Adhikarana dvAviMsho&dhyAyaH-aShTA~ggasaMgrahaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō rōgabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो रोगभेदीयमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
pūrvāsminnadhyāyē rōgaviśēṣānapēkṣayā dōṣāṇāmēvōpakrama uktaḥ | asmiṁstu rōgāṇāṁ svarūpamupakramañca pradarśayitumadhyāya āRrabhyatē-athāta ityādi || 1 ||
Adhikarana rogANAM saptavidhatvaM teShAM pRuthagdvividhatva~jca (2) · Śloka 2
saptavidhāḥ khalu rōgā bhavanti-sahagarbhajātapīḍākāla- prabhāvasvabhāvajāḥ| tē tu pr̥thagdvividhāḥ| tatra sahajāḥ śukrārtavadōṣānvayāḥ| kuṣṭhārśōmēhādayaḥ| pitr̥jā mātr̥- jāścha| garbhajā jananyabhicārātkōubjapāṅgulyapaiṅgalya- kilāsādayō&nnarasajā dōuhr̥davimānanajāścha| jātajāḥ svāpacārātsantarpaṇajā apatarpaṇajāścha| pīḍākr̥tāḥ kṣata- bhaṅgaprahārakrōdhaśōkabhayādayaḥ śārīraamānasāścha| kālajāḥ śītādikr̥tā jvarādayō vyāpannajā asaṁrakṣaṇajāścha| prabhāvajā dēvagurūllaṅghanaśāpātharvaṇādikr̥tā jvarādayaḥ piśācādayaścha| svabhāvajāḥ kṣutpipāsājvarādayaḥ kālajā akālajāścha| tatra kālajā rakṣaṇakr̥tāḥ| arakṣaṇajā akālajāḥ||2||
सप्तविधाः ख़लु रोगा भवन्ति-सहगर्भजातपीडाकाल- प्रभावस्वभावजाः| ते तु पृथग्द्विविधाः| तत्र सहजाः शुक्रार्तवदोषान्वयाः| कुष्ठार्शोमेहादयः| पितृजा मातृ- जाश्छ| गर्भजा जनन्यभिचारात्कोउब्जपाङ्गुल्यपैङ्गल्य- किलासादयो&अम्प्;न्नरसजा दोउहृदविमाननजाश्छ| जातजाः स्वापचारात्सन्तर्पणजा अपतर्पणजाश्छ| पीडाकृताः क्षत- भङ्गप्रहारक्रोधशोकभयादयः शारीरामानसाश्छ| कालजाः शीतादिकृता ज्वरादयो व्यापन्नजा असंरक्षणजाश्छ| प्रभावजा देवगुरूल्लङ्ग़नशापाथर्वणादिकृता ज्वरादयः पिशाचादयश्छ| स्वभावजाः क्षुत्पिपासाज्वरादयः कालजा अकालजाश्छ| तत्र कालजा रक्षणकृताः| अरक्षणजा अकालजाः||२||
🔊 Audio coming soon
sahajatvādinā bhēdēna saptavidhā rōgāḥ | tē tu sahajādayaḥ | pr̥thak pratyēkaṁ dvividhāḥ | puṁsā saha jātatvātsahajāḥ | tē hi śukrārtavadōṣānvayāḥ | śukrārtavaduṣṭiranvayō yēṣāṁ tē tathōktāḥ | śukrāduṣṭiḥ pitr̥jā ārtavaduṣṭirmātr̥jēti dvaividhyam | tē tu kuṣṭhādayaḥ | raktapittādīnāṁ kṣiprakāritvāt sahajatvā'sambhavaḥ | garbhajāḥ dvividhāḥ | duṣṭāhārarasajā daurhr̥davimānanajāśca | tē hi kaubjyādayō garbhasthasya jananyā māturapacārāt jāyantē | dauhr̥daṁ prathamagarbhē māturnānāvidhahārēcchāvimānanaṁ tasyā niṣphalatvaṁ iṣṭalābha iti yāvat | jātajā yē jātasya svāpācārājjāyantē, na tu māpitr̥dōṣēṇa tē santarpaṇāpatarpaṇahētutvēna dvividhāḥ | pīḍākr̥tāḥ yē dōṣakōpēna vinā āgantupīḍayaiva jāyantē | tē ca dvividhāḥ | kṣatādayaḥ śārīrā krōdhādayō mānasāśca | kālajā yē śītādikālatrayahētukāḥ | tē dvividhāḥ | vyāpannajā asaṁrakṣaṇajāśca | vyāpannajā yē śītādibhirvyāpannēna duṣṭēna śālyādinā jāyantē | asaṁrakṣaṇajā yē śītādibhyō'rakṣitasya tadupaghātāt jāyantē | prabhāvajā yē dēvagurūṇāṁ śāpēna tadatikramahētukēnā'tharvaṇādyabhicārēṇa jāyantē | tē dvividhāḥ jvarādayaḥ piśācādayaśca | ādigrahaṇaṁ bhūtagrāmōpalakṣaṇārtham | svabhāvajā yē svabhavēnaiva puruṣasya jāyantē | kṣutpipāsādayaḥ | jvarastu janmāntayōrmōhamaya iti vakṣyatē | tē tu dvividhāḥ | kālajā akālajāśca | kālajāḥ tannimittāḥ | viparītāḥ akālajāḥ |
Adhikarana saptavidharogANAM punirdvividhatvam (3) · Śloka 3
ta ētē samāsataḥ punirdvividhā bhavanti| pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca| tatra rōgōtpattiṁ prati pratyutpannaṁ karma yadanēnaiva śarīrēṇa dr̥ṣṭamadr̥ṣṭañcōddiśyāptōpadiṣṭānāṁ vihitānāṁ prati- ṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṁ vā| janmāntarātītēna tu pūrvam| tattu punardaivākhyamuktañca niyatāniyatabhēdēna prāk| tasmād dr̥ṣṭahētavaḥ pratyutpannakarmajāḥ| viparītā daivajanmānaḥ| alpanidānā mahārujāścōbhayātmakāḥ||3||
त एते समासतः पुनिर्द्विविधा भवन्ति| प्रत्युत्पन्नकर्मजाः पूर्वकर्मजाश्च| तत्र रोगोत्पत्तिं प्रति प्रत्युत्पन्नं कर्म यदनेनैव शरीरेण दृष्टमदृष्टञ्चोद्दिश्याप्तोपदिष्टानां विहितानां प्रति- षिद्धानामननुष्ठानमनुष्ठानं वा| जन्मान्तरातीतेन तु पूर्वम्| तत्तु पुनर्दैवाख़्यमुक्तञ्च नियतानियतभेदेन प्राक्| तस्माद् दृष्टहेतवः प्रत्युत्पन्नकर्मजाः| विपरीता दैवजन्मानः| अल्पनिदाना महारुजाश्चोभयात्मकाः||३||
🔊 Audio coming soon
