસનિ- શ્વાસક્ષવથુસ્વપ્નપ્રબોધશિરોવેદનેન્દ્રિયવિશુદ્ધયો ભવન્તિ| યથોક્તવ્યાધ્યુપશમશ્ચ| અયોગાતિયોગયોસ્તુ યથાસ્વં વાતકફવિકારાસ્તાન્યથા સ્વમેવ સાધયેત્| અન્યાંશ્ચ પૂર્વોક્તાન્ વિકારાન્||૧૯||

તત્ર નસ્યે સમ્યક્ સ્નિગ્ધસ્ય શિરોવિરિક્તસ્ય ચ સુખોચ્છ્વાસાદયો ભવન્તિ | તત્સાધ્યાનાં વ્યાધીનાં ચોપશમ ઇતિ સમ્યગ્યોગઃ | અયોગેઽતિયોગે ચ યથાસ્વં વાતકફવિકારાઃ | તત્ર સ્નેહસ્યાયોગે વાતવિકારાઃ | અતિયોગે કફવિકારાઃ | વિરેચનસ્યાયોગે કફવિકારાઃ | અતિયોગે વાતવિકારા ઇતિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ || ૧૯ ||

Adhikarana pratimarshArhAnarhAshca (20) · Śloka 20

પ્રતિમર્શસ્તુ ક્ષામક્ષતતૃષ્ણામુખશોષવૃદ્ધબાલભીરુસુકુ- મારેષ્વપ્યકાલવર્ષદુર્દિનેષ્વપિ ચ યોજ્યઃ| ન તુ દુષ્ટ- પ્રતિશ્યાયબહુદોષક્રિમિણશિરોમદ્યપિતદુર્બલશ્રોત્રેષુ| એષાં હ્યુદીર્ણદોષત્વાત્ તાવતા દોષોત્ક્લેશો ભવતિ||૨૦||

પ્રતિમર્શઃ પુનઃ ક્ષામાદીનાં યોજ્યઃ | દુષ્ટપ્રતિશ્યાયાદિષુ વર્જ્યઃ || ૨૦ ||

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadashakAlA teShu nasyadAnaguNAshca (21) · Śloka 21

તસ્ય પઞ્ચદશકાલસ્તેષં ચ ગુણાઃ| પ્રાતર્દત્તે ભુક્ત- વતશ્ચાન્તે સ્રોતોવિશુદ્ધિઃ શિરોલાઘવં મનઃપ્રસાદશ્ચ ભવતિ| વિણ્મૂત્રશિરોઽભ્યઙ્ગાઞ્જનકવલાન્તે દૃષ્ટિપ્રસાદઃ| દન્તધાવનાન્તે દન્તદૃઢતા સૌગન્ધ્યઞ્ચ| અધ્વવ્યાયામવ્ય- વાયાન્તે શ્રમક્લમસ્વેદસ્તમ્ભનાશઃ| દિવાસ્વપ્નાન્તે નિદ્રા- શેષગૌરવપ્રણાશો મનઃપ્રસાદશ્ચ| અતિહસિતાન્તેઽનિ- લપ્રશમઃ| છર્દિતાન્તે સ્રોતોલીનલેષ્મવ્યપોહઃ| દિનાન્તે સ્રોતોવિશુદ્ધિઃ સુખનિદ્રાપ્રબોધશ્ચ ભવતિ||૨૧||

તસ્ય પઞ્ચદશ કાલાઃ પ્રત્યેકં કાલેષુ ચ ગુણાઃ પ્રાતરિત્યાદિનોચ્યન્તે | પ્રાતરિતિ કાલઃ | સ્રોતોવિશુદ્ધિરિતિ ગુણઃ | તદ્વત્ ભક્તાન્તે | એવં કાલો ગુણશ્ચ સર્વત્ર વાચ્યઃ | અન્તશબ્દસ્ય પીડાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ સમ્બન્ધઃ | દ્વિતીયસ્યાન્તશબ્દસ્યાધ્વાદિભિસ્ત્રિભિઃ | અન્યત્ સુબોધમ્ || ૨૧ ||