ta ētē'nantarōktā sarvē saṅkṣēpēṇa dvividhāḥ | pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca | tatra pratyutpannaṁ nāma karma yadanēnaiva rōgabhōktr̥śarīrēṇa kriyatē | tacca dr̥ṣṭamadr̥ṣṭaṁ vō'ddiśya yadā'ptēna kartavyatayōpadiṣṭaṁ tasyā'nanuṣṭhānaṁ tatpratiṣiddhasyānuṣṭhānaṁ vā | pūrvaṁ karma yajjanmāntaratītēna śarīrēṇa kr̥tamiha phaladāyi | tacca pūrvaṁ viruddhānnavijñānīyē daivaparyāyēṇa niyatāniyatadvaividdhyōnōktam | tasmādēvaṁ sthitē rōgā svayaṁ dr̥ṣṭēnā'pathyāhārādinā hētunā jāyantē | tē pratyutpannakarmajā iti vijñēyāḥ | ētadviparītā yēṣāṁ hēturna dr̥ṣṭa utpānnaśca tē daivajanmānō jñēyāḥ | yē tu svalpēna hētunā nidānēna jātā mahārujaśca tē daivapratyutpannōbhayātmakā jñēyāḥ | samāsagrahaṇādubhayātmakatvācca tr̥̄tīyarāśirna dōṣāya || 3 ||
Adhikarana tatra sAmAnyaM cikitsAsUtram (4) · Śloka 4
tatra yathāsvaṁ pratipakṣaśīlanātpūrvēṣāṁ rōgāṇāmupaśamaḥ| satyēva vipakṣaśīlanē'niṣṭakarmakṣayāddaivikānām| dōṣa- karmakṣayādanyēṣām||4||
तत्र यथास्वं प्रतिपक्षशीलनात्पूर्वेषां रोगाणामुपशमः| सत्येव विपक्षशीलनेऽनिष्टकर्मक्षयाद्दैविकानाम्| दोष- कर्मक्षयादन्येषाम्||४||
🔊 Audio coming soon
tatra pūrvēṣāṁ pratyutpannakarmajānāṁ rōgāṇāṁ yathāsvaṁ pratipakṣasya hētuvyādhiviparītasya auṣadhādēḥ sēvanāt praśamō bhavati | daivajānāntu rōgāṇāṁ yathāsvaṁ pratipakṣaśīlanē satyapi pūrvakr̥tāniṣṭakarmakṣayādupaśama iti sambandhaḥ | anyēṣāmubhayajānāmapathyahētukadōṣasya pūrvakarmaṇaśca kṣayādupaśamō bhavatīti sambandhaḥ || 4 ||
Adhikarana anyamatena parakRutakarmaNo~api pratyutpannakarmatvam (5) · Śloka 5
anyē punaḥ pratyutpannaṁ karma parakr̥tamapi varṇayanti| tacca parābhisaṁskāramācakṣatē| ēvañcāhuḥ- yadi svayaṁ kr̥tādēva karmaṇaḥ kāryanirvr̥ttiḥ syāt| na dr̥ṣṭapuruṣāntarakr̥tāt| kimiti vidvānapi parācarita- yōrupakārāpakārayōḥ sukhaduḥkhānurōdhāttōṣarōṣau prati- kartavyacittaṁ vā pratipadyatē| ēvamētē vyādhayō dvividhāḥ santaḥ trividhā jāyantē||5||
अन्ये पुनः प्रत्युत्पन्नं कर्म परकृतमपि वर्णयन्ति| तच्च पराभिसंस्कारमाचक्षते| एवञ्चाहुः- यदि स्वयं कृतादेव कर्मणः कार्यनिर्वृत्तिः स्यात्| न दृष्टपुरुषान्तरकृतात्| किमिति विद्वानपि पराचरित- योरुपकारापकारयोः सुख़दुःख़ानुरोधात्तोषरोषौ प्रति- कर्तव्यचित्तं वा प्रतिपद्यते| एवमेते व्याधयो द्विविधाः सन्तः त्रिविधा जायन्ते||५||
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryāḥ parēṇa śatruprabhr̥tinā'pi kr̥taṁ karmābhicārādi pratyutpannamiti varṇayanti | tacca parakr̥taṁ karma parābhisaṁskāraśabdēna paryāyēṇācakṣatē | ēvañca tē ācāryā rōgōtpattikāraṇatvēna parakr̥tasyōtpattimāhuḥ | kathamityāha-yadi svayaṁ kr̥tādēva karmaṇaḥ phalākhyakāryanirvr̥ttiḥ syāt | dr̥ṣṭaśatrvādipuruṣānantarakr̥tānna syāt | tataśca vidvān paṇḍitō'pi kimiti parācaritē tadupakārē sukhānurōdhāttōṣaṁ pratikartavyacittaṁ vā pratipadyatē | tathā kimiti parācaritē tadapakārē duḥkhānurōdhādrōṣaṁ pratikartavyacittaṁ vā pratipadyatē | tasmādanyakr̥tāt karmaṇaḥ śyēnādēranyatarasya phalayōga ityanumīyatē | ēvaṁ parakr̥takarmaṇō vyādhikāraṇatvānupravēśāt dvividhāḥ santaḥ trividhā jāyantē || 5 ||
Adhikarana vyAdhInAM doShavisheSheNa punaH saptavidhatvam (6) · Śloka 6
tataśca dōṣavantō bhūyaḥ saptavidhāḥ||6||
ततश्च दोषवन्तो भूयः सप्तविधाः||६||
🔊 Audio coming soon
tē ca vyādhayō dōṣavantaḥ santō dōṣāṇāṁ pr̥thaksaṁsargasannipātabhēdēna bhūyaḥ saptavidhā bhavanti || 6 ||
Adhikarana rogANAmAyurvedopadeshAt parihArAryatvAdi (7) · Śloka 7
sakalō'pi cāyaṁ rōgasamūhaḥ pratikāravānāyurvēdavi- hitamupadēśamapēkṣatē| yasmānniyatahētukō'pyāmayaḥ samya- gbhiṣagādēśānuṣṭhānādupāttāyussaṁskārāparikṣayē jātō'pi vā sahyavēdanatāṁ pratipadyatē| anupakramyāṇastu sarva ēva prāyaśō bhinatyakāṇḍē| svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ ṣōḍaśaguṇasamuditakriyōpalambhādāśutara- mapirikliṣṭasya cā'pagacchati| aniyataphaladāyini ta daivē hitābhyāsaratasyāvakāśamēva na labhatē vyādhiḥ| tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayōḥ tulya- darśī syāt||7||
सकलोऽपि चायं रोगसमूहः प्रतिकारवानायुर्वेदवि- हितमुपदेशमपेक्षते| यस्मान्नियतहेतुकोऽप्यामयः सम्य- ग्भिषगादेशानुष्ठानादुपात्तायुस्संस्कारापरिक्षये जातोऽपि वा सह्यवेदनतां प्रतिपद्यते| अनुपक्रम्याणस्तु सर्व एव प्रायशो भिनत्यकाण्डे| स्वयमपि च दैवान्निदानाल्पतया वा निवर्तमानः षोडशगुणसमुदितक्रियोपलम्भादाशुतर- मपिरिक्लिष्टस्य चाऽपगच्छति| अनियतफलदायिनि त दैवे हिताभ्यासरतस्यावकाशमेव न लभते व्याधिः| तस्मान्न कस्याञ्चिदवस्थायामात्मवान् हिताहितयोः तुल्य- दर्शी स्यात्||७||
🔊 Audio coming soon
ayañca sakalō rōgasamūhaḥ pratīkāravān sapratikriyaḥ | sā ca pratikriyā āyurvēdōpadēśēna vinā na bhavatīti rōgasamūhapratikāra āyurvēdavihitamupadēśamapēkṣatē | kuta āha-ya āmayō niyatēna hētunā jāyatē | sa tathāvidha āmayaḥ samyak bhiṣagādēśānuṣṭhānā-ddhētōryathōpāttāyussaṁskārāparikṣayē sati hētumēva na labhatē | jātō'pi vā sahyavēdanatāṁ pratipadyatē | anupakramyamāṇastu sarvarōga akālē nāśayati | nanu ca kēcidrōgāḥ svayaṁ nivartamānā dr̥ṣṭāḥ tatra kimāyurvēdōpadēśēnēti āha-svayamapītyādi | daivāt karma balāt nidānālpatayā vā nivartamānō'pyāyurvēdōpadiṣṭaṣōḍaśaguṇakriyōpalambhādaparikliṣṭasyaivāśutaramapagacchati rōgaḥ | yatrā'pyaniyataphaladāyi daivaṁ tatrā'pyāyurvēdōpadēśāddhitābhyāsaratasya puruṣasya vyādhiravakāśamēva na labhatē | tasmādātmavatā na kasyāñcidavasthāyāṁ hitē'hitē ca samadarśinā bhavitavyam || 7 ||
Adhikarana rogANAM mRudvAdiBedena trividhatvam (8) · Śloka 8
trividhāśca punarvyādhayō mr̥dumadhyā'dhimātrabhēdēna| tatrā- lpalakṣaṇā mr̥davō, madhyalakṣaṇā madhyāḥ, sampūrṇalakṣaṇā- stvadhimātrāḥ||8||
त्रिविधाश्च पुनर्व्याधयो मृदुमध्याऽधिमात्रभेदेन| तत्रा- ल्पलक्षणा मृदवो, मध्यलक्षणा मध्याः, सम्पूर्णलक्षणा- स्त्वधिमात्राः||८||
🔊 Audio coming soon
punaśca vyādhayō mr̥dvādibhēdēna trividhāḥ | subōdham || 8 ||
Adhikarana vyAdhayaH suKasAdhyAdiBedena caturvidhoktAH (9) · Śloka 1
tē punaḥ sukhasādhyādiviśēṣēṇa caturvidhāḥ prāgupadiṣṭāḥ||1||
ते पुनः सुख़साध्यादिविशेषेण चतुर्विधाः प्रागुपदिष्टाः||१||
🔊 Audio coming soon
tē ca punaḥ rōgāḥ prāgdvitīyē'dhyāyē sukhasādhyādiviśēṣēṇa caturvidhā upadiṣṭā iti || 9 ||
Adhikarana vyAdhInAM nijAgantuBedena dvaividhyam (10) · Śloka 10
subahuśō'pi ca bhidyamānā vyādhayō nijāgantutāṁ na vyabhicaranti| tatra nijāstu dōṣōtthāḥ| tēṣu pūrvaṁ vātā- dayō vaiṣamyamāpadyantē tatō vyathā'bhinirvartatē| bāhyahētu- jāstvāgantavaḥ| tēṣu prahārēṇa vyathā pūrvamupajāyatē tatō dōṣavaiṣamyam| dōṣavaiṣamyēṇaiva ca bahurūpā ruganubadhyatē pravarddhatē ca| ēvaṁ ca kr̥tvā na dōṣavyatirēkēṇa rōgā- nubandhaḥ| kēvalaṁ paurvāparyē viśēṣaḥ||10||
सुबहुशोऽपि च भिद्यमाना व्याधयो निजागन्तुतां न व्यभिचरन्ति| तत्र निजास्तु दोषोत्थाः| तेषु पूर्वं वाता- दयो वैषम्यमापद्यन्ते ततो व्यथाऽभिनिर्वर्तते| बाह्यहेतु- जास्त्वागन्तवः| तेषु प्रहारेण व्यथा पूर्वमुपजायते ततो दोषवैषम्यम्| दोषवैषम्येणैव च बहुरूपा रुगनुबध्यते प्रवर्द्धते च| एवं च कृत्वा न दोषव्यतिरेकेण रोगा- नुबन्धः| केवलं पौर्वापर्ये विशेषः||१०||
🔊 Audio coming soon
vyādhīnāmanēkavidhatvamuktvā dvaividhyamucyatē | anantarōktēna prakārēṇa bahuśō bhidyamānā vyādhayō nijatvamāgantutvañca na vyabhicaranti | kēcinnijāḥ kēcidāgantava iti yāvat | tatra nijā yē vātādidōṣatrayōtthāḥ tēṣuḥ svaiḥ svaiḥ hētubhiḥ pūrvaṁ vātādayō vaiṣamyamāpadyantē | taistairvātādibhirvyathā'bhinirvartatē | āgantavō bāhyahētujāḥ | tēṣu prahārēṇa śastraprahārādinā hētunā pūrvaṁ vyathā jāyatē | tataśca tata ēva dōṣavaiṣamyam | tēna ca dōṣavaiṣamyēṇa punarbahurūpā ruganubadhyatē pravarddhatē ca || 10 ||
Adhikarana rogANAmekatvAsa~gKyeyatvAdi (11) · Śloka 11
tasmādēkākārā ēva rōgāḥ ruksāmānyāt| asaṅkhyabhēdā vā pratyēkaṁ samutthānasthānasaṁsthānavarṇanāmavēdanāprabhavō- pakramaviśēṣāt| tē yathāsthūlaṁ yathāsvamēvōpadēkṣyantē| asaṅkhyēyatvācca dōṣaliṅgairēva rōgānupakramaṁ ca vibha- jēt||11||
तस्मादेकाकारा एव रोगाः रुक्सामान्यात्| असङ्ख़्यभेदा वा प्रत्येकं समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामवेदनाप्रभवो- पक्रमविशेषात्| ते यथास्थूलं यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते| असङ्ख़्येयत्वाच्च दोषलिङ्गैरेव रोगानुपक्रमं च विभ- जेत्||११||
🔊 Audio coming soon
tasmāt sarvē rōgā ruksāmānyānugatatvādēkākārāḥ | athavā pratyēkaṁ samutthānādiviśēṣavaicitryādasaṅkhyabhēdāḥ | ēkō'pi jvarādiḥ samutthānādibhēdaviśēṣādanakavikāratāṁ yātītyarthaḥ | samutthānaṁ nidānaṁ sthānaṁ dēhadēśaḥ | saṁsthānaṁ lakṣaṇam | varṇaṁ pāṇḍupītādiḥ | nāma jvarādiḥ | vēdanāḥ śūlādayaḥ | prabhāvō vyādhiśaktiḥ | upakramaścikitsā | ētāvātā hi sarvē jvarāḥ parasparavyāvr̥ttāḥ sampadyantē | ata ēva vyādhīnāmasaṅkhyatvam | tatra ca yē sthūlā vyādhayaḥ tē yathāsvamadhyāyēṣu nidānacikitsitēṣūpadēkṣyantē | yē tu sūkṣmāstē asaṅkhyēyatvāt pratipadaṁ vaktumaśakyāḥ | ataḥ tān vātādilakṣaṇairēvēdantayā'dhyavasēt | jñātasvarūpāṇāṁ vātādiviśēṣēṇaivōpakramañca vibhajēt || 11 ||
Adhikarana doShANAmeva sarvarogaikakAraNatvam (12) · Śloka 12
dōṣā ēva hi sarvarōgaikakāraṇam| yathaiva śakuniḥ sarvataḥ paripatan divasaṁ svāṁ cchāyāṁ nā'tivartatē| yathā vā kr̥tsnaṁ vikārajātaṁ vaiśvarūpyēṇa vyavasthitaṁ guṇatrayamacyati- ricya na vartatē; tathaivēdamapi kr̥tsnaṁ vikārajātaṁ dōṣa- trayamiti| yathā ca vidyudvarṣādayō nabhasi bhavanti na tvava- śyaṁ nimittatastvavaśyamapi| taraṅgabudbudādayaścāmbhasi tathā dōṣēṣu rōgāḥ||12||