Adhikarana pratimarshapramANam (3) · Śloka 3

ભવતિ ચાત્ર- પ્રમાણં પ્રતિમર્શસ્ય બિન્દુદ્વિતયમિષ્યતે| બિન્દુર્વા યેન ચોત્ક્લેશો નાનુત્ક્લિષ્ટસ્ય જાયતે| નિષ્ઠ્યૂતે યત્ર વા સ્નેહો ન સાક્ષાદુપલક્ષ્યતે|૩|

Adhikarana nasyAdInAM visheSheNa niShedhaH (3) · Śloka 3

ન નસ્યમૂનસપ્તાબ્દે નાતીતાશીતિવત્સરે| ન ચોનાષ્ટાદશે ધૂમઃ કવલો નોનપઞ્ચમે| ન શુદ્ધિરૂનદશમે ન ચાતિક્રાન્તસપ્તતૌ|૩|

Adhikarana pratimarshaprashaMsA (3) · Śloka 3

આજન્મમરણં શસ્તઃ પ્રતિમર્શસ્તુ બસ્તિવત્| મર્શવચ્ચ ગુણાન્ કુર્યાત્ સ હિ નિત્યોપસેવનાત્| ન ચાત્ર યન્ત્રણા નાપિ વ્યાપદ્ભ્યો મર્શબદ્ભયમ્||૩||

Adhikarana nityanasyArthaM tailasya shraiShThyam (22) · Śloka 22

તૈલમેવ ચ નસ્યાર્થે નિત્યાભ્યાસેન શસ્યતે| શિરસઃ શ્લેષ્મધામત્વાત્સ્નેહાઃ સ્વસ્થસ્ય નેતરે||૨૨||

બિન્દુદ્વયોનાનુત્ક્લેશનેન ચૌષધાદર્શનેન ચ પ્રતિમર્શસ્ય લક્ષણત્રયમ્ | કવલો વક્ષ્યમાણઃ | સ ચ પ્રતિમર્શો નિત્યસેવનાચ્છિરસો બસ્તિસાદૃશ્યાન્ મર્શસદૃશાંશ્ચ ગુણાન્ કરોતિ | સુબોધમ્ || ૨૨ ||

Adhikarana marshaprashaMsA (23) · Śloka 23

આશુકૃચ્ચિરકારિત્વં ગુણોત્કૃષ્ટાવકૃષ્ટતા| મર્શે ચ પ્રતિમર્શે ચ ન વિશેષો ભવેદ્યદિ| કો મર્શં સપરીહારં સાપદં ચ ભજેત્તતઃ||૨૩||

મર્શપ્રતિમર્શયોર્યદિ વિશેષો ન સ્યાત્ તત્ કોઽમૂર્ખઃ સપરીહારં સાપદઞ્ચ મર્શમાતુરસ્ય વદેત્ | નનુ મર્શસ્ય પ્રતિમર્શાત્ કો વિશેષ ઇત્યાહ-આશુકૃદિત્યાદિના | યથાસઙ્ખ્યેન મર્શપ્રતિમર્શયોર્વિશેષઃ || ૨૩ ||

Adhikarana prasa~ggAcacCapAnAdInAM prashaMsA (24-25) · Śloka 25

અચ્છાપાનવિચારાખ્યા કુટીવાતાતપસ્થિતી| અન્વાસમાત્રાબસ્તી ચ તદ્વદેવ વિનિર્દિશેત્||૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને નસ્યવિધિર્નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||

એવં પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે | વિચારણાખ્યાત્ સ્નેહાદચ્છપેય આશુ સ્વકાર્યં કરોતિ ગુણોત્કૃષ્ટશ્ચ તદ્વદ્વાતાતપિકાદ્રસાયનાત્કુટીરસાયનં માત્રાબસ્તિતશ્ચાનુવાસનમિતિ || ૨૪ || ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને એકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