दोषा एव हि सर्वरोगैककारणम्| यथैव शकुनिः सर्वतः परिपतन् दिवसं स्वां च्छायां नाऽतिवर्तते| यथा वा कृत्स्नं विकारजातं वैश्वरूप्येण व्यवस्थितं गुणत्रयमच्यति- रिच्य न वर्तते; तथैवेदमपि कृत्स्नं विकारजातं दोष- त्रयमिति| यथा च विद्युद्वर्षादयो नभसि भवन्ति न त्वव- श्यं निमित्ततस्त्ववश्यमपि| तरङ्गबुद्बुदादयश्चाम्भसि तथा दोषेषु रोगाः||१२||
🔊 Audio coming soon
kuta ēvam ityāha-dōṣā ēvētyādi | sarvēṣāṁ rōgāṇāṁ vātādaya ēva dōṣā ēkamēva kāraṇam | na hi dōṣēṇa vinā kvacidapi rōgā dr̥śyantē | dr̥ṣṭāntō yathā śakuniḥ saridvanōdadhivimānādiṣu patan sarvamapi divasaṁ paryaṭannapi vinā svacchāyayā na dr̥śyatē | tadvaddēśakālabhēdē'pi rōgā dōṣēṇa | yathā vētyādinā | sarvarōgāṇāṁ sarvadōṣakāraṇatvōktau dr̥ṣṭāntaḥ | yathā kr̥tsnaṁ niravaśēṣaṁ vaiśvarūpyēṇa vyavasthitaṁ puruṣādi guṇatrayaṁ sattvarajastama ākhyamapi atiricya na vartatē | tadvadidamapi jvarādyākhyaṁ vikārajātaṁ dōṣatrayamapyatiricya na vartatē | nanu ca dōṣāḥ śarīrē nityaṁ sannihitāḥ tat kathaṁ kadācidrōgōtpattirityāha-yathā cētyādi | yathā yadyapi vidyudvarṣēndracāpādayō nabhasi bhavanti | tathā'pi nāvaśyaṁ vinaiva nimittēna bhavanti | nimittēna tvatra saṁyōgādinā'vaśyaṁ bhavanti; ēvaṁ taraṅgādayaścāmbhasi tadvaddōṣēṣu nabhaḥprakhyēṣu vidyudādiprakhyā rōgāḥ asātmyādinimittamāśritya bhavanti | nā'nimittēna || 12 ||
Adhikarana doShaprakopahetuH (13) · Śloka 13
trividhantu nimittamēṣāmasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñā- parādhaḥ pariṇāmaśca| tē punaḥ pratyēkamatiyōgā'yōga- mithyāyōgabhēdāttridhā bhidyantē| tatra yathāsvaṁ cakṣurā- dīndriyāṇāṁ rūpādibhirarthairatisaṁsargō'tiyōgaḥ| alpaśō naiva vā saṁsargastvayōgaḥ| sūkṣmātidūrāntikasthāti bhāsvat bhairavāpriyavikr̥tādidaśanam| dviṣṭātyuccaparuṣabhīṣaṇā- diśravaṇam| pūtyamēdhyātitīkṣṇōgrapratikūlādyāghrāṇam| svabhāvādibhirāhārakalpanāviśēṣāyatanairapathyānāṁ rasā- nāmabhyavahāraḥ tathā snānādīnāṁ śītōṣṇādīnāñca spr̥- śyānāmayathāvadupasēvanamaśucibhūtābhighātaviṣavātādi- saṁsparśaśca mithyāyōgaḥ||13||
त्रिविधन्तु निमित्तमेषामसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञा- पराधः परिणामश्च| ते पुनः प्रत्येकमतियोगाऽयोग- मिथ्यायोगभेदात्त्रिधा भिद्यन्ते| तत्र यथास्वं चक्षुरा- दीन्द्रियाणां रूपादिभिरर्थैरतिसंसर्गोऽतियोगः| अल्पशो नैव वा संसर्गस्त्वयोगः| सूक्ष्मातिदूरान्तिकस्थाति भास्वत् भैरवाप्रियविकृतादिदशनम्| द्विष्टात्युच्चपरुषभीषणा- दिश्रवणम्| पूत्यमेध्यातितीक्ष्णोग्रप्रतिकूलाद्याग़्राणम्| स्वभावादिभिराहारकल्पनाविशेषायतनैरपथ्यानां रसा- नामभ्यवहारः तथा स्नानादीनां शीतोष्णादीनाञ्च स्पृ- श्यानामयथावदुपसेवनमशुचिभूताभिग़ातविषवातादि- संस्पर्शश्च मिथ्यायोगः||१३||
🔊 Audio coming soon
ētadēvāha-trividhamityādi | ēṣāṁ dōṣāṇāṁ trividhaṁ nimittam | kimityāha-asātmyētyādinā | ētaccā'sātmyādi trayaṁ pratyēkaṁ hīnātimithyāyōgabhēdēna tridhā bhidyatē | tatra indriyāṇāṁ cakṣurādīnāṁ rūpādayō viṣayā indriyārthāḥ | ētadēvāha-yathāsvamityādinā | cakṣurādīnāṁ svaiḥ svai rūpādibhirarthairatyarthē saṁyōga indriyārthātiyōgaḥ | ēvaṁ svēna viṣayēṇa | indriyasya svalapāsaṁyōgō naiva vā saṁyōgō'yōgaḥ | sūkṣmādidarśanaṁ cakṣuṣō mithyāyōgaḥ | sūkṣmaṁ sūkṣmamākārē | dūrē tiṣṭhatīti dūrastham | antikē nikaṭē tiṣṭhatītyantikastham | atibhāsvaramatidīptimat | bhairavaṁ bhīṣaṇam | ādigrahaṇaṁ sarvatra prākr̥tādrūpādērviparītagrahaṇārtham | dviṣṭātyuccādiśabdaśravaṇaṁ śrōtramithyāyōgaḥ | bhīṣaṇō bhayāvahaḥ | pūtyādigandhāghrāṇaṁ ghrāṇamithyāyōgaḥ | tīkṣṇamudvēgakr̥t | ugraṁ svarūpēṇōtkaṭam | pratikūla-mapriyam | rasanāmithyāyōgō yaḥ svabhāvasaṁyōgabhāvanābhājanamātrādibhirāhārasya nānāvidhakalpanāviśēṣahētubhirapathyānāṁ rasānāmabhyavahāraḥ | sparśanamithyāyōgō yat snānādīnāṁ spr̥śyānāmayathāvadvaiparītyēna sēvanamaśucyādīnāṁ sparśaśca | itīndriyārthānaṁ mithyāyōgaḥ || 13 ||
Adhikarana praj~jAparAdhaH (14) · Śloka 14
kāyavāṅmanōbhēdēna tu trividhamapyahitaṁ karma prajñāparādhaḥ| tatra kāyādikarmaṇō'tipravr̥ttirayōgaḥ| alpaśō naiva vā pravr̥ttirayōgaḥ| vēgōdīraṇadhāraṇaviṣamāṅgacēṣṭanaskhalana- kaṇḍūyanaprahāraprāṇāyāmādi| tathā kṣutpipāsā'rdhabhukta- bhāṣaṇādi| bhayaśōkēṣyaryāmātsaryādi| daśavidhaṁ cākuśalaṁ karma yathāsvaṁ mithyāyōgaḥ||14||
कायवाङ्मनोभेदेन तु त्रिविधमप्यहितं कर्म प्रज्ञापराधः| तत्र कायादिकर्मणोऽतिप्रवृत्तिरयोगः| अल्पशो नैव वा प्रवृत्तिरयोगः| वेगोदीरणधारणविषमाङ्गचेष्टनस्ख़लन- कण्डूयनप्रहारप्राणायामादि| तथा क्षुत्पिपासाऽर्धभुक्त- भाषणादि| भयशोकेष्यर्यामात्सर्यादि| दशविधं चाकुशलं कर्म यथास्वं मिथ्यायोगः||१४||
🔊 Audio coming soon
prajñāparādhaḥ kimucyata āha-kāyētyādinā | kāyādibhēdēna trividhaṁ karma | tadubhayalōkāhitaṁ sar prajñāparādhaśabdēnōcyatē | tatra kāyavāṅmanasāṁ svē svē dhāvanabhāṣaṇacintanādikē karmaṇyatipravr̥ttiḥ prajñāparādhākhyaṁ karmā'tiyōgaḥ | ēvaṁ svalpaṁ naiva vā saṁyōgō'yōgaḥ | vēgōdīraṇādikarma yathāsvaṁ kāyādibhēdēna prajñāparādhō mithyāyōgaḥ | tatra vēgōdīraṇādiprāṇāyāmāntaṁ kṣudādibhāṣaṇāntaṁ bhayādyakuśalāntaṁ yathāsaṅkhyēna kāyavāṅmanasāṁ mityāyōga iti yathāsvaśabdārthaḥ | bhāṣaṇaśabdasya kṣutpipāsārdhabhuktaśabdatrayēṇa samāsaḥ | daśavidhaṁ hiṁsādikarma yathāsvaṁ yathātmīyaṁ kāyādīnāṁ mithyāyōgaḥ | tatra hiṁsā cauryagagamyāgamanaṁ kāyikam | paiśūnyaṁ paruṣamasatyaṁ sambhinnālāpamiti vācikam | vyāpādamabhidhyādr̥gviparyayamiti mānasam | iti yathāsvaśabdāt pravibhāgaḥ | hiṁsādayaḥ pūrvaṁ vyākhyātāḥ || 14 ||
Adhikarana pariNAmaH (15) · Śloka 15
pariṇāmaḥ kāla ucyatē| sō'pi śītōṣṇavarṣabhē- dāttridhā| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālō'tiyōgaḥ| hīna- svalakṣaṇastvayōgaḥ| viparītō mithyāyōgaḥ| ta ētē'- tiyōgādayaḥ sāmānyatō'nupaśayalakṣaṇāḥ| sarvō vā prajñāparādha ēvā'yaṁ yadēṣāmavivarjanam||15||
परिणामः काल उच्यते| सोऽपि शीतोष्णवर्षभे- दात्त्रिधा| तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालोऽतियोगः| हीन- स्वलक्षणस्त्वयोगः| विपरीतो मिथ्यायोगः| त एतेऽ- तियोगादयः सामान्यतोऽनुपशयलक्षणाः| सर्वो वा प्रज्ञापराध एवाऽयं यदेषामविवर्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
pariṇāmaḥ kimucyata āha-pariṇāmaḥ kāla ucyatē | tatra kālaḥ śītādibhēdēna trividhaḥ | tasya kālasya yathāsvaṁ lakṣaṇaṁ grīṣmādērauṣṇyādyatimātraṁ yadā bhavati tadā kālātiyōgaḥ | uṣṇādau kālē hīnōṣṇāditvaṁ hīnayōgaḥ | tathōṣṇē kālē auṣṇyasya svalakṣaṇasya viparītaṁ śītaṁ yadā bhavati tadā kālamithyāyōgaḥ | ētēṣāṁ trayāṇāmatiyōgādīnāmanupaśayaḥ dēhāsukhakāritvaṁ lakṣaṇam | athavā yadētat sarvēṣāmindriyātiyōgādīnāmapyavarjanaṁ tatsarvaṁ prajñāparādha ēva bhavati || 15 ||
Adhikarana arthAdInAM samyagyogena svAsthyahetutvam (16) · Śloka 3
arthakarmakālāḥ punaḥ samyagyōgēnōpaśayāt bhūyiṣṭhaṁ svā- sthyahētavaḥ| tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṁ bādhantē'nugr̥hṇanti ca| śēṣā rasakarmakālāstu sarvaṁ dēham||3||
अर्थकर्मकालाः पुनः सम्यग्योगेनोपशयात् भूयिष्ठं स्वा- स्थ्यहेतवः| तत्रापि रसवर्ज्या विषया यथायथमिन्द्रियं बाधन्तेऽनुगृह्णन्ति च| शेषा रसकर्मकालास्तु सर्वं देहम्||३||
🔊 Audio coming soon
arthādīnāṁ samyagyōgēna dēhasukhāvahatvāt svāsthyahētutvam | tatrā'pi madhyē arthādiṣu rasavarjyāścatvārō viṣayā yathāsvaṁ svamindriyamēvā'tiyōgādibhirbādhantē | samyagyōgēnēndriyamēvā'nugr̥hṇanti | śēṣā rasakālakarmādaya atiyōgādibhiḥ sarvaṁ dēhaṁ bādhantē | samyagyōgēna cā'nugr̥hṇanti | rasasya dravyasahitasyōpayōgātsarvadēhānugrahaḥ || 16 ||
Adhikarana sarveShAM vyAdhInAM nidAnAdivisheSheByo BAvABAvavisheShatvam (17) · Śloka 17
api ca-sarvabhāvānāṁ bhāvābhāvau nāntarēṇa yōgā- tiyōgādīn vyavasyēt| sarvēṣāṁ punirvakārāṇāṁ nidāna- dōṣadūṣyāviśēṣēbhyō bhāvābhāvaviśēṣā bhavanti| yadā hyētē trayō nidānādiviśēṣāt nā'nyōnyamanubadhnantī- ṣadvānubadhnantyabalā vā na tadā'bhinirvarttantē| vyādhayiści- rādvā'bhinirvattantē tanavō vā bhavantyasampūrṇaliṅgā vā| viparyayē tu viparītāḥ||17||
अपि च-सर्वभावानां भावाभावौ नान्तरेण योगा- तियोगादीन् व्यवस्येत्| सर्वेषां पुनिर्वकाराणां निदान- दोषदूष्याविशेषेभ्यो भावाभावविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषात् नाऽन्योन्यमनुबध्नन्ती- षद्वानुबध्नन्त्यबला वा न तदाऽभिनिर्वर्त्तन्ते| व्याधयिश्चि- राद्वाऽभिनिर्वत्तन्ते तनवो वा भवन्त्यसम्पूर्णलिङ्गा वा| विपर्यये तु विपरीताः||१७||
🔊 Audio coming soon
api cēti prāsaṅgikārthōktisamuccayē | sarvabhāvānāṁ bāhyādhyātmikānāṁ bhāvābhāvau nāntarēṇa yōgātiyōgādīnadhyavasyēt | bhāvaścā'bhāvaśca bhāvābhāvau | yōgaścā'tiyōgādayaśca yōgātiyōgādayaḥ | tēnaitaduktaṁ bhavati-sarvabhāvānāṁ dēśakālakriyādisamyagyōgēna bhāvaḥ | tathā dēśakālakriyādyatiyōgādibhiḥ sarvabhāvānāmabhāva iti | abhāvō'sambhavō vināśaśca | ēvaṁ sāmānyē sthitē vikārāṇāṁ punarjvarādīnāṁ bhāvābhāvaviśēṣā nidānādiviśēṣāt bhavanti | yadētyādinā ētadēva vivr̥̄ṇōti | ētē nidānadōṣadūṣyā yadā parasparamanubandhaṁ gr̥hṇanti īṣadvā gr̥hṇanti | svalpabalā vā bhavanti na tadā vyādhayō'bhinirvartantē | athavā cirānnirvartantē nivr̥ttāśca tanavaḥ stōkarujā vā asampūrṇalakṣaṇā vā bhavanti | ētadviparyayē viparītāstēnaitaduktaṁ bhavati | yadaitāni trīṇi nidānādīni parasparamanubadhnanti bahulāni vā bhavanti tadā hi nirvartantē vyādhayaḥ āśu ca ghanāḥ sampūrṇaliṅgāśca || 17 ||
Adhikarana trayo rogamArgA rogAshca (18) · Śloka 18
trayaśca rōgāṇāṁ mārgā bāhyamadhyābhyantarāḥ| tatra bāhyō raktādidhātavastvak ca sa punaḥ śākhākhyaḥ| tadāśrayāḥ gaṇḍapiṭakājyapacīcarmakīlārbudādhimāṁsamaśavyaṅgādayō bahirbhāgāśca śōphārśōgulmavīsarpavidradhyādayaḥ| madhyō mūrddhahr̥dayabastyādīni marmāṇyasthisandhayaḥ| tatrōpaniba- ddhāśca snāyusirākaṇḍarādayaḥ| tadāśrayāḥ pakṣavadhagrahā- patānakārdirājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṁśādayō murddhā- dirōgāśca| ābhyantarō mahāsrōtaḥ śarīramadhyaṁ mahāni- mnamāmapakvāśayāśrayaḥ kōṣṭhō'ntariti paryāyāḥ| tadā- śrayā jvarātisārachardyalasakaviṣūcikāśvāsakāsahidhmā- ''nāhōdaraplīhādayō'ntarbhāgāśca visarpaśōphārśōvi- dradhigulmādayaḥ||18||
त्रयश्च रोगाणां मार्गा बाह्यमध्याभ्यन्तराः| तत्र बाह्यो रक्तादिधातवस्त्वक् च स पुनः शाख़ाख़्यः| तदाश्रयाः गण्डपिटकाज्यपचीचर्मकीलार्बुदाधिमांसमशव्यङ्गादयो बहिर्भागाश्च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रध्यादयः| मध्यो मूर्द्धहृदयबस्त्यादीनि मर्माण्यस्थिसन्धयः| तत्रोपनिब- द्धाश्च स्नायुसिराकण्डरादयः| तदाश्रयाः पक्षवधग्रहा- पतानकार्दिराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयो मुर्द्धा- दिरोगाश्च| आभ्यन्तरो महास्रोतः शरीरमध्यं महानि- म्नमामपक्वाशयाश्रयः कोष्ठोऽन्तरिति पर्यायाः| तदा- श्रया ज्वरातिसारछर्द्यलसकविषूचिकाश्वासकासहिध्मा- ऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्भागाश्च विसर्पशोफार्शोवि- द्रधिगुल्मादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
ētē ca vyādhayō na vinā''śrayaviśēṣēṇa bhavantītyata ucyatē-traya ityādi | ēṣāṁ rōgāṇāṁ bāhyādayaḥ trayō mārgāḥ | cakāraḥ prasaktāvaktavyasamuccayē | tatra raktādayaḥ ṣaḍ dhātavaḥ tvak ca bāhyō rōgamārgaḥ | sa ca śākhāśabdavācyaḥ | tadāśrayā bāhyāśrayā gaṇḍādayaḥ tathā yē śōphādayaḥ svēṣvadhyāyēṣu bahirbhāgā uktāḥ tē'pi bāhyāśrayāḥ | mūrddhādīni marmāṇyasthisandhayō'sthisandhyāśrayāśca snāyvādayō madhyō rōgamārgaḥ | tadāśrayāḥ pakṣavadhādayaḥ | ābhyantaraparyāyā mahāsrōta ādayaḥ ṣadētacca paryāyairgatārthaṁ tadāśrayā jvarādayaḥ | antarbhāgāśca śōphādayaḥ tadāśrayāḥ kōṣṭhāśrayā iti yāvat || 18 ||
Adhikarana rogANAmanubandhyanubandhAKyadvaividhyaM tallakShaNa~jca (19) · Śloka 19
tē ca rōgāḥ svapradhānā bhavantyanyaparivārā vā kramā- danubandhyanubandhākhyāḥ| tatrā'dyāḥ svatantrāḥ spaṣṭākr̥tayō yathāsvaṁ samutthānōpaśayaśca| itarē tu tadviparītāḥ tadvacca dōṣā api||19||
ते च रोगाः स्वप्रधाना भवन्त्यन्यपरिवारा वा क्रमा- दनुबन्ध्यनुबन्धाख़्याः| तत्राऽद्याः स्वतन्त्राः स्पष्टाकृतयो यथास्वं समुत्थानोपशयश्च| इतरे तु तद्विपरीताः तद्वच्च दोषा अपि||१९||
🔊 Audio coming soon
tē ca vyādhayaḥ kadācit svapradhānā bhavanti kadācidanyavyādhiparivārāḥ | tatra svapradhānasyā'nubandhītyākhyā | yōgyatayā'nyaparivārasyā'nubandha ityākhyēti kramārthaḥ | tatra yē spaṣṭalakṣaṇā vyādhayaḥ yathā'tmīyanidānōpaśayāścādyāḥ svapradhānā jñēyāḥ | ētadviparītā itarē | ētaduktaṁ bhavati-yē'nyavyādhipāratantryōtpannā aspaṣṭalakṣaṇāḥ parāyattanidānōpaśamāścā'nyaparivārā iti | ēvamanēnaiva prakārēṇa dōṣā vātadayō'pi svatantraparatantrā jñēyāḥ || 19 ||
Adhikarana pUrvarUpopadravayoH vivaraNam (20) · Śloka 20
tatrānyaparivārā vyādhayō dvividhāḥ| purāgāminō'nugā- miniśca| tēṣvādyāḥ pūrvarūpasaṁjñāḥ| upadravāstivatarē| tānyathāyathamēva vakṣyamāṇānupalakṣayēt| pradhānapraśamē ca praśamō bhavati tēṣām| anupaśāmyatō vā paścāttānu- pakramēt| tvaritaṁ vā balavantamupadravaṁ pradhānāvirōdhēna| sa hi pīḍākaratarō bhavati| vyādhiparikliṣṭadēhatvāt pramēhapiṭakādivat||20||
तत्रान्यपरिवारा व्याधयो द्विविधाः| पुरागामिनोऽनुगा- मिनिश्च| तेष्वाद्याः पूर्वरूपसंज्ञाः| उपद्रवास्तिवतरे| तान्यथायथमेव वक्ष्यमाणानुपलक्षयेत्| प्रधानप्रशमे च प्रशमो भवति तेषाम्| अनुपशाम्यतो वा पश्चात्तानु- पक्रमेत्| त्वरितं वा बलवन्तमुपद्रवं प्रधानाविरोधेन| स हि पीडाकरतरो भवति| व्याधिपरिक्लिष्टदेहत्वात् प्रमेहपिटकादिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
tatra yē'nyaparivārā vyādhayastē'pi dvividhāḥ | kadācid dvitīyasya vyādhēḥ purōgāminō bhavanti | kadācidanugāminaḥ | tatra purōgāminaḥ pūrvarūpasaṁjñāḥ | yathā jvarasyā''lasyādayaḥ | itarē'nugāmina upadravasaṁjñāḥ | yathā tasyaiva śvāsādayaḥ | tāṁścā'nyaparivārān yathāyathaṁ nidānaśārīrādiṣu vakṣyāṇānupalakṣayēt | tēṣāṁ cā'nyaparivārāṇāṁ pradhānapraśamē sati praśamō bhavati | athavā baddhamūlatvāt pradhānapraśamē'pyanupaśāmyataḥ pradhānāduttarakālamupakramēta | yataḥ kālaśēṣēṇa pradhānavyādhiparikliṣṭaśarīratvāt sa balavān pīḍākaratarō bhavati | yathā pramēhē śarāvikādyāḥ piṭakāḥ || 20 ||
Adhikarana ekorogo~anyasya rogasya hetutvam (21) · Śloka 21
tathā'nyaḥ pradhāna ēva rōgō'nyasya pradhānasya hētuḥ bhavati| yathā jvarō raktapittasya raktapittaṁ vā jvarasya| tau śvā- sasya| plīhā jaṭharasya| tacchvayathōḥ| arśāsi gulmō- darātīsāragrahaṇīnām| pratiśyāyaḥ kāsajvarayōḥ| tau kṣayasya| kṣayaḥ śōṣasya||21||
तथाऽन्यः प्रधान एव रोगोऽन्यस्य प्रधानस्य हेतुः भवति| यथा ज्वरो रक्तपित्तस्य रक्तपित्तं वा ज्वरस्य| तौ श्वा- सस्य| प्लीहा जठरस्य| तच्छ्वयथोः| अर्शासि गुल्मो- दरातीसारग्रहणीनाम्| प्रतिश्यायः कासज्वरयोः| तौ क्षयस्य| क्षयः शोषस्य||२१||
🔊 Audio coming soon
tathō'nyō rōgaḥ pradhāna ēva pradhānasya hēturbhavati | yathā jvarō raktapittasya | tatra hi rōgasvarūpādēva jvarasantāpalakṣaṇād raktapittahētōrdōṣasya kōpaḥ | ata ēva rōgō rōgakāraṇam | śēṣaṁ subōdham | kṣayō dhātukṣayaḥ | śōṣō rājayakṣmā | ēkādaśa rōgasamūhaḥ |
Adhikarana doShaprakopahetUn samyagAgamAdiBiH parIkSheta (22) · Śloka 22
ēkaścā'pacārō nimittamēkasya vyādhēḥ| bahūnāṁ ca tathā bahavaḥ| tadvadēkaṁ liṅgam| ēvamēva praśamē'bhyupāyaḥ| tathā sa ēvānyasya prakōpē| tasmāttānavahitaḥ samya- gāgamādibhiḥ parīkṣēta||22||
एकश्चाऽपचारो निमित्तमेकस्य व्याधेः| बहूनां च तथा बहवः| तद्वदेकं लिङ्गम्| एवमेव प्रशमेऽभ्युपायः| तथा स एवान्यस्य प्रकोपे| तस्मात्तानवहितः सम्य- गागमादिभिः परीक्षेत||२२||
🔊 Audio coming soon
tathā ēkō hyapacāra ēkasyaiva vyādhēḥ kāraṇatāṁ yāti | tathā'nyō bahūnām | bahavastadvat | ēkaṁ bahūnāṁ lakṣaṇaṁ bhavati | tathā ya ēvaikasya vyādhēḥ praśamē'bhyupāyaḥ sa ēvā'nyasya prakōpē | tasmāttān yathōktān samyagidantayā āgamādibhiścaturbhiḥ parīkṣētā'vahitaḥ san sāmānyaṁ parityajya viśēṣakāṣṭhāmadhirōhēt || 22 ||
Adhikarana Agamato pratyakShAdiBirAturasya parIkShA (23) · Śloka 23
tatrāgamō rōgamēvamēvaṁ prakōpaṇamēvaṁ yōnimēvamadhiṣṭhāna- mēvamātmānamēvaṁ vēdanamēvaṁ rūpaśabdagandharasasparśamēvaṁ pūrva- rūpamēvamupadravamēvaṁ vr̥ddhisthānakṣayānvitamēvamudarkamēvaṁ nāmānam| tasminniyaṁ pratīkārasya pravr̥ttiranyathā nivr̥ttiḥ| pratyakṣatastvā''turasya yathāsvamindriyairvarṇasaṁsthānapramā- ṇōpacayachāyāviṇmūtracharditādhikyamāntrakūjanamaṅgulyā- diṣu sandhiṣu sphuṭanaṁ dēhaśakr̥d vraṇādigandhaṁ suptaśītō- ṣṇastambhanasaṁspandaślakṣṇakharasparśañca| prakr̥tivikr̥ti- yuktamāsyarasantu praśnēna tathā succhardanaducchardanatvaṁ mr̥du- krūrakōṣṭhatāṁ svapnadarśanamabhiprāyaṁ janmāmayapravr̥ttinakṣatra- dviṣṭēṣṭasukhaduḥkhāni ca| tathā vayaḥpratyakṣēṇa ca| anu- mānatastu yūkāpasarpaṇēna śarīravairasyam| makṣikōpa- sarpaṇēna śarīramādhuryam| tathā'gniṁ jaraṇaśaktyā| balaṁ vyāyāmaśaktyā| gūḍhaliṅgaṁ vyādhimupaśayā'nupaśyataḥ| dōṣapramāṇapacāraviśēṣēṇāyuṣaḥ kṣayaṁ riṣṭaiḥ| prakr̥ti- sattvasārasātmyabalānanuśīlanēnēti||23||
तत्रागमो रोगमेवमेवं प्रकोपणमेवं योनिमेवमधिष्ठान- मेवमात्मानमेवं वेदनमेवं रूपशब्दगन्धरसस्पर्शमेवं पूर्व- रूपमेवमुपद्रवमेवं वृद्धिस्थानक्षयान्वितमेवमुदर्कमेवं नामानम्| तस्मिन्नियं प्रतीकारस्य प्रवृत्तिरन्यथा निवृत्तिः| प्रत्यक्षतस्त्वाऽऽतुरस्य यथास्वमिन्द्रियैर्वर्णसंस्थानप्रमा- णोपचयछायाविण्मूत्रछर्दिताधिक्यमान्त्रकूजनमङ्गुल्या- दिषु सन्धिषु स्फुटनं देहशकृद् व्रणादिगन्धं सुप्तशीतो- ष्णस्तम्भनसंस्पन्दश्लक्ष्णख़रस्पर्शञ्च| प्रकृतिविकृति- युक्तमास्यरसन्तु प्रश्नेन तथा सुच्छर्दनदुच्छर्दनत्वं मृदु- क्रूरकोष्ठतां स्वप्नदर्शनमभिप्रायं जन्मामयप्रवृत्तिनक्षत्र- द्विष्टेष्टसुख़दुःख़ानि च| तथा वयःप्रत्यक्षेण च| अनु- मानतस्तु यूकापसर्पणेन शरीरवैरस्यम्| मक्षिकोप- सर्पणेन शरीरमाधुर्यम्| तथाऽग्निं जरणशक्त्या| बलं व्यायामशक्त्या| गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयाऽनुपश्यतः| दोषप्रमाणपचारविशेषेणायुषः क्षयं रिष्टैः| प्रकृति- सत्त्वसारसात्म्यबलाननुशीलनेनेति||२३||
🔊 Audio coming soon
tatrāgama āyurvēdōpadēśaḥ | tēnāgamēnaikaikaṁ rōgamēvaṁ prakōpaṇamityādinā parīkṣēta | yathā śāstrē kasya rōgasya kiṁ prakōpaṇādyuktamasmiṁścā'turē kimastīti | prakōpaṇamāhārādi | yōniḥ kāraṇaṁ vātādi | ātmā svarūpamadhiṣṭhānamāśrayaḥ | vēdanā rujā | rupādayaḥ prasiddhāḥ | udarkō vyādhēḥ phalam | pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindrayairvaṇādikaṁ parīkṣēta | tatra varṇādikaṁ darśanēna | āntrakūjanādikaṁ śrōtrēṇa | śītādikaṁ sparśaṁ prākr̥taṁ vaikr̥tañca sparśēna | āsyarasaṁ succhardanatvādikañca praśnēna | janmadēśakālāhāramātāpitrādiviśēṣañca | vayaḥ praśnēna pratyakṣēṇa ca | janmadivasadarśanādi ca | anumānādikamanuśīlanāntaṁ subōdham | apasarpaṇamapahāya gamanam | upasarpaṇamabhimukhagamanam | apacārō'pathyaviśēṣaḥ | tasyālpabahutvēna dōṣasyālpatvabahutvaṁ kalpayēt | prakr̥tirvātādikr̥tā | sattvaṁ prasiddham | sāmyamucitam || 23 ||
Adhikarana BiShajA AturasyAdhyayanaM j~jAnapUrvakaM kAryam (24) · Śloka 24
bhavati cātra- jñānabuddhipradīpēna yō nāviśati yōgivat| āturasyā'ntarātmānaṁ na sa rōgāṁścikitsati||24||
भवति चात्र- ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति योगिवत्| आतुरस्याऽन्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||२४||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrētipadyabandhē tantrarītiḥ | jñānasahitā buddhiḥ jñānabuddhiḥ | saiva padārthadarśanahētutvāt pradīpam | tēna jñānabuddhipradīpēnā''turasya tamōgrahabhūtamantarātmānaṁ yōgivadyō nāviśati sa rōgān na cikitsati | cikitsituṁ na śaknōtītyarthaḥ || 24 ||
Adhikarana AturasvarUpasya durvij~jeyatvam (25) · Śloka 25
dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyāprakāśakau| tadyathaikau guruvyādhiḥ sattvadēhabalāśrayāt| laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhiratō'nyathā| bāhyāvayavamātrēṇa tayōrmuhyati bāliśaḥ| tatō'lpamalpavīryaṁ vā viparītamatō'thavā| pathyaṁ viparyayē yuñjan prāṇān muṣṇāti rōgiṇām||25||
द्वाविमौ व्याधितौ व्याधिस्वरूपस्याप्रकाशकौ| तद्यथैकौ गुरुव्याधिः सत्त्वदेहबलाश्रयात्| लग़ुव्याधिवदाभाति लग़ुव्याधिरतोऽन्यथा| बाह्यावयवमात्रेण तयोर्मुह्यति बालिशः| ततोऽल्पमल्पवीर्यं वा विपरीतमतोऽथवा| पथ्यं विपर्यये युञ्जन् प्राणान् मुष्णाति रोगिणाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
dvāvimāvityādinā āturasvarūpasya durvijñēyatvaṁ prakāśayati-dvāvimāvāturau vyādhisvarūpasyāprakāśakau | ētayōḥ sthitasya vyādhēḥ svarūpaṁ jñātuṁ na śakyata ityarthaḥ | kau tāvityāha | tadyathā ēkō vyādhitō guruvyādhitaḥ san sattvadēhabalādhikyāt laghuvyādhivadābhāti | tatr hi yō bāliśaḥ svalpajñaḥ sa bāhyāvayavamātraṁ dr̥ṣṭvā svarūpajñānē muhyati | tatō mūḍhaḥ sannalpamātramalpavīryaṁ vāpathyaṁ viparītē guruvyādhau prayuñjānō vaidyō rōgiṇāṁ prāṇān muṣṇāti | atō'thavā viparītaṁ bahumātraṁ bahuvīryaṁ vā pathyaṁ viparyayē laghuvyādhau yuñjānaḥ prāṇān muṣṇātītyarthaḥ || 25 ||
Adhikarana BiShak tantrAnushIlanAdvyAdhestattvaj~jo Bavet (26) · Śloka 26
jñānāṁśēna na hi jñānaṁ kr̥tsnē jñēyē pravartatē| bubhutsēta bhiṣaktasmāttatvaṁ tantrānuśīlanāt| abhiyuktastu satataṁ sarvamālōcya sarvathā| na jātu skhalati prājñō viṣamē'pi kriyāpathē||26||
ज्ञानांशेन न हि ज्ञानं कृत्स्ने ज्ञेये प्रवर्तते| बुभुत्सेत भिषक्तस्मात्तत्वं तन्त्रानुशीलनात्| अभियुक्तस्तु सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| न जातु स्ख़लति प्राज्ञो विषमेऽपि क्रियापथे||२६||
🔊 Audio coming soon
tathā bhiṣagvaidyaḥ tantrānuśīlanēna vyādhēstattvaṁ bubhatsēta | bōddhumicchēdityarthaḥ | yatō jñānāṁśēna svalpēna jñānēna kr̥tsnē jñēyē jñānaṁ na pravartatē na hyēkēna jñātēnānyadajñātaṁ jñātaṁ bhavati | yastu prāyaḥ karmaṇi cā'bhiyuktaḥ sa viṣamē duravagāhē cikitsāmārgē na skhalati || 26 ||
Adhikarana AgantunijayoranyonyAnubandhyAnubandhakatvam (3) · Śloka 3
āganturanvēti nijaṁ vikāraṁnijastathāga'ntumatipravr̥ddhaḥ| tatrānubandhaṁ prakr̥tiñca samyagjñātvā tataḥ karma samārabhēta| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rōgabhēdīyō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||3||
आगन्तुरन्वेति निजं विकारंनिजस्तथागऽन्तुमतिप्रवृद्धः| तत्रानुबन्धं प्रकृतिञ्च सम्यग्ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगभेदीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
kiṁ kr̥tvā ? sarvathā sarvēṇa prakārēṇa sarvamāturagatamālōcya | ēvaṁ hi yatō dr̥śyatē | nijaṁ vikāramatipravr̥ddha āganturanvēti | āgantumatipravr̥ddhō nijaḥ anvēti | svarūpaṁ tvattavā tadānuguṇyēna vartata ityarthaḥ | tatra tvanubandhaṁ svarūpañca vyādhīnāmidantayā jñātvā paścāccikitsārthaṁ karma samārabhēta || 27 || iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasazṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē dvāviṁśō'dhyāyaḥ